Pod lupą nowej wiedzy 

W sztuce awangardowej I poł XX w. pojawiły się dzieła, które nie były ani obrazami, ani rzeźbami. Ich formy nie pasowały do pojęcia sztuki. Dadaiści tworzyli improwizowane spektakle kabaretowe, Duchamp prezentował ready‑madesReady‑madesready‑mades [przedmioty - obiekty], w dzieła sztuki zamieniano ilustracje popularnych czasopism, powstawały pierwsze instalacjeInstalacjeinstalacje. Eksperymenty zmierzały do zbadania granic sztuki jako takiej. Podobne działania kontynuowane były w II połowie XX wieku, w nurcie neoawangardowym. 

W latach 60. minimaliści wyrażali się poprzez ograniczenie formy wypowiedzi do minimum, manifestując prostotę formy i oszczędność środków. Przełomowym momentem było pojawienie się konceptualizmu, który podważył tradycyjne postrzeganie dzieła sztuki jako fizycznego, materialnego przedmiotu. W ramach tego nurtu, rola artysty została ograniczona do tworzenia idei i przekazywania swojego pomysłu, zamiast skupiać się na tworzeniu fizycznych obiektów.

Nurt konceptualizmu rezygnował z przystawalności przedmiotu, materialności. Dla jego reprezentantów sztuką była sama idea, pomysł, koncepcja. Konceptualizm przybrał dwoistą naturę: pierwsza oparta była na minimalistycznych, syntetycznych formach opartych na działaniach konstruktywistów, druga wzorowała się na dadaistach i przypadkowości działań artystycznych. Konceptualiści dążyli do uwolnienia sztuki od typowej dzieł sztuki. Zamiast tradycyjnych form proponowali dokumentacje działań, instrukcje do wykonania, rysowali plany, mapy, tworzyli katalogi, notatki itp. Podstawą stała się praca nad ideą (koncepcją) dzieła. Jego materialna forma nie miała kluczowego znaczenia.

Głównym teoretykiem i praktykiem konceptualizmu był Joseph Kosuth (ur. 1945), który sztukę postrzegał w kategoriach filozoficznych. Według artysty koncepcja dzieła mogła mieć formę wyłącznie teoretyczną (np. traktat). Jego pogląd zakładał więc możliwość jedynie zamysłu dzieła bez jego realizacji. Kosuth powołał konceptualne (istniejące jedynie jako idea) Museum of Normal Art. Najbardziej jego znanym konceptualnym jest Jedno i trzy krzesła z 1965 roku, jednak pomysł ten został powielany wielokrotnie także z innymi przedmiotami wyprodukowanymi fabrycznie.  Reprezentant sztuki konceptualnej Kosuth zaprezentował pracę, w której przedstawił możliwości znaczeniowe krzesła. Ukazał gotowy produkt, jego fotografię i definicję krzesła. Mimo tych samych znaczeń wizualnie wszystkie różnią się od siebie. Definicja wskazuje na niekonieczność istnienia samego wytworu, a każde z krzeseł może być zastąpione innym.

Podobny wymiar zyskała praca Zegar (numer jeden i pięć), wersja angielsko‑łacińska (wystawowa).

Amerykański artysta rosyjskiego pochodzenia, Sol LeWitt (1928‑2007) zerwał z mistyczną teorią ekspresjonizmu abstrakcyjnego, pozbawiając sztukę narracji i wybierając za podstawę swoich prac modularną konstrukcję sześcianu. Skupił się na syntetyzacji formy, prowadząc grę z elementem, rozbijając elementy plastyczne na szereg osobnych segmentów i uzasadniając, że sama idea czy koncept są dziełem sztuki. W instalacji Dwa otwarte sześciany artysta obalił przyjęte dotychczas przekonanie o wyrażaniu osobistych wrażeń i doświadczeń twórcy. Brak takiej możliwości interpretacyjnej zmusza do oceny przedmiotu jako pomysłu, a nie jako dzieła LeWitta.

Mimo że nurt obecny był najbardziej w rzeźbie (Sol Le Witt, Joseph Kosuth), w malarstwie reprezentują go m.in.: Gerhard Richter [czytaj: gerhard rikter] czy Debra Ramsay [czytaj: debra ramzi].

Inspiracją dla Richtera [czytaj: riktera] do stworzenia dzieła „1024 kolory” były wzorniki kolorów ze sklepów z farbami przemysłowymi.  Jednak, w przeciwieństwie do tradycyjnych wzorników kolorów, w „1024 kolorach” rozmieszczenie kolorów jest przypadkowe, a nie zostało  podporządkowane konkretnie przemyślanej kompozycji. Richter [czytaj: rikter] podejmuje temat przypadkowości, losowości i obiektowości w sztuce. Przez wykorzystanie komercyjnych wzorników kolorów i wykorzystanie pomysłu w sztuce, artysta analizuje relację między kulturą masową a wysoką (sztuką) oraz kwestionuje tradycyjne podejście do sztuki jako wyrazu piękna, wielkich treści czy emocji.

