[gr. ageírein [czytaj: agejrejn] ‘gromadzić’], w starożytnej Grecji centralny plac polis — miejsce życia religijnego, politycznego i gospodarczego.

amfiprostylos [gr.], typ małej świątyni greckiej z wysuniętymi, najczęściej czterokolumnowymi portykami w fasadzie głównej i tylnej.

(niem. Architrav, z wł. architmue - belka główna od trave - belka, z  łac. trabs; epistyl, nadsłupie, najniższa część belkowania spoczywająca na kolumnach (filarach, pilastrach), najniższy i najważniejszy człon belkowania; pierwotną funkcją a. było podtrzymywanie belek stropu ukrytych za fryzem. Architraw występuje we wszystkich porządkach architektonicznych.

(franc. base, łac. basis podstawa, podwalina) podstawa kolumny, filara, pilastra, dźwigająca trzon. Jej głównymi elementami są: kwadratowa płyta (plinta) oraz wałki (torusy) rozdzielone wklęską (trochilusem). Występuje od starożytności we wszystkich porządkach arch. prócz doryckiego. Rozpowszechnionym typem jest b. attycka, odmiana b. jońskiej, powstała w Attyce w V w. p.n.e. - składa się z dwóch profilowanych wałków rozdzielonych wklęską bez plinty.

w porządkach klasycznych i ich interpretacji w architekturze nowożytnej najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach (półkolumnach, pilastrach itp.) trójdzielny człon składający się z architrawu, fryzu i gzymsu; ukształtowanie i proporcje mają charakterystyczne dla poszczególnych porządków architektonicznych.

naos -  główna część starożytnej świątyni greckiej mieszcząca posąg bóstwa. W dużych świątyniach n. bywał przedzielony na trzy nawy (środkowa szersza), poprzedzał go zazwyczaj portyk, zwany pronaosem , którego boczne ściany stanowiły przedłużenie bocznych.

typ świątyni greckiej otoczonej dwoma rzędami kolumn.

fundator, (łac. dawca) ofiarodawca ruchomego dzieła sztuki (ołtarza, obrazu, przedmiotu rzemiosła artyst.); zwyczajowo przedstawiany na ofiarowanym przez siebie dziele, czasem w otoczeniu rodziny.

greckie naczynia ceramiczne o dekoracji geometrycznej, produkowane w Attyce w VIII w. p.n.e., odkryte na cmentarzysku położonym za bramą Dipylon w Atenach (stąd nazwa); są to głównie wielkie amfory i kratery (do 2 m wysokości), bez dna, umieszczane na grobach jako pomniki; centralny akcent pasowej dekoracji malarskiej z motywami geometrycznymi stanowią figuralne sceny z uroczystości pogrzebowych.

miejsce otoczone z czterech stron ścianami okazałej budowli lub plac przy budynku.

entazis, (gr. entasis - nabrzmienie) lekkie wybrzuszenie trzonu kolumny doryckiej, najczęściej w ok. 1/3 jej wysokości, uwarunkowane względami optycznymi (pozorne odciążenie belkowania, usunięcie złudzenia wklęsłości, występującego przy zastosowaniu prostego trzonu); stosowane w budownictwie greckim okresu późnoarchaicznego i klasycznego.

(wł. , od fronte – przód, front, łac. frontis – czoło) – trójkątny szczyt fasady świątyni klasycznej (lub budowli w stylu klasycznym) nad portykiem kolumnowym, pomiędzy krawędziami dwuspadowego dachu i gzymsem.

(fr.  frise [czytaj: fris] < hiszp. friso , frisar [czytaj: frizo, frizar] - wyżłabiać) pozioma część belkowania w porządkach klasycznych zawarta między architrawem a gzymsem; w porządku doryckim składa się z tryglifów i metop, w innych porządkach jest gładka lub zdobiona motywami ornamentów albo figur.; 2) poziomy pas dekoracyjny, stosowany w architekturze (fryzy płaskorzeźbione, ceramiczne, malowane) i w innych dziedzinach sztuki (malarstwo, grafika, rzemiosło artystyczne).

walka synów Ziemi (Gai) –Gigantów z bogami Olimpu o władzę nad światem i zajęcie miejsca na Olimpie.

