Pod lupą nowej wiedzy

Frank Lloyd Wright (właśc. Frank Lincoln Wright) – amerykański architekt, który w latach 1888‑1893 kształcił się pod kierunkiem L. Sullivana i Dankmara Adlera w Chicago. W tym czasie oddziaływała na niego także tzw. Szkoła chicagowska. W 1893 roku Wright zakłada własne biuro projektowe i rozpoczyna działalność jako architekt. Zainspirowany pracami Sullivana i wyznaczoną przez niego zasadą funkcjonalizmu, wypracował własny styl, w którym budynek stanowi harmonijną całość z otoczeniem. Preferował naturalne materiały takie jak kamień, drewno, jednak stosował także beton. Operował swobodnie materiałem, czerpał natchnienie z natury. Chętnie projektował duże przestrzenie wypełnione oknami, światłem, powiązane z krajobrazem. Uznaje się go prekursorem architektury organicznej, czyli wkomponowanej i zespolonej z naturą. Jego budowle charakteryzowała z jednej strony prostota bryły i funkcjonalność, zaś z drugiej - ornamentyka; architekt nie stronił też od form monumentalnych. Jego twórczość postrzegana jest jako spontaniczna i swobodna. Każdy typ budowli otrzymywał inną formę, w zależności od swojego przeznaczenia i otoczenia, przeciwnie do funkcjonalistyczno‑konstruktywistycznych nurtów w architekturze europejskiej lat dwudziestych. Wright łączył różne wpływy i tradycje: z jednej strony nawiązywał do rodzimej, amerykańskiej tradycji budowlanej z XIX w., a z drugiej – czerpał z kultur lokalnych, jak i narodowej tradycji japońskiej.

Architektura organiczna rozwijała się od końca XIX wieku do połowy XX wieku, obejmując zarówno tendencje racjonalne i geometryczne, jak i irracjonalne, inspirowane naturalnymi formami. Oba kierunki funkcjonowały równolegle, co widać choćby w sposobach planowania miast — jedne powstawały według ścisłych założeń, inne rozwijały się swobodnie, jak organizmy. Wright dążył do architektury ściśle związanej z amerykańskim krajobrazem, a Sullivan postrzegał organiczność jako żywy rozwój formy, przeciwstawny dekoracyjności oderwanej od funkcji. Budynki miały harmonizować z otoczeniem i „wtapiać się” w krajobraz. Koncepcja Wrighta zakładała architekturę ściśle związaną z krajobrazem i przestrzenią życia człowieka. Każdy budynek traktowano indywidualnie, zależnie od położenia, ukształtowania terenu, klimatu, roślinności, lokalnych materiałów oraz potrzeb użytkownika. Dążono do zespolenia architektury z naturą poprzez stosowanie kamienia i drewna, projektowanie form zgodnych z otoczeniem oraz budowanie więzi człowieka z miejscem. Architektura miała stanowić przedłużenie przyrody, co wyrażano otwartymi planami i układami skrzydeł skupionych wokół masywnego, centralnego komina. Architektura organiczna była przeciwieństwem geometrycznego nurtu Gropiusa, Le Corbusiera i Miesa van der Rohe oraz różniła się od secesyjnej organiczności Gaudiego. Jej sztandarowym przykładem jest Dom nad Wodospadem Wrighta, zbudowany z wysuniętych żelbetowych tarasów kontrastujących ze skałą, szkłem i metalem. Horyzontalne formy zestawiono tam z pionem wodospadu, a nowoczesne materiały połączono z zasadą harmonii z naturą. Wright wykorzystywał tradycyjne i nowe materiały w sposób podkreślający ich plastyczność, a wnętrza różnicował cegłą, klinkierem, tynkami i drewnem.

W latach 1893–1909 Wright zaprojektował wolnostojące domy preriowe, integralnie powiązane z otaczającym pejzażem amerykańskich równin. Budynki często miały plan krzyża, litery L lub T, z daleko wysuniętymi skrzydłami. Centralnym punktem rzutu był kominek, symbol ogniska domowego. Horyzontalny charakter brył podkreślały niskie dachy z szerokimi okapami oraz poziome przeszklenia. Wright stosował przemienne partie muru i szkła, także w narożnikach, co tworzyło charakterystyczne efekty świetlne we wnętrzach. Przestrzeń domu organizowano wokół kominka, a pokoje łączono rozsuwanymi drzwiami. Do tego typu realizacji należy m.in. Robie House (Chicago, 1906).

R1KULXTBX5ZBS

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia schematy budynku Robbie Hause autorstwa Franka Lloyda Wrighta. Ukazuje trzy rysunki: parteru, pierwszego piętra i drugiego pietra z ujęciem tarasu. Schematy zawierają zaznaczone linie ścian zewnętrznych, działowych oraz podziałów wewnętrznych w postaci filarów. W ścianach przerwami oznaczono okna.

