Pod lupą nowej wiedzy

W chwili jej zakończenia wielkiej wojny w 1918 roku wraz z nowym porządkiem politycznym nastąpiła potrzeba odnowy sztuk, nowego języka plastycznego. Niektóre środowiska artystyczne opowiadały się za minimalizmem i odejściem od dekoracyjności, ale pojawiły się też zdania o konieczności dekoracyjności po okresie ograniczeń wojennych. Rozwiązaniem było ustalenie nowej stylistyki określanej mianem art déco, który przyjął się w architekturze, rzeźbie, malarstwie, grafice użytkowej i rzemiośle artystycznym. Szczytowy rozwój stylu przypada na lata 20. I 30. XX wieku, natomiast widoczne są w nim powiązania z ideą odrodzenia rzemiosła, głoszoną przez Arts and Crafts oraz ze związkiem z przemysłem w myśl szkoły Bauhausu. Termin art déco pojawił się po raz pierwszy w artykule napisanym przez Le Corbusieraw czasopiśmie L’Esprit nouveau– architekt w recenzji paryskiej wystawy sztuki dekoracyjnej użył tytułu: 1925 Expo: Arts Déco. Jednak termin ten używany był po roku 1966 jako określenie tendencji w sztuce dwudziestolecia międzywojennego. Do cech stylu należy łączenie tradycyjnych form eklektycznych okresu historycznego z wpływami modernistycznymi. Art déco czerpał także inspiracje z różnych kultur: sztuki ludowej, sztuki Chin, sztuki afrykańskiej, egipskiej, a także do folkloru i tradycji antycznych oraz kierunków współczesnych – neoplastycyzmu, kubizmu, fowizmu, konstruktywizmu. Podstawowymi środkami stosowanymi w sztuce były uproszczenia i skłonność do syntezy oraz geometryzacja, prostolinijność, synteza, symetria. Stosowano kontrastową kolorystykę i wzory geometryczne. Styl najpełniej rozwinął się w rzemiośle artystycznym, dekoracji wnętrz, ale wiele jego przykładów pojawiło się także w architekturze, rzeźbie, malarstwie, grafice, modzie. Przykłady art déco obecne były również w biżuterii oraz scenografiach artystycznych, zarówno teatralnych jak i filmowych.

Od 28 kwietnia do października 1925 w Paryżu trwała Międzynarodowa Wystawa Sztuki Dekoracyjnej i Wzornictwa (l'Exposition internationale des Arts décoratifs et industriels modernes). Polskę reprezentowali: Józef Czajkowski, Wojciech Jastrzębowski oraz Zofia Stryjeńska. Perspektywa wystąpienia na międzynarodowej wystawie była niezwykle ważna dla Polski, która parę lat wcześniej w 1918 roku odzyskała niepodległość. Frontalny budynek zaprojektował Józef Czajkowski.

Wystrój salonu podczas paryskiej wystawy zaprezentował Wojciech Jastrzębowski. Artysta chętnie wykorzystywał w projektowanych przez siebie meblach i kilimach figury trójkątów i rombów. Również eksponowane w pawilonie polskim meble do gabinetu podporządkowane zostały geometrycznej rytmice.

Uzupełnieniem Pawilonu była ekspozycja działu polskiego w pomieszczeniach Galerii Inwalidów. Tu na szczególną uwagę zasługuje hall projektu Wojciecha Jastrzębowskiego. Koncepcja pozbawionego mebli pomieszczenia została oparta na dekoracjach wykorzystujących figury geometryczne. Plastykę wnętrza wydobywał bardzo bogaty światłocień, odgrywający zasadniczą rolę w kompozycji i w partiach dekoracji. Całość podporządkowana jest bardzo rygorystycznie zaplanowanemu porządkowi, tworząc tzw. Gesamtkunstwerk (dzieło totalne).

W Galerii Inwalidów wyeksponowano także drewnianą Kapliczkę Bożego Narodzenia projektu Jana Szczepkowskiego. Artysta operuje uproszczeniami, stosując kubistyczne formy i budując napięcie poprzez stosowanie różnych kierunków, które wpływają na bogactwo faktury i dynamikę formy.

W Stanach Zjednoczonych architektura art déco, w związku z długo utrzymującym się trendem historyzmu, przejawiała charakter eklektyczny. Artystyczna nowoczesność objawiła się w budowie drapacza chmur Empire State Building w Nowym Jorku. Obłożony kamiennymi płytami z szarego wapienia z Indiany budynek, posiada cechy klasycznej fasady.

R14VE61ZR5NZC1

Zdjęcie przedstawia Empire State Building. Między wieżowcami i innymi budynkami miasta widać bardzo wysoki budynek z licznymi oknami oraz zwieńczony wysoką iglicą.

