Metafizyczna wizja świata u Giorgia de Chirica
Pod lupą nowej wiedzy
Giorgio de Chirico – twórca malarstwa metafizycznego
Włoskiego pochodzenia artysta Giorgio de Chirico urodził się w Grecji (1888), a po przeprowadzce do Włoch, wyjechał się do Bawarii, by w Monachijskiej Akademii Królewskiej podjąć studia malarskie. W latach 1909‑1911 powrócił do Włoch, mieszkał Turynie, Mediolanie, Florencji. Od 1911 do 1915 roku przebywał w Paryżu, gdzie wystawiał na Salonie Jesiennym i Salonie Niezależnych. Przyjaźnił się z Apollinaire'em oraz z surrealistami, którzy odwrócili się od niego, gdy zwrócił się ku sztuce pozbawionej odkrywczych ambicji. Po wojnie przeniósł się do Rzymu, gdzie po raz pierwszy wystawiał z Carrą. W latach 30. zaprezentował swoje prace na Biennale weneckim, w Mediolanie i Florencji. W 1933 roku zaprojektował scenografię do opery Belliniego Purytanie. W latach 1935–1938 przebywał w Nowym Jorku, gdzie zdobył uznanie kolekcjonerów i miał liczne wystawy. Od 1947 aż do śmierci mieszkał w Rzymie. Zmarł w 1978 roku.
Giorgio de Chirico uważany jest za twórcę malarstwa metafizycznego i prekursora surrealizmu. Chirico tworzył pod wpływem wyobraźni. Biografowie i krytycy zgodni są co do tego, że występujące jako stałe motywy w obrazach Chirico arkady, perystyle, portyki, kolumnady, place i frontony z antycznymi posągami są przywołanymi z dzieciństwa wspomnieniami greckich i włoskich miast, będących symbolami kultury śródziemnomorskiej.
Tajemnicza architektoniczna przestrzeń w obrazach de Chirica
W latach 1912‑1913 de Chirico namalował kilka obrazów przedstawiających place miejskie, opatrzone w tytule dopiskiem „włoski” (d’Italie). Prace te nie powstały jednak we Włoszech, a w okresie paryskim, uważanym za pierwszy w twórczości artysty. W tych obrazach dominuje architektura klasyczna, miejsca z placami i pustymi przestrzeniami. Wszystko to nadaje nastrój tajemnicy, melancholii, lęku i niepewności. Te elementy antyku i reminiscencje z okresu dzieciństwa i pobytu we Włoszech są wyrazem tęsknoty, powrotem do przeszłości, a jednocześnie realizacją współczesnych metafizycznych odczuć malarza. Pojawiające się w tle jego obrazów lokomotywy, zegary, instrumenty inżynieryjne, przybory miernicze stanowią reminiscencje dzieciństwa, związane są z profesją ojca (inżynierem kolejnictwa) lub symbolizują techniczną cywilizację.
Podstawy wielkiej estetyki metafizycznej tkwią w konstrukcji miast, architektonicznej formy domów, placów, ogrodów, pasaży, portów, stacji kolejowych itd. Grecy, prowadzeni swym estetyczno‑filozoficznym zmysłem, w tego rodzaju budowlach wykazywali pewną troskę: portyki, zacienione przejścia, tarasy wzniesione niczym widownie przed wielkimi widowiskami natury (Homer, Ajschylos); tragedia pogodności. We Włoszech posiadamy nowoczesne i wspaniałe przykłady tego rodzaju budowli. W przypadku Włoch, ich psychologiczne źródło pozostaje dla mnie niejasne; wiele rozmyślałem nad problemem włoskiej metafizyki architektonicznej i całe moje malarstwo z lat 1910, 1911, 1912, 1913, 1914 dotyczy tego zagadnienia. Nadejdzie być może dzień, w którym taka estetyka – obecnie rzucona na pastwę kaprysów przypadku – stanie się prawem i koniecznością dla wyższych klas i zarządców spraw publicznych. Być może wówczas będziemy mogli uniknąć wstrętu wywołanego wstrząsem zadanym nam przez pewne monstrualne apoteozy złego gustu i wszechogarniającego zidiocenia, takie jak śnieżnobiały pomnik Wielkiego Króla, inaczej zwany Ołtarzem Ojczyzny, który ma tyle architektonicznego sensu, ile sensu poetyckiego zawierają ody i przemowy łysego Tyrteusza.
Źródło: dostępny w internecie: http://www.ihs.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2016/01/Klasycy-awangardy_Giorgio-de-Chirico.pdf, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: O sztuce metafizycznej, Pierwodruk „Valori plastici”, 1919, , s. 4-5.
Obraz Piazza d'Italia należy do serii melancholijnych pejzaży miejskich, które de Chirico namalował z samotnym posągiem na opuszczonym placu (włoskie piazza). Zarówno leżąca Ariadna, jak i pociąg związane są z toposem podróży.
Dokonaj analizy poniższego obrazu. Zwróć szczególną uwagę na kompozycję i światłocień. Odpowiedz na pytanie, w jaki sposób środki formalne wpływają na przekaz.
