Pod lupą nowej wiedzy

Złudzenia optyczne to zjawiska percepcyjne, w których oko i mózg przypisują obrazom właściwości, których fizycznie nie posiadają. Powstają dzięki działaniu mechanizmów widzenia: kontrastu, relacji figura–tło, hamowania obocznego, braku wskazówek głębi lub niejednoznaczności kształtu. Klasyczne przykłady takich iluzji pokazują, jak odbiorca reaguje na linie, światło, barwy i geometryczne układy, które mogą zmieniać się podczas patrzenia. Figury bistabilne, figury niemożliwe oraz złudzenia siatkówkowe ujawniają, że percepcja jest dynamiczna i podatna na manipulację. Właśnie te mechanizmy stały się podstawą sztuki op‑artu, która wykorzystuje je do budowania wrażenia ruchu, migotania, głębi i trójwymiarowości. Zrozumienie działania złudzeń optycznych pozwala lepiej odczytać dzieła artystów op‑artu i dostrzec, jak świadomie operują oni percepcją widza.

Op Art (skrót od Optical Art [czytaj: optikal art]) to ruch artystyczny, który pojawił się w latach 60. XX wieku. Jest to odrębny styl sztuki, który tworzy iluzję ruchu. Dzięki zastosowaniu precyzji i matematyki, kontrastu i abstrakcyjnych kształtów, dzieła sprawiają złudzenie trójwymiarowości. Jako oficjalny ruch op‑art trwał około trzech lat. Nie oznacza to jednak, że po 1969 roku, w trzy lata po powstaniu ruchu, artyści zrezygnowali z tworzenia prac „optycznych”.

Op‑artOp‑artOp‑art to skrót od angielskiego pojęcia optical art (sztuka optyczna). Termin ten w kontekście sztuki pojawił się po raz pierwszy w 1964 roku w recenzji zamieszczonej w Time Magazine, dotyczącej wystawy prac artysty o polskich korzeniach Juliana Stańczaka pt. Optical Paintings. Od tego momentu nazwę tę wykorzystywano do opisywania geometrycznych kompozycji, które wykorzystywały złudzenia optyczne w celu wywołania konkretnych reakcji u widzów. Op‑art nie miał charakteru samodzielnego stylu, możemy o nim myśleć raczej jako o kierunku w sztuce – sposobie tworzenia dzieł malarskich. Najczęściej prace te wywoływały u odbiorców wrażenie ruchu, wibracji, migotliwości. Efekty uzyskiwano przede wszystkim za pomocą znanych i opisanych w latach 60. (np. przez Rudolfa Arnheima) mechanizmów percepcji złudzeń optycznych. Artyści op‑artowi garściami czerpali z osiągnięć współczesnej sobie teorii Gestalt i psychofizjologii widzenia. Początkowo do tworzenia dzieł op‑artu wykorzystywano przede wszystkim kolor biały i czarny. Technika ta pozwalała na stosunkowo łatwe operowanie kontrastem oraz relacją figura‑tło. Następnym etapem było wprowadzenie koloru, dzięki czemu twórcy mogli wykorzystać pełnię mechanizmów percepcji.

Obraz Wen‑Ying Tsai jest typowym przykładem sztuki op‑artu opierającej się na silnym kontraście kolorystycznym. Zestawienie czerwieni i zieleni wywołuje wrażenie głębi w obrazie oraz iluzję ruchu.

Zestawienia barw i figur zaczerpnięte z op‑artu są często wykorzystywane we wzornictwie przemysłowym. Kompozycje te są na tle atrakcyjne wizualnie, często stają się dominującym elementem ubrań, mebli i wystrojów wnętrz.

RDQ9C1AXCG7QZ

Ilustracja przedstawia dzieło Ryszarda Anuszkiewicza „Deep‑Magenta‑Square”. Na środku obrazu umieszczony jest różowy kwadrat. Od niego we wszystkich kierunkach odchodzą fioletowe linie. Całość sprawia wrażenie głębi.

Victor Vasarely – ojciec op‑artu

Victor Vasarely dążył do stworzenia uniwersalnego języka wizualnego, który byłby zrozumiały dla wszystkich i wolny od podziałów społecznych. Inspirował się abstrakcją geometryczną, Bauhausem oraz twórczością Kandinsky’ego, Klee i Moholy‑Nagy’a, a na jego sztukę wpływał także rozwój technologii.

Po przeprowadzce do Paryża pracował jako grafik, tworząc wzory użytkowe i reklamy, a nocami rozwijał własną sztukę. Wczesne prace, takie jak Zebra i Tygrys, opierały się na silnym kontraście i kompozycjach bistabilnych, które później uznano za pionierskie dla op‑artu. 

R1ASe2lD6AknS

Ilustracja przedstawia dzieło Victora Vasarely „Zebra”. Na czarnym tle, za pomocą białych pasów, zostały przedstawione dwie zebry. Zwierzęta wyglądają, jakby się ze sobą bawiły.

Pierwsza wystawa w galerii Denise René w 1944 roku nie spotkała się z entuzjazmem, jednak Vasarely kontynuował poszukiwania, przechodząc od figuracji do abstrakcji geometrycznej i badań nad „wewnętrzną geometrią natury”.

W 1955 roku opublikował Żółty manifest, w którym przedstawił własną wizję sztuki jako wielowymiarowego języka. Lata 60. przyniosły mu międzynarodowe uznanie, liczne nagrody i udział w najważniejszych wystawach, w tym The Responsive Eye w MoMA. W tym okresie osiągnął techniczną perfekcję w tworzeniu „struktur optycznych”, wykorzystując farby przemysłowe, aluminium, szkło i błonę fotograficzną. 