(palestra) w starożytnej Grecji zespół budowli przeznaczony do ćwiczeń gimnastycznych, początkowo drewnianych, od IV w. p.n.e. kamiennych, częściowo krytych.

1) kapitel, górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom.

gineceum - w starożytnej Grecji: część domu przeznaczona dla kobiet i mieszcząca całe gospodarstwo domowe

architektoniczny element w formie poziomego (zwykle profilowanego) występującego przed lico muru pasa pojedynczego lub złożonego, o krawędziach przebiegających w płaszczyźnie równoległej do ściany; wykonywany z kamienia, cegły, terakoty, drewna, metalu, tynku na podłożu ceglanym, drewnianym lub żelaznym, wreszcie z betonu lub żelbetu. Gzyms może pełnić funkcje praktyczne (ochrona ściany przed ściekającą wodą opadową), jak i dekoracyjne.

w starożytnej Grecji zawody ku czci Apollina — pogromcy Pytona, odbywające się w Delfach, od 582 p.n.e. co 4 lata (3. roku każdej olimpiady).

termin używany na określenie tendencji do całkowitego wypełniania pola kompozycji mnogością motywów ornamentalnych, bez pozostawienia pustego tła.

żłobki, kanele, pionowe, równoległe do siebie rowki, pokrywające trzony kolumn lub pilastrów w celu nadania im smukłości i lekkości, przede wszystkim w porządkach klasycznych. W porządku doryckim kanelury stykają się ostrymi kantami, w kolumnach jońskich i korynckich oddzielone są wygładzonymi kantami, przyjmującymi wygląd gładkiego paska. W późnym antyku i w średniowieczu stosowano również kanelury biegnące spiralą lub zygzakiem; w budownictwie nawiązującym do architektury klasycznej stosowano antyczne formy żłobkowania całej powierzchni trzonu lub tylko jego części; w renesansie kanelurami wypełniono czasem w dolnej części wałkami lub półwałka.

głowica - górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom.

[gr. Karyátis [czytaj: karjatis] ‘karyjska dziewczyna’], podpora architektoniczna w formie posągu kobiety dźwigającej na głowie elementy architektoniczne (belkowanie, balkon itp.).

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

jeden lub kilka rzędów kolumn po- łączonych ze sobą belkowaniem lub lukami arkadowymi; może pełnić funkcję konstrukcyjną lub dekoracyjną: stanowi najczęściej wyodrębniony, silnie akcentowany element w obrębie budowli bądź budowlę wolnostojącą.

(od gr. słowa kórē dziewczyna) – rzeźba młodej dziewczyny, z okresu archaicznego, odzianej w opadający do stóp peplos, z włosami ułożonymi w wyrafinowaną fryzurę. Prawdopodobnie rzeźba wotywna.

(od greckiego słowa koúros – chłopiec) – rzeźba nagiego młodzieńca występująca w rzeźbie archaicznej Grecji, pojawiająca się od końca VII wieku p.n.e. Postać kurosa o szerokich barkach wąskich biodrach przedstawiana była frontalnie, z lewą nogą wysuniętą lekko do przodu (wzorem rzeźby egipskie) i opuszczonymi wzdłuż tułowia rękami i dłońmi zaciśniętymi w pięści.

[łac., gr. mausōleíon], monumentalny grobowiec; najczęściej w formie budowli wolno stojącej, przeważnie centralnej, z bogatą dekoracją architektoniczno‑rzeźbiarską; nazwa wywodzi się od odkrytego w XIX w. grobowca satrapy Mauzolosa (mauzoleum w Halikarnasie); czasem termin niewłaściwie stosowany w odniesieniu do kaplicy grobowej.

Ornament pasowy z linii lub listwy załamującej się rytmicznie pod kątem prostym; na tym schemacie powstał szereg wariantów meandrów, np. z dwóch równoległych linii czasem zachodzących na siebie i przenikających się wzajemnie odcinków, załamanych pod kątem prostym; (od gr. Maiandros w Karii, Azja Mniejsza, słynnej z krętego biegu).