Często pojawiającym się elementem architektonicznym w pracach Chirica jest wieża. Obok arkad i kolumn jest to kolejny przykład architektury włoskiej, związany z tradycjami, bezpośrednio odwołującymi się do antyku i renesansu. Duży wpływ na obrazy powstałe w tym okresie miały studia nad literaturą Nietzschego. Wieże w obrazach de Chirica oznaczają potęgę i niezniszczalność. Są one albo wysokie, zajmujące większą część obrazu, albo masywne i ciężkie.
Symbolika dzieł de Chirica
Treści w obrazach de Chirica ze względu na wieloznaczną symbolikę są trudne do odczytania. Przestrzenie przenikają się, tworząc labirynty. Perspektywa wymyka się spod logicznego układu. Miejsca są często tajemnicze i niezidentyfikowane, łączące tradycję z nowoczesnością. W dziełach powstałych po 1915 roku pojawiają się dodatkowo manekiny. Malarz nie rezygnuje z przestrzeni znanych z wcześniejszej twórczości. Ustawia na ich tle lub w ich otoczeniu monumentalne posągi, które we wszystkich obrazach przyjmują podobną formę. Manekiny symbolizują nieznaną siłę, ich oczy zastąpione są znakiem nieskończoności, potęgującym efekt wyobcowania.
Absolutna świadomość przestrzeni, którą musi zajmować przedmiot w obrazie oraz przestrzeni, która rozdziela przedmioty, tworzy nową astronomię rzeczy przytwierdzonych do naszej planety nieuchronnym prawem grawitacji. Precyzyjnie wymierzone i ostrożnie wyważone zastosowanie powierzchni i brył tworzy kanony estetyki metafizycznej. Wypada tu wspomnieć o pewnych głębokich myślach Ottona Weiningera na temat metafizyki geometrycznej: „... łuk okręgu, jako ornament, może być piękny: nie oznacza on doskonałej kompletności, która nie poddaje się żadnej krytyce(…). W łuku jest jeszcze coś niedokończonego, coś, co potrzebuje uzupełnienia i co jest zdolne osiągnąć je – łuk pozwala przeczuwać. (…)”. (Ta myśl wyjaśniła mi wybitnie metafizyczne wrażenie, jakie na mnie zawsze wywierały portyki i, ogólnie mówiąc, łukowate otwory w murach). W figurach geometrycznych często dostrzegano symbole wyższej rzeczywistości. Na przykład, trójkąt ab antico służył – i dziś w dalszym ciągu służy – w teozofii za symbol mistyczny i magiczny; co więcej, w każdym, kto na niego spogląda, nawet jeśli nie zna tej tradycji, z pewnością budzi poczucie niepokoju, niemal strachu. (Tym sposobem węgielnice stanowiły i stanowią moją obsesję; zawsze widziałem, jak zza każdego mojego malarskiego przedstawienia przebijają się niczym tajemnicze gwiazdy).
Źródło: dostępny w internecie: http://www.ihs.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2016/01/Klasycy-awangardy_Giorgio-de-Chirico.pdf, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: O sztuce metafizycznej, Pierwodruk „Valori plastici”, 1919, nr 4-5, s. 6.
Jeden z jego najbardziej znanych obrazów — Tajemnica i melancholia ulicy — sumuje charakterystyczne cechy sztuki artysty z okresu „metafizycznego”. Specyficzną ekspresję obrazu buduje tu zaskakujące podważanie potocznych doświadczeń poprzez przedstawienie brył budowli w silnych skrótach, o zbiegających się w różnych punktach liniach perspektywy. Niepokojące wrażenie potęgują wyolbrzymione, długie cienie. Również one nie podlegają prawom logiki — stojący po prawej drewniany barak na kołach jest oświetlony, podczas gdy przylegająca doń budowla tonie w mroku. Nadbiegająca z lewej, tocząca koło, dziewczynka rysuje się sylwetowo na tle zalanej słońcem ulicy. Zmierza ona ku niewiadomemu przeznaczeniu, w stronę widniejącego w oddali olbrzymiego cienia rzucanego przez niewidzialny posąg lub postać. Rzędy arkad zieją czernią jak puste oczodoły. Łuk rzymskiej arkady — budzący zdaniem artysty wrażenie niepewności i oczekiwania — wiązał de Chirico z symboliką fatum.
Źródło: Katarzyna Nowakowska-Sito, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Złota Encyklopedia PWN, 2006.
Podsumowanie
Giorgio de Chirico stworzył malarstwo metafizyczne, w którym zwyczajne elementy rzeczywistości zostają umieszczone w niezwykłej i niepokojącej przestrzeni. Artysta przedstawiał place, budynki, arkady, posągi, manekiny i przedmioty, które są rozpoznawalne, ale zestawione w sposób pozbawiony logicznego uzasadnienia. Charakterystyczne znaczenie mają wydłużone cienie, ostre kontrasty światła i mroku oraz puste, niemal wyludnione przestrzenie. Perspektywa jest często celowo zaburzona, a architektura tworzy wrażenie nieskończoności i tajemnicy. Zderzenie znajomych przedmiotów z nieoczekiwanymi zestawieniami nadaje przedstawieniom atmosferę snu i zagadki. De Chirico nie dążył więc do wiernego odtworzenia świata, lecz wykorzystywał jego elementy do budowania rzeczywistości o wymiarze metafizycznym. Jego malarstwo stało się ważnym źródłem inspiracji dla późniejszych artystów surrealizmu i rozwoju sztuki ukazującej świat jako przestrzeń tajemnicy i podświadomości.