Ekspresja, emocje i przepych – sztuka hellenistyczna w wielu odsłonach
Pod lupą nowej wiedzy
Hellenizm – między polityką, kulturą a dziedzictwem
Epoka hellenistyczna, jako okres historyczno‑kulturowy, rozpoczęła się wyprawą Aleksandra Wielkiego przeciwko Persji w 334 p.n.e. Po jego śmierci (323 p.n.e.) imperium rozpadło się na państwa tworzone przez jego dowódców – diadochów, a utrwalone przez ich następców – epigonów. Z czasem niezależność tych państw zanikła wskutek ekspansji Rzymu, który sukcesywnie włączał je do swojego terytorium.
Termin hellenizm został wprowadzony przez niemieckiego historyka Johanna Gustava Droysena w 1836 roku. Odwoływał się on do VI rozdziału Dziejów Apostolskich, w którym wspólnoty chrześcijańskie dzielono na „Hebraioi” i „Hellenistai” – Żydów przyjmujących grecki sposób życia. W tradycji niemieckiej „hellenizm” oznacza okres rozszerzania kultury greckiej poza Helladę. Inne języki definiują to pojęcie szerzej: np. francuskie hellénisme to styl inspirowany Grecją, angielskie hellenism – ideał życia według greckich wartości, a włoskie ellenismo – wszystko, co związane z Helladą.
Po śmierci Aleksandra kultura grecka uległa uniwersalizacji i ekspansji, powstał wspólny język – koine, wywodzący się z dialektu attyckiego. Główne ośrodki kultury hellenistycznej – Aleksandria, Pergamon, Antiochia, Rodos i Ateny – stały się centrami nauki, filozofii i sztuki.
Sztuka hellenistyczna przyniosła nowe tendencje: emocjonalność, ekspresję i indywidualizm. W architekturze rozwijano złożone układy przestrzenne, eksperymentowano z formą, rozdzielano funkcje użytkowe i estetyczne, a wnętrze stawało się pełnoprawnym tematem projektowym.
Tradycja w nowej odsłonie – hellenistyczna rewolucja w architekturze
W okresie hellenistycznym starożytnej Grecji pojawiają się nowatorskie rozwiązania w znanych już rodzajach budowli oraz całe założenia architektoniczne i kompleksy budynków. Coraz częściej powstają budowle wielokondygnacyjne. Wyraźne są wpływy połączenia dokonań późnoklasycznej sztuki (Mauzoleum w Halikarnasie) z kulturą wschodnią.
Porządek doryckiPorządek dorycki, stosowany już tylko w małych sanktuariachsanktuariach, uległ ostatecznej dekompozycji wskutek zerwania z zasadą tryglifutryglifu; jego elementy zaczęły pełnić jedynie funkcje dekoracyjne w budownictwie użytkowym. Pełny triumf w architekturze sakralnej odniósł natomiast porządek jońskiporządek joński, czego przykładem jest świątynia Artemidy Leukofryne w Magnezji nad Meandrem.
W okresie hellenistycznym coraz większą popularność zdobywa porządek korynckiporządek koryncki, który po raz pierwszy zastosowano w elewacjachelewacjach świątyń, czego przykładem jest zbudowana wcześniej w stylu doryckimstylu doryckim i zrujnowana Świątynia Zeusa Olimpijskiego w Atenach, której odbudowę wznowiono dzięki wsparciu finansowemu Antiocha IV Epifanesa, władcy ze Wschodu. Imponująca budowla posiadała kolumnykolumny rozmieszczone w układzie dwudzielnym jako oktastylosoktastylos. Podwójne rzędy po dwadzieścia kolumnkolumn usytuowano na każdej długości i potrójne rzędy po osiem kolumnkolumnna każdej szerokości.
Techniczna doskonałość i rozmach budowlany osiągnęły pełnię w monumentalnej latarni morskiej na Faros, zaprojektowanej przez Sostratosa z Knidos, która została wzniesiona z bloków wapiennych i miała trójstopniową konstrukcję wieżową, osiągającą wysokość ok. 120 metrów. Konstrukcja ta, złożona z masywnego cokołucokołu, ośmiokątnej wieży środkowej i cylindrycznego zwieńczenia, stanowiła jeden z cudów świata starożytnego i wzorzec dla późniejszych latarni morskich.
Epidauros na Peloponezie - najlepiej zachowany teatr hellenistyczny
Epidauros, położone na Peloponezie w Argolidzie, było jednym z najważniejszych ośrodków kultu Asklepiosa, boga medycyny. Miasto słynęło ze swojego sanktuariumsanktuarium, do którego pielgrzymowali chorzy z całego świata greckiego, wierząc w uzdrawiającą moc bóstwa. Kompleks obejmował m.in. świątynie, budynki uzdrowiskowe oraz imponujący teatr z IV w. p.n.e., zaprojektowany przez Polikleta Młodszego. Dziś jest to najlepiej zachowany przykład greckiej architektury teatralnej. Obiekt mógł pomieścić około 14 tysięcy widzów, wyróżniał się znakomitą akustyką i harmonijnymi proporcjami. Jego układ obejmuje półkolistą, dwupoziomową widownię (cavea), okrągłą orchestrę przeznaczoną dla chóru oraz prostą, klasyczną skene, która stanowiła tło dla akcji scenicznej.