R2A2MZCKDAH5J

Ilustracja przedstawia dwa pasy dekoracyjne z motywem meandra. Górny meander jest masywny i silnie zarysowany – jego linie są szerokie, a poszczególne załamania układają się w wyraźne, geometryczne figury przypominające odbite lustrzanie litery „E” lub „G”. Tło tego ornamentu wypełnione jest gęstym, pionowym kreskowaniem. Dolny meander jest znacznie delikatniejszy i bardziej subtelny. Wzór oparty jest na cienkich, precyzyjnych liniach, które układają się w regularny, rytmiczny ciąg geometryczny.

(gr. mégaron, od mégalou – wielki ) – reprezentacyjny budynek na planie prostokąta, z jednym pomieszczeniem i wejściem na krótszej ścianie; podstawowa forma planu świątyni greckiej i pomieszczeń dla mężczyzn w domu greckim; dawniej składowa część starożytnych pałaców mykeńskich

(gr. metópe) 1) kwadratowa lub prostokątna płyta między tryglifami na fryzie belkowania doryckiego. W budownictwie drewnianym metopy terakotowe wypełniały przestrzeń między występującymi na zewnątrz zakończeniami belek stropowych; w budownictwie kamiennym zdobione były najczęściej płaskorzeźbami; 2) również określenie rysunku na brzuścach waz greckich, skomponowanego w polu zbliżonym do kwadratu,

gr. naós - świątynia) główna część starożytnej świątyni greckiej mieszcząca posąg bóstwa. W dużych świątyniach naos bywał przedzielony na trzy nawy (środkowa szersza), poprzedzał go zazwyczaj portyk, zwany pronaosem, którego boczne ściany stanowiły przedłużenie bocznych.

(gr.) – typ domu budowanego w starożytnej Grecji i charakterystycznego dla cywilizacji greckiej rozprzestrzenionej w basenie śródziemnomorskim i czarnomorskim.

[gr.], pomieszczenie w tylnej części greckiej świątyni, czasami pełniące funkcję skarbca; portyk między antami w tylnej części świątyni greckiej; niekiedy zamknięty brązową kratą, pełnił funkcję skarbca.

[gr. palaístra] [czytaj: palejstra], w starożytnej Grecji istotna część gimnazjonu, najczęściej w kształcie prostokątnego dziedzińca otoczonego kolumnadą, przeznaczonego do ćwiczeń gimnastycznych, zapasów i pięściarstwa.

(gr. Peloponnesos) południowy rejon Grecji, półwysep połączony z Grecją lądową Przesmykiem Korynckim; najsłynniejszym miastem Peloponezu była Sparta

[gr.], w architekturze starożytnej Grecji typ dużej świątyni (niekiedy zwany perystylem) otoczonej kolumnadą ze wszystkich stron (np. Partenon w Atenach).

(łac. peristylum, z gr. peristylos - otoczony kolumnami) dziedziniec lub ogród otoczony dookoła portykiem kolumnowym w świątyniach egipskich; w zamożnych domach greckich, w domach patrycjatu rzymskiego - ogród położony zazwyczaj w głębi domu otoczony portykiem kolumnowym,

w starożytności greckie miasto‑państwo; stanowiło wspólnotę obywateli, w której wszelkie istotne decyzje były podejmowane przez zgromadzenie ludowe; członków wspólnoty łączyły interesy ekonomiczne, polityczne, kulty religijne; poza obrębem wspólnoty znajdowała się ludność niewolna oraz cudzoziemcy stale zamieszkujący polis; praw politycznych były pozbawione także kobiety; w zależności od liczby obywateli i kryterium przynależności do wspólnoty wyodrębnia się różne formy rządów w polis: oligarchię, czyli rządy niewielu (gr. olígoi), i demokrację, czyli rządy ludu (gr. dḗmos).

porządek w architekturze greckiej o przysadzistej, zwartej formie. Charakterystyczny jest dla niego kapitel złożony z echinusa i abakusa, fryz tryglifowo‑metopowy oraz brak bazy.

porządek w architekturze greckiej o smukłych, lekkich proporcjach. Kolumna w porządku jońskim spoczywa na bazie. Charakterystyczną częścią kapitelu jest woluta (ślimacznica). Fryz joński ma formę ciągłą.