Typowy eklektyczny charakter pojawia się w nowojorskim Chrysler Building. Dekoracje wieżowca są utrzymane w stylu art déco, nawiązują do elementów samochodów Chryslera, sztuki gotyckiej.

Art déco w polskiej architekturze reprezentują między innymi: kościół św. Rocha w Białymstoku oraz dawny Bank Polski w Gdyni, nagrodzony złotym medalem polski pawilon na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej i Wzornictwa w Paryżu.

R1H5OO1HD32TF1

Ilustracja przedstawia Bazylikę św. Rocha w Białymstoku. Kościół zbudowany został w stylu modernistyczno‑ekspresjonistycznym na planie ośmioboku i składa się z trzech stopniowo narastających brył. Pierwsza bryła tworzy zasadniczy element świątyni, na szczycie budynku znajduje się ażurowa wieża z tarasem widokowym. Nad łukowatym wejściem znajduje się się rzeźba Chrystusa.

R1LKA9S3ZSHFA1

Ilustracja przedstawia Dawny Bank Polski, Gdynia, schody w stylu art déc. Widać przeszklone drzwi, które prowadzą do holu z szaro‑czarną posadzką. z holu prowadzą zaokrąglone marmurowe schody. Wzdłuż schodów ciągną się marmurowe, gęsto ułożone obok siebie kolumny.

Art déco po raz pierwszy pojawił się we Francji w latach dwudziestych XX wieku i wziął swoją nazwę od „Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes” z 1925 roku. Ten międzynarodowy ruch projektowy szybko został przyjęty na całym świecie nie tylko w sztuce, ale także w projektowaniu wnętrz, meblach, modzie, biżuterii, tekstyliach i architekturze.

Styl art déco charakteryzuje się zamiłowaniem do płynnych, elegancko poprowadzonych linii, które porządkują kompozycję i nadają jej wrażenie harmonijnego ruchu. Ważną rolę odgrywają geometryczne kształty, podporządkowane zasadzie symetrii i klarownej konstrukcji, a także opływowe formy, świadomie upraszczające i idealizujące przedstawiane obiekty. Luksusowy charakter tego stylu podkreśla stosowanie materiałów o wyraźnej wartości dekoracyjnej, takich jak srebro, czerń o wysokim połysku, chrom, kryształ, kość słoniowa czy lakier. Zestawienia te budują atmosferę wyrafinowania i nowoczesnej elegancji, która stała się znakiem rozpoznawczym art déco. Jest to styl elegancki, efektowny i funkcjonalny, który przetrwał próbę czasu i cieszy się do dziś popularnością.

We wnętrzach w stylu art déco pojawiają się trapezowe, zygzakowate i trójkątne wzory i kształty, dekorowane jodełką, schodkowymi formami, krzywiznami. W ten sposób możemy dostrzec w art déco nawiązania do klasycyzmu grecko‑rzymskiego, ornamentów babilońskich, a także inspiracje z Asyrii, starożytnego Egiptu czy azteckiego Meksyku.

Kolorystyka wnętrza akcentuje błyszczące metaliczne lub czarne detale. Ciemne ściany w połączeniu z jasnymi elementami i metalowymi akcentami mogą stworzyć wystawną i przytulną atmosferę. Rozjaśnia je zamontowane na ścianie dekoracyjne lustro w kształcie słońca i złotej oprawie. Wyposażenie wnętrza stanowią drewniane meble na wysoki połysk (często ze szlachetnego drewna, np. hebanu, orzecha, klonu i jesionu), świadczące o luksusie. Przepych podkreślają narzuty, wzorzyste poduszki.  Luksus podkreślają metalowe, złocone lub srebrzone uchwyty.

Geometryczne wzory pojawiają się na podłodze, która przybiera charakter abstrakcyjnej mozaiki z czarno‑białych płytek lub polerowanego parkietu.

Oświetlenie w stylu art déco to lampy z metalu, łączące elegancję z prostotą (czasem także witrażowe) o geometrycznych kształtach, symetrycznej konstrukcji. Częstym wzorem klosza w lampach stojących jest abażur w kształcie ściętego stożka lub klosz w kształcie grzybka.