RXQHULT9BGDLZ

Na szarym tle, różnokolorowa mozaika składająca się z małych kwadratów, w których zastosowano szeroką gamę kolorystyczną – można wyróżnić kolory ciepłe, zimne, czyste, złamane.

Debra Ramsay [czytaj: debra ramzi] w jednej z serii na temat pejzażu o różnych porach roku wykorzystała program komputerowy, który na podstawie wykonanych przez nią fotografii pejzażu „interpretował” wybrany ze zdjęcia tworzył własne kolory, bez decyzji artystki. 

RHRCJO6KTZSQR

Na różnokolorowym tle w pasy (odcienie szarości i beżu) rozmieszczone zostały poziome kolorowe kreski (zielone, czarne, brązowe, niebieskie, czerwone i żółte). Tło stanowi dziesięć pasów, na których umieszczono szesnaście kolorowych kresek.

Praca Sol LeWitta, artysty związanego z wieloma ruchami, m.in. ze sztuką konceptualną i minimalizmem jest przykładem rzeźby o zredukowanej do minimum strukturze, klarownej i czystej formie. Artysta operuje geometryzacją, powtarzalnością elementów, jednocześnie pozbawioną zaangażowania emocjonalnego. Kompozycja bryły jest oszczędna, oparta na powtarzalnych elementach, które tworzą strukturę o geometrycznym, abstrakcyjnym charakterze. Konstrukcja ma formę szkieletową i otwartą, co pozwala myśleć o niej jako o układzie możliwym do dalszej rozbudowy. Całość została świadomie uproszczona, aby podkreślić logikę i rytm form. Bryła, mimo ażurowości i wizualnej lekkości, zachowuje poczucie stabilności dzięki klarownej konstrukcji rzeźby. 

RB284VBQ8BE5L

Zdjęcie przedstawia kompozycję pod tytułem: „Kubiczna modułowa, czarna konstrukcja ściany”, autorstwa Sol LeWitt. Na fotografii znajduje się nowoczesna rzeźba, złożona z 25 takich samych sześcianów. Sześciany ułożone są naprzeciwko siebie tworząc jeden duży sześcian. Sześciany składają się z czarnych prętów. Czarna konstrukcja umiejscowiona jest na białym tle.

Natomiast Lawrence Weiner, (ur. 1942) to amerykański konceptualista, najbardziej znany z tekstowych instalacji i radykalnych definicji sztuki. Uważany jest za jedną z ważniejszych postaci w ruchu konceptualizmu lat 60. Podstawowym czynnikiem motywującym prace artysty była chęć ich udostępnienia bez konieczności zakupu biletu lub zrozumienia tajnego języka wizualnego. Twierdził, że język dociera do szerszej publiczności podczas rezygnacji z tradycyjnych, muzealnych form prezentacji. W ten sposób zaczął tworzyć dzieła składające się ze słów i zdań lub fragmentów zdań, które pokazywał w przestrzeni publicznej, książkach, filmach i innych dostępnych mediach, odsuwając instytucje kulturalne, które mogłyby zniechęcić do masowej oglądalności. W swoim oświadczeniu Weiner zapewnił, że dzieło sztuki może pozostać konceptualne - w formie języka - lub może zostać stworzone, jeśli będzie to pożądane.

W Polsce konceptualizm rozwinął się od połowy lat 60. pojawiały się działania konceptualne, a szczególnego nasilenia nabrał w latach 70. Bezpośrednio wiązał się z otwarciem artystów na działania napływające z Zachodu. Przestrzenią szczególnie sprzyjającą tym działaniom była warszawska Galeria Foksal, organizująca sympozja, biennaleBiennalebiennale. Konsekwentnie do zachodnich założeń, krytykowano tradycyjną przestrzeń galeryjną. Ważną rolę wśród rodzimych konceptualistów w tym czasie odegrał Roman Opałka. 