R13T2Q8USENA1

Ilustracja o kształcie kwadratu przedstawia przekroje budynku Robbie Hause autorstwa Franka Lloyda Wrighta. Trzy schematy ułożone jeden pod drugim są rysunkami przekrojów budowli wykonanych z różnych stron. W pierwszym rzędzie ukazane są ujęcia od stron bocznych, drugi rysunek ukazuje front budowli, a trzeci prezentuje budynek od strony tylnej.

Rozwiązania stosowane w domach preriowych Wright rozwijał od lat trzydziestych w serii domów usonijnych (Usonian Houses), nazwanych od utopijnej Usonii Samuela Butlera. Do najważniejszych realizacji należą jego własny dom w Taliesin (Scottville, Arizona, odbudowany w 1932 roku po dwóch pożarach), pierwszy dom Herberta i Katherine Jacobs z 1936 roku oraz dom Charlesa Weltzheimera w Oberlin z 1948 roku. Domy usonijne miały być tańszą wersją wcześniejszych willi: niewielkie, parterowe, o  uproszczonej konstrukcji, z płaskimi dachami, bez strychu i piwnic. Podobnie jak w domach preriowych, centralnym elementem pozostawał kominek, a przestrzeń wewnętrzną maksymalnie otwierano. Funkcje organizowano w obrębie stref, nie tradycyjnych pokoi; w formie pokoi projektowano jedynie sypialnie.

R172RDPNE6V3A

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia budynek usonijny. Zdjęcie przedstawia ten sam budynek co ilustracja wcześniej, tylko, że z o wiele większej odległości. Ukazuje go od strony frontalnej. Za budynkiem znajdują się gęsto posadzone drzewa. Z przodu duży pas zieleni.

W 1903 roku Wright zbudował gmach administracji Larkin Company w  Buffalo, ukształtowany jako symetryczny układ ceglanych bloków. Budynek wyróżnia prostota i umiar, a Wright zastosował w nim po raz pierwszy liczne nowatorskie rozwiązania techniczne, takie jak ścianki wiszące, metalowe meble oraz wspólną atrialną przestrzeń biurową.

RDO91QA92JJ7F

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia Larkin Building w Buffalo zaprojektowany przez autorstwa Franka Lloyda Wrighta. Ukazany został od strony narożnej. Zbudowany jest w czerwonej cegły. W narożach znajdują się wysunięte ściany oraz współczesne filary dekorujące część frontalną. Pośrodku głównej ściany znajduje się rząd ułożonych jedno pod drugim okien. Boczne skrzydło zawiera dwa rzędy okien. Obiekt ogrodzony jest wysokim, metalowym płotem.

Żelbetem Wright zainteresował się dopiero w 1905 roku, wykorzystując go przy budowie szkieletowego gmachu fabryki E‑Z w Chicago. Był to pięciokondygnacyjny budynek o fasadach podzielonych ceglanymi lizenami, między którymi umieszczono okna. Rok później Wright zastosował żelazobeton w konstrukcji kościoła Unitarianów w Oak Park (1906), którego układ jest całkowicie osiowy, a obie części łączy wspólny przedsionek.

R7G89O34VQNX1

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia kościół Unitarianów w Oak Park zaprojektowany przez Franka Lloyda Wrighta. Budowla posiada prostą zgeometryzowaną bryłę. Od frontu dekorowana jest kolumnadą, ustawiona we wnęce. Składa się z dwóch kondygnacji. Ustawiona jest przy ulicy. Przed nią stoją dwa auta i rosną drzewa. Na chodniku stoją i rozmawiają z sobą dwie kobiety.

W latach 1915–1922 Wright przebywał w Japonii, gdzie na zlecenie Imperial Hotel Company zaprojektował nowy gmach hotelu Imperial w Tokio. Żelbetowa konstrukcja okazała się odporna na wstrząsy sejsmiczne i budynek przetrwał trzęsienie ziemi w 1923 roku. Kompleks składał się z szeregu symetrycznie i horyzontalnie komponowanych brył z ryzalitami, uskokami, gzymsami i szerokimi okapami. Wnętrza były wieloplanowe, bogate kolorystycznie, wykończone cegłą i rzeźbioną lawą.

RVSOFHBAM3BEB

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia budynek Franka Lloyda Wrighta Imperial Hotel w Tokio. Budynek przypomina pałac. Ukazany jest od strony symetrycznej i horyzontalnej fasady. Bryły obiektu posiadają ryzality i ułożone są uskokowo- zewnętrzne występują poza lico ściany. Dekorowane są licznymi gzymsami i okapami. Przed budynkiem widoczny jest basen oraz trawnik. Za obiektem rosną bujne drzewa.