[gr.], w architekturze staroż. Grecji część świątyni stanowiąca przedsionek kolumnowy poprzedzający naos.

(gr. propylaia; od propylaios – umieszczony przez bramą) – monumentalna brama w formie portyku (zadaszonego przejścia z kolumnami) prowadząca zwykle do świątyń lub sanktuariów

(fronton – wł. frontone, od fronte – przód, front < łac. frontis – czoło) – trójkątny szczyt fasady świątyni klasycznej (lub budowli w stylu klasycznym) nad portykiem kolumnowym, pomiędzy krawędziami dwuspadowego dachu i gzymsem; jego gładkie lub wypełnione dekoracją rzeźbiarską wewnętrzne pole nazywane jest tympanonem

[gr.], typ świątyni gr., w której naos zamiast otaczających go dwóch rzędów kolumn (dipteros) miał tylko jeden, zewnętrzny rząd, ale ustawiony w odległości uwzględniającej miejsce na drugi, wewnętrzny rząd kolumn, czasami zastępowany półkolumnami w ścianie naosu.

[gr.], w starożytnej Grecji typ świątyni z rzędem półkolumn przylegających do muru naosu.

[gr.], w starożytnej Grecji typ małej świątyni (wyjątkowo skarbca) z portykiem, zwykle czterokolumnowym.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt , bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba, haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

archeologiczne narzędzie krzemienne charakteryzujące się wąskim ostrzem.

[łac. ‘miejsce święte’], miejsce o szczególnym znaczeniu kultowym, najczęściej świątynia lub jej najważniejsza część.

technika zdobienia waz greckich stosowana od okresu późnoarchaicznego. Czerwone tło naczyń pokrywane było dekoracją rysunkową w kolorze czarnym.

technika zdobienia waz greckich stosowana od okresu późnoarchaicznego. Czarne tło naczyń pokrywano dekoracją w kolorze czerwonym.

sposób zdobienia waz greckich w okresie wieków ciemnych i okresie wczesnoarchaicznym polegający na pokrywaniu powierzchni naczyń prostą dekoracją geometryczną w układzie pasowym. Stopniowo do repertuaru form wprowadzane są również uproszczone postacie zwierzęce, a potem ludzkie.

styl dekoracji ceramiki w starożytnej Grecji, który powstał pod wpływem sztuki Bliskiego Wschodu i zastąpił styl geometryczny.

stereobat (franc. słyhbatc, z późnołac. stylobates, z późnogr. stylos - słup), w starożytnej architekturze sakralnej górna powierzchnia krepidomy (najniższej, widocznej części świątyni greckiej), na której stały kolumny.

kamienny, wypukły wałek obiegający najczęściej bazę kolumny.

typ świątyni greckiej otoczony potrójną kolumnadą.

(wklęska) – wklęsły element zdobiący bazę kolumny; trochilus miał profil półokrągłego zagłębienia obiegającego kolumnę, często rozdzielał torusy.

(gr. triglyphos – trójwrąb) – element fryzu świątyni w porządku doryckim, prostokątna płyta ozdobiona trzema pionowymi żłobieniami, umieszczana naprzemiennie z metopami, lecz zawsze w narożach fryzu, na osi kolumn i symetrycznie między kolumnami; szerokość tryglifu była w świątyni greckiej wielkością stałą, podstawowym modułem, regulatorem proporcji całej budowli

główna część kolumny między podstawą a głowicą, ustawiany na bazie lub bezpośrednio na podstawie, wieńczony głowicą; może być lekko wybrzuszony na wysokości jednej trzeciej kolumny, aby stworzyć wrażenie idealnie pionowej krawędzi bocznej.

[gr.], arch.: 1) wewnętrzne pole trójkątnego frontonu, gładkie lub wypełnione rzeźbą, stosowane w architekturze klasycznej i budowlach nowożytnych; 2) w architekturze romańskiej i gotyckiej półokrągłe lub ostrołukowe pole w górnej części portalu nad nadprożem, zdobione reliefem.

ornament rzeźbiarsko‑architektoniczny w kształcie spirali albo zwoju.