Roman Opałka urodził się  w 27 sierpnia 1931 roku w Abbeville‑Saint‑Lucien. Mimo to jego edukacja artystyczna przebiegała na terenie Polski – zaraz po wojnie, gdy z Francji przybył do Polski, od 1946 roku, przez dwa lata pobierał naukę litografii w Wałbrzychu, a następnie uczył się w Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Łodzi u Władysława Strzemińskiego oraz w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie (w latach 1950‑1956). Początek jego twórczości to efekt artystycznych poszukiwań – malował martwe natury, pejzaże, akty, portrety, podejmował się także abstrakcji oraz wykonywał prace graficzne, projekty plakatów i pocztówek, a nawet rzeźby. W 1965 roku artysta rozpoczął projekt Opałka 1965/1 - ∞, w którym znalazły się zapisane na taśmie magnetofonowej wymawiane liczby, które artysta jednocześnie zapisywał na płótnie, a do skończonego obrazu dodawał swoje aktualne zdjęcie. Cykl ma przedstawiać upływ czasu człowieka.

W 1968 roku Opałka do swoich rejestrował swój głos i zapis ten dołączał do obrazów. Odliczał w nim kolejne liczby. Powstawały także fotograficzne autoportrety.

Od roku 1972 tło obrazów należących do serii Opałka 1965/1 - ∞ ulega coraz bardziej rozjaśnieniu aż do bieli. Każdy kolejne dzieło było jaśniejsze od poprzedniego o jeden procent. Po upływie 35 lat rozjaśniania tonu płócien pojawiły się białe napisy na białym tle. Towarzyszące pracy artysty zapisy audio wpływają na silniejszy wydźwięk ideologiczny. Mimo dzieła konceptualnego głos malarza nadaje mistycznego wymiaru.

RX9NG5ZN2JMM6

ilustracja przedstawia zdjęcie „Oktagon, autorstwa Romana Opałki. Na zdjęciu ukazanym jest ściana, na którym wiszą białe prostokąty. Fotografia jest w odcieniach bieli.

Abstrakcyjnym cyklem malarskim Opałki są obrazy, mające źródło  tytułów w greckim alfabecie. Na wyrazistą kompozycję obrazów składają  się poziome pasy dające trójwymiarowy efekt. Całość cyklu określona została wspólnym tytułem Alfabet grecki.

Obrazy Opałki zostały docenione na całym świecie. Jego prace znajdują się w znanych muzeach i kolekcjach, między innymi w Muzeum of Modern Art i Guggenheim Museum w Nowym Jorku oraz w Centre Georges'a Pompidou w Paryżu. W 1995 roku zostały zaprezentowane w polskim pawilonie na Biennale w Wenecji. Dzieła artysty jest najdroższych polskich prac na światowym rynku artystycznym.

21 października 2009 roku Roman Opałka został nagrodzony przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Bogdana Zdrojewskiego  Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”, natomiast 17 stycznia 2011 roku prezydent Bronisław Komorowski uhonorował artystę   Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski.

Fascynacja Kantora konceptualizmem została zaprezentowana podczas Sympozjum Plastycznego Wrocław '70 w projekcie Usytuowanie krzesła. Niezrealizowany zamysł artysty zakładał umieszczenie gigantycznego mebla w przestrzeni publicznej, co szokować i zaskakiwać odbiorcę.

RM51FDFSLJKD3

Ilustracja przedstawia dzieło Tadeusza Kantora „Krzesło”. Ukazuje składane krzesło ogrodowe o nienaturalnie wielkich rozmiarach. Rzeźba ustawiona jest na trawie między dwoma jezdniami, pod tramwajowymi liniami. Białe krzesło wykonane jest z betonu. W tle znajduje się wielopiętrowy budynek mieszkalny, przy którym zaparkowane są samochody.

W latach 70. XX wieku ukształtowało się wiele zjawisk i tendencji artystycznych, krytycznie nastawionych do norm artystycznych i kulturalnych, określanych jako neokonceptualizm. Ten postmodernistyczny nurt obejmował prace inspirowane feminizmem, homoseksualizmem, ruchami obrony praw mniejszości etnicznych. Jego reprezentanci atakowali wartości kulturowe, określające, kto jest, a kto nie jest artystą, negowali rangę tradycyjnego pojęcia sztuki.

Minimalizm i konceptualizm ukazują zasadniczą przemianę w rozumieniu dzieła sztuki - od obiektu materialnego ku idei jako jego właściwemu tworzywu. Redukcja formy, charakterystyczna dla minimalizmu, doprowadziła do przesunięcia akcentu z ekspresji na strukturę, by w konsekwencji umożliwić dalsze przeformułowanie sztuki w nurcie konceptualizmu, w którym nadrzędne znaczenie zyskała koncepcja, a nie jej wizualna realizacja. Konceptualizm, podważając znaczenie materialności oraz instytucjonalnych ram sztuki, otworzył przestrzeń dla nowych form wypowiedzi artystycznej, opartych na języku, procesie i idei.