Styl art‑déco we wzornictwie łączył ówczesną modę, funkcjonalność i wyszukaną formę. Meble inspirowane były często kulturą Dalekiego Wschodu i starożytnym Egiptem. Te wszystkie elementy można znaleźć w stylizowanych pomieszczeniach, sprawiają wrażenie ciężkich, masywnych, o zgeometryzowanych, często kanciastych formach i wykończonych fornirem, wykonane z hebanu, inkrustowane kością słoniową. Najbardziej znani artyści działali w Paryżu.  Stolica Francji była na początku lat 20. XX wieku uważana za centrum wyrafinowanego i eleganckiego życia. To tu kreowano mody, które następnie rozprzestrzeniały się po świecie. Francuskie towary uważano za najbardziej wysmakowane artystycznie i estetycznie. Do jednych z najbardziej znanych projektantów mebli należy Jacques‑Emile Ruhlmann, którego styl cechowały uproszczenia i delikatnej linia. Jego projekty mebli były dekorowane intarsjami z kości słoniowej, pozłacanym brązem i srebrzone. Oprócz geometrycznych wzorów stosował tez motywy kwiatowe, girlandy. Zaprojektowany przez artystę na potrzeby Międzynarodowej Wystawy Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu Dom Kolekcjonera jest kwintesencją stylu art déco w jego zamiłowaniu do przepychu i dekoracji. W dużym salonie zaprezentowano zręcznie połączone dzieła ponad 400 rzemieślników i artystów, którzy pod kierownictwem Ruhlmanna stworzyli harmonijnie zakomponowane wnętrze. Salon epatował luksusem i wyrafinowaniem, stanowił też przykład poszanowania dla tradycji francuskiej sztuki i rzemieślniczego wykonawstwa.

R1D9SHQ4DXH611

Ilustracje przedstawia Emile Jacques Ruhlmann, Salon, Dom Kolekcjonera na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu. Na ilustracji widoczny jest duży salon z wysokimi oknami . Na środku salonu stoi niski okrągły stolik. Po prawej stronie salonu znajduje się kominek ze stojąca obok niego ławą. Pod oknem z prawej strony salonu znajduje się fortepian, na którym stoi lampa z białym abażurem. Widać także dwa fotele oraz popiersie trojące na tle okna w środkowej części salonu. Z sufitu zwisa ogromna lampa zbudowana z licznych kryształków.

R1G5XSFXJOHRU1

Ilustracja przedstawia Jacques‑Emile Ruhlmann, Szafka narożna. Szafka wykonana jest z ciemno - brązowego drewna, na którym widoczna jest duża inkrustacja wykonana z kości słoniowej. Blat szafki wykonany jest z jasnego kamienia.

Bryły geometryczne były podstawą dla artystów zajmujących się projektowaniem naczyń. Polska artystka, Julia Keilowa samodzielnie wykuwała ze srebra tace, misy, popielniczki, puchary, wazony. Projektowała naczynia i zestawy stołowe do produkcji seryjnej dla wytwórców wyrobów platerowych. W swoich projektach stosowała najprostsze bryły geometryczne kulę, stożek, walec. Rzeźbiarsko potraktowane powierzchnie, dające dodatkowe efekty światłocieniowe sprawiają, że przedmioty te mogą być jednocześnie postrzegane jako małe dzieła sztuki.

R14L11VNN2NQM1

ulia Keilowa, Wazon, patera i misa kute ręcznie. Misa ma falowane ściany. Wazon na dole jest pękaty, w środkowej części zwęża się a u góry rozszerza.

Charakterystyczny i śmiały styl Łempickiej z lat 1925‑39. Nawiązuje do koncepcji kubistycznych. Jednak malarka nadała swoim dziełom charakter humanistyczny, jej portrety posiadają akcent portretów psychologicznych – mężczyzn malowała jako stanowczych, a kobietom nadawało zabarwienia erotycznego.

R1F324H1N5SLT1

Ilustracja Tamara Łempicka, „Autoportret” (Tamara Łempicka w zielonym bugatti). Na ilustracji widać okno zielonego samochodu, od strony kierowcy. Za kierownicą siedzi kobieta w czapce na głowie, wokół szyi ma owinięty długi szal. Usta ma pomalowane na czerwony kolor. Na dłonie założyła długie rękawiczki.

Art déco należy do najważniejszych stylów dwudziestolecia międzywojennego, ukształtowanych na drodze syntezy zróżnicowanych impulsów estetycznych i technologicznych. Jego oddziaływanie obejmowało architekturę, sztukę użytkową, rzemiosło artystyczne oraz projektowanie wnętrz, tworząc jednolity model kultury wizualnej epoki. Znaczenie art déco wykracza jednak poza sferę formy: styl ten odzwierciedla przemiany w sposobie pojmowania relacji między sztuką a codziennością, prowadząc do świadomego zacierania granicy między twórczością wysoką a użytkową. Integracja wartości artystycznych z funkcjonalnością przedmiotów i przestrzeni stała się jednym z jego kluczowych założeń. Upowszechnieniu i instytucjonalnej legitymizacji stylu sprzyjały międzynarodowe wystawy oraz działalność środowisk projektowych, które przyczyniły się do standaryzacji form i utrwalenia określonych wzorców estetycznych w obiegu międzynarodowym.