Wright uznał, że idealną konstrukcją dla wieżowca jest struktura naśladująca drzewo, z wyrastającymi z pnia wspornikowymi „gałęziami” oraz podziałem na część podziemną i nadziemną. Krótsza, lecz masywna część podziemna, stabilizowana parciem ziemi, miała utrzymywać w pionie smukłą, narażoną na działanie wiatru część nadziemną. Dzięki tak rozumianej organicznej zasadzie konstrukcji również projekty wieżowców Wrighta można zaliczyć do nurtu architektury organicznej. W latach 1936–1939 architekt zaprojektował zespół budynków administracyjnych Johnson Wax Headquarters w Racine, Wisconsin, przeznaczony dla firmy S.C. Johnson & Son. Kompleks wykonano w konstrukcji żelbetowej. Na szczególną uwagę zasługuje hala biurowa nakryta szklanym stropem wspartym na charakterystycznych żelbetowych podporach w formie „grzybów” o szerokich kapeluszach oraz sześciopiętrowa wieża laboratoryjna, niemal w całości przeszklona, z poziomymi pasami cegieł maskującymi stropy.

R1MK66CX8LCTC

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia wnętrze budynku Johnson Wax Headquarters, będące halą biurową. Konstrukcja wnętrza podtrzymywana jest przez smukłe kolumny rozstawione w całym pomieszczeniu. Wewnątrz ustawione zostały stanowiska do pracy.

Beth‑Szolom w Elkins Park to jedyna synagoga zaprojektowana przez Franka Lloyda Wrighta. Jej forma przywołuje skojarzenia ze świątyniami Majów, przede wszystkim dzięki nachyleniu ścian charakterystycznemu dla piramid. Pochylone ściany nakryto stromym dachem z przezroczystego włókna szklanego, co pozwala na oświetlenie wnętrza naturalnym światłem przenikającym przez półprzezroczyste powierzchnie. Główne sanktuarium, zlokalizowane na drugim piętrze, mieści około 1020 osób, natomiast mniejsza świątynia na pierwszym piętrze może pomieścić około stu wiernych. Zarówno wnętrze, jak i cała bryła synagogi, utrzymane są w formie przypominającej namiot, co podkreśla jej symboliczny, organiczny charakter.

R154BG96XO7RS

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia budynek Beth‑Szolom, autorstwa Franka Lloyda Wrighta. Budynek jest zwartą bryłą z wyeksponowanym dachem o wysokim trapezowatym kształcie, dekorowanym licznymi żabkami na krawędziach. Ustawiony jest na tle drzew. W dolnej kondygnacji wystają poza bryłę geometryczne fragmenty bryły.

Muzeum Guggenheima w Nowym Jorku powstawało w latach 1942–1959 i jest ostatnim dziełem Wrighta (architekt zmarł sześć miesięcy przed jego otwarciem). Główna bryła została ukształtowana jako zwężająca się ku podstawie spiralna rotunda, do której przylega walec mieszczący pomieszczenia administracyjne. Rotundę nakryto szklaną kopułą doświetlającą wnętrze, a jej przestrzeń organizuje spiralny chodnik okrążający centralną studnię w sześciu zwojach. Wnętrze miało odzwierciedlać budowę muszli: zgodnie z koncepcją Wrighta zwiedzanie powinno rozpoczynać się od najwyższego poziomu, do którego prowadzi winda, a następnie odbywać się w dół, wzdłuż wijącej się spirali. Ostatecznie większość ekspozycji planowana jest dziś odwrotnie - od dołu ku górze. Budynek stanowi kompozycję różnorodnych kształtów: trójkątów, owali, łuków, kół i kwadratów, widocznych w formie owalnych kolumn, powtarzających się motywów fontann i schodów oraz okrągłych i spiralnych wzorów posadzki.

Twórczość Franka Lloyda Wrighta stanowi jedno z najpełniejszych i najbardziej konsekwentnych ujęć idei architektury organicznej, rozumianej jako dziedzina nierozerwalnie związana z życiem człowieka i naturą. W jego realizacjach widoczne jest dążenie do przekroczenia opozycji między konstrukcją a środowiskiem, formą a funkcją, techniką a doświadczeniem przestrzeni. Architektura przestaje być autonomicznym obiektem, stając się strukturą wpisaną w kontekst krajobrazowy, kulturowy i egzystencjalny. Rozwijana przez Wrighta koncepcja organiczna, formułowana w opozycji do geometryzujących i uniwersalizujących tendencji modernizmu, prowadzi do redefinicji zasad projektowania. Indywidualizacja formy, wynikająca z uwarunkowań miejsca, materiału i potrzeb użytkownika, zastępuje schematyzm i powtarzalność. Nowoczesne technologie i materiały nie oddzielają architektury od natury, lecz umożliwiają jej głębsze włączenie w strukturę budowli. Jego realizacje, od domów preriowych, przez koncepcje usonijne, po monumentalne założenia użyteczności publicznej, ukazują spójność myślenia projektowego, w którym przestrzeń organizowana jest wokół człowieka i jego doświadczenia. Kluczowe znaczenie zyskują płynność układów, otwartość planu oraz przenikanie wnętrza i otoczenia, prowadzące do powstania środowiska dynamicznego i wielowymiarowego, zarówno wizualnie, jak i funkcjonalnie.