Urbanistyka Akropolu w Pergamonie
Hellenizm to czas dynamicznego rozwoju urbanistyki. W tym okresie intensywnie rozbudowują się miasta, takie jak Pergamon, Milet czy sanktuaria Asklepiosa (np. na wyspie Kos), według zasad urbanistycznych wypracowanych jeszcze przez Hippodamosa z Miletu – uporządkowane siatki ulic, place i dzielnice.
Największym z nich była Aleksandria, pełniąca funkcję stolicy Egiptu i centrum naukowego, znana z Biblioteki Aleksandryjskiej. Wraz z Pergamonem tworzyła ośrodki rywalizujące z Atenami – każde charakteryzujące się odmiennym układem urbanistycznym i funkcją kulturową.
W tym okresie świątynie przybierają mniejsze formy, np. w stylu prostylosuprostylosu, a dominującą rolę przejmują budowle świeckie: stoastoa, agoraagora, gimnazjongimnazjon, teatr, biblioteka, wodociągi. Taki układ odzwierciedla rosnące znaczenie życia publicznego i świeckiej funkcji miasta, przygotowując grunt pod praktyczne podejście rzymskiej architektury – czego wyrazem jest również złożony program urbanistyczny Pergamonu.
Po rozpadzie imperium Aleksandra Wielkiego ważnym ośrodkiem w Azji Mniejszej, szczególnie pod rządami dynastii Attalidów (od III w. p.n.e.) stał się Pergamon. Królowie tej dynastii wspierali rozwój kultury i nauki, m.in. zakładając słynną bibliotekę, która stała się jedną z największych w świecie greckim. Układ miasta Pergamonu doskonale odzwierciedla założenia hellenistycznej urbanistyki, łączącej reprezentacyjność z funkcjonalnością. Na stromym wzgórzu akropolu powstał monumentalny kompleks zorganizowany w formie tarasów, dopasowanych do naturalnego ukształtowania terenu, na których wzniesiono liczne budowle. Klasyczne budowle - świątynie, teatr, ołtarz, stoastoa – zyskały nową przestrzenną logikę, dopasowaną do topografii i podporządkowaną idei monumentalnego oddziaływania przestrzeni.
Dekoracja fryzu ołtarza pergamońskiego
Monumentalny ołtarz w Pergamonie, zbudowany w latach 180–160 p.n.e. z inicjatywy Eumenesa II, stanowi wyjątkowy przykład odwołania do klasycznych form sztuki greckiej. Choć jego struktura nawiązuje do architektury sakralnej, nie pełnił już tradycyjnej funkcji kultowej – był przede wszystkim symbolem militarnego triumfu i politycznego prestiżu dynastii Attalidów.
Schodkowy ołtarz poświęcony był Zeusowi. Nie zachował się do naszych czasów. Jego fragmenty odnaleziono podczas prowadzonych pod koniec XIX wieku badań archeologicznych. Część elementów została wykorzystana w starszych budowlach pergamońskich. Rekonstrukcja ołtarza znajduje się dziś w Muzeum Pergamońskim w Berlinie. Ołtarz zdobiły dwa płaskorzeźbione fryzyfryzy. FryzFryz na cokolecokole o wysokości 2 metrów i długości 120 metrów przedstawiał gigantomachięgigantomachię, czyli sceny walk bogów z gigantami. ReliefyReliefy fryzufryzu są niezwykle dynamiczne. Sceny walki oddane zostały z dramatyzmem i napięciem, a plastyczność przedstawień przejawia się w mocno wypukłym reliefiereliefie.
W poniższym fragmencie Zofia Sztetyłło dokonuje opisu i analizy dekoracji rzeźbiarskiej ołtarza, zwracając uwagę na jej wyjątkowe walory formalne i znaczenie artystyczne.
Z dynamizmem, gwałtownością i dramatyzmem wielkiego fryzu kontrastuje wewnętrzny fryz, poświęcony dzieją mitycznego bohatera Teofanesa. Wykonane w bardziej płaskim reliefie, operujące efektami linearnymi, precyzyjny szczegółach rysunku, wyróżnia się cechom dotychczas w sztuce greckiej niemal nieobecną lub sygnalizowaną w nieśmiały sposób – rodzajem narracyjnego opisu”
Wyjaśnij, na czym polega barokowy charakter fryzufryzu zewnętrznego ołtarza pergamońskiego.
Porównaj sposób przedstawienia sceny gigantomachiigigantomachii na fryziefryzie zewnętrznym z fryzemfryzem wewnętrznym o tematyce mitologicznej.
Wymień trzy cechy formalne, które sprawiają, że fryzfryz z ołtarza pergamońskiego uznawany jest za wybitne dzieło sztuki hellenistycznej.