 Powstały serie Alfabet plastyczny i Planetarny folklor, oparte na modularnych formach i konsekwentnych zmianach kolorów. W latach 70. rozwijał własny alfabet wizualny w cyklach Gestalt i Vega, inspirowanych badaniami empirycznymi.

RPODRPNZDO1BF

Ilustracja przedstawia Victora Vasarely w towarzystwie dwóch innych mężczyzn w pomieszczeniu w siedzibie Fundacji Vasarely'ego. Za mężczyznami, na granatowej ścianie widoczne jest duże dzieło. Jest to figura złożona z małych rombów w różnych odcieniach koloru niebieskiego.

Związek op‑artu z Bauhausem wynika z przekonania, że obraz można zbudować na zasadach wizualnej logiki, rytmu i precyzyjnej organizacji form. Bauhaus traktował kolor i geometrię jako narzędzia kształtujące sposób widzenia, a nie jedynie dekorację. Artyści op‑artu przejęli tę ideę i zaczęli wykorzystywać mechanizmy percepcji, aby wywoływać wrażenie ruchu, głębi i migotania. Złudzenia optyczne ujawniły, że oko reaguje na kontrast, relację figura i tło, niejednoznaczność kształtu oraz brak wskazówek przestrzennych, co pozwalało tworzyć obrazy zmieniające się podczas patrzenia. Dzięki temu op‑art stał się kierunkiem, który świadomie operuje percepcją widza, przekształcając statyczną kompozycję w dynamiczne doświadczenie wizualne.

R1JDQPK47GVLJ

Ilustracja przedstawia dzieło Victora Vasarely „Ríu‑Kíu‑C”. Na ilustracji znajdują się wzory czarno‑białe. Składają się one głównie z kresek i tworzą różne kształty. Dzieło umieszczone jest na murze biblioteki Wydziału Prawa i Nauk Politycznych Uniwersytetu w Bonn. Poniżej widoczny jest fragment budynku oraz trawnika.

R16M39V1FSG9Q

Ilustracja przedstawia muzeum w Aix‑en‑Provence we Francji, poświęcone twórczości Wiktora Vasarely'ego. Budynek kształtem przypomina składaną harmonijkę. Na kwadratowych ścianach muzeum widoczne są wielkie koła, białe na czarnym tle lub czarne na białym tle.

Zgodnie z definicją słownikową, przyglądając się złudzeniom optycznym (nazywanym również iluzjami optycznymi), przypisujemy oglądanym przedmiotom właściwości, których fizycznie nie posiadają. Innymi słowy, złudzenia optyczne są zjawiskami percepcyjnymi, a nie fizycznymi; ich twórcy wykorzystują mechanizmy naszej percepcji. Głównymi narzędziami budowania złudzeń optycznych są: cień, kontrast, manipulacje kolorem i kształtem. 

Zasadniczo złudzenia optyczne możemy podzielić na złudzenia związane z mechanizmami działania naszego oka, figury bistabilne (wieloznaczne) oraz tzw. figury niemożliwe.

R5FS87AJJNRAD

Ilustracja przedstawia przykład wykorzystania iluzji Richarda Gregorego w dużej skali, na biurowcu przy 1010 La Trobe Street w Melbourne w Australii. Na fotografii został przedstawiony przeszklony budynek. Jego boczna ściana ma formę kratownicy składającej się z ułożonych naprzemienne białych i czarnych prostokątów szkła. Dodatkowo na elewacji zostały umieszczone dwa, duże, niebieskie okręgi. Przed biurowcem widoczna jest ruchliwa ulica.

Sztuka Bridget Riley opiera się na precyzyjnych układach linii i barw, które tworzą wrażenie wibracji, falowania i optycznego ruchu. Jej abstrakcje geometryczne wywołują wrażenie wibracji i ruchu, a kolor działa jak zmienne pole percepcyjne. Intensywność barw, ich światło i ciemność reagują na siebie w sposób relacyjny, zależny od fizyki widzenia oraz pracy oka i mózgu. Kompozycje Riley opierają się na precyzyjnym rytmie linii i nasyconych zestawieniach kolorystycznych, które tworzą falujące, dynamiczne przestrzenie.

Kompozycje artystki oparte są na kontraście i różnej skali szarości, nasyceniu kolorów. Kompozycje artystki oparte są na kontraście i różnej skali szarości, nasyceniu kolorów oraz precyzyjnym rytmie linii. Riley buduje wrażenie ruchu poprzez zestawienia barw o odmiennych temperaturach i stopniach światła, które reagują na siebie w sposób zmienny podczas patrzenia. Kolor nie jest tu dodatkiem, lecz czynnikiem wywołującym wibrację, falowanie i optyczne napięcia, dzięki czemu obrazy działają jak dynamiczne pola percepcyjne.

Op‑art (sztuka optyczna) to kierunek rozwijający się przede wszystkim w latach 60. XX wieku, wykorzystujący złudzenia optyczne, kontrast, geometryczne kształty, kolor, linię i relację figura–tło. Dzieła mają wywoływać u widza wrażenie ruchu, wibracji, migotania, głębi lub trójwymiarowości. Artyści op‑artu wykorzystywali wiedzę o mechanizmach percepcji, m.in. teorię Gestalt i psychofizjologię widzenia, dążyli do stworzenia uniwersalnego języka wizualnego. Wykorzystują rytm, kontrast i relacje kolorystyczne, wywołując wrażenie ruchu i wibracji. Złudzenia optyczne mogą mieć różny charakter - wynikać z działania oka, tworzyć figury bistabilne lub figury niemożliwe.