Zapoznaj się również z fragmentem autorstwa Elżbiety Makowieckiej, który zawiera szczegółowy opis fryzufryzu zdobiącego ołtarz pergamoński – jednego z najważniejszych dzieł hellenistycznej sztuki rzeźbiarskiej.
Zinterpretuj sposób przedstawienia gigantów na fryziefryzie i wyjaśnij jego możliwą symbolikę.
Wskaż trzy cechy formalne fryzufryzu, które podkreślają dramatyzm walki między bogami a gigantami.
Oceń, w jaki sposób temat gigantomachiigigantomachii został wykorzystany do wyrażenia idei porządku i hierarchii w świecie bogów.
Rzeźba hellenistyczna – między klasycznym ideałem a indywidualnym doświadczeniem
Ewolucja rzeźby greckiej doskonale ilustruje rozwój myślenia o formie i pięknie w sztuce starożytnej – od geometryzujących uproszczeń stylu archaicznego, przez klasyczne poszukiwanie doskonałych proporcji ciała ludzkiego, idealizację i monumentalizm, aż po późnoklasyczne odejście ku większej ekspresji, dynamice oraz przedstawianiu tematów codziennych. Cechy charakterystyczne dla twórczości okresu późnoklasycznego znajdują pełne rozwinięcie w sztuce hellenistycznej, która odznacza się dużą różnorodnością zarówno tematyczną, jak i formalną.
W rzeźbie tego okresu klasyczny kanonkanon, oparty na harmonii i prostocie, ustępuje miejsca patosowi, dramatyzmowi i efektownym kontrastom. Artyści chętnie sięgają po sceny mitologiczne i historyczne, często inspirując się literaturą. Wprowadzają do swoich dzieł akcję, fabułę, a nawet elementy liryzmu.
W ramach rzeźby hellenistycznej wyodrębniły się trzy zasadnicze tendencje stylistyczne. Styl barokowy charakteryzował się patosem i dynamiką, silnym ruchem oraz dramatycznym napięciem. Styl rokokowy był delikatny i finezyjny, często skoncentrowany na niewielkich formach i scenach codziennych. Natomiast styl klasycyzujący, chłodny i akademicki, nawiązywał do ideałów sztuki klasycznej, wzbogacając je o elementy realizmu.
Rzeźba hellenistyczna jest niezwykle różnorodna tematycznie, stylistycznie i formalnie. Tematykę obok przedstawień mitologicznych i historycznych zdominował człowiek. Przedstawiany był na różnych etapach i w różnych momentach życia z różnorodnością przeżyć i nastrojów, niemal zawsze w ruchu, w centrum wydarzeń, żywy i dynamiczny. Okres hellenistyczny trwał do XXX roku p.n.e. do podboju Egiptu przez Rzymian. Wtedy upadło ostatnie państwo hellenistyczne.
Szkoła ateńska – kontynuacja klasycznego ideału
Szkoła ateńska w rzeźbie hellenistycznej reprezentowała nurt kontynuujący klasyczne ideały piękna, harmonii i umiarkowanej ekspresji. Działała głównie w Atenach, gdzie artyści koncentrowali się na doskonałości formy, idealizacji postaci oraz tematyce mitologicznej. Kompozycje cechowała wyważona narracja, subtelność emocji i precyzyjne opracowanie detalu anatomicznego. Była to sztuka elegancka i intelektualna, głęboko zakorzeniona w tradycji V wieku p.n.e., lecz twórczo przekształcona zgodnie z estetyką epoki hellenistycznej.
Portret jako wyraz indywidualności
W epoce hellenistycznej portret zyskał szczególne znaczenie jako forma artystycznej wypowiedzi. Artyści zaczęli eksperymentować zarówno z realistycznym odwzorowaniem cech fizycznych, jak i z idealizacją, co pozwalało nie tylko uchwycić wygląd zewnętrzny, lecz także oddać charakter, emocje oraz pozycję społeczną przedstawianej osoby. Portret stał się narzędziem ukazującym jednostkę jako niepowtarzalną osobowość, a jednocześnie sposobem manifestowania prestiżu i władzy.
Wyjątkowym przykładem tej zmiany jest rzeźba Demostenesa autorstwa Polieuktosa, która wyznacza nowy etap w portretowaniu. Artysta odchodzi od klasycznego ideału piękna, skupiając się na realistycznym i psychologicznie głębokim ujęciu postaci. Demostenes ukazany jest jako dojrzały mówca, którego twarz zdradza skupienie, siłę wewnętrzną i intelektualną głębię. Zamiast bezosobowego wizerunku, Polieuktos przedstawia człowieka pełnego pasji i determinacji, co nadaje rzeźbie autentyczność i emocjonalną intensywność.
Podobne cechy odnaleźć można w brązowym portrecie nieznanej osoby z I wieku p.n.e., przechowywanym w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach. Rzeźba, wzbogacona inkrustacjami z kamienia i kości słoniowej, reprezentuje typ „portretu znamienitego” – oficjalnego, honorowego przedstawienia, które dokumentowało wygląd, ale także podkreślało rangę i wewnętrzną siłę jednostki. Naturalistyczne detale, niepokojące spojrzenie i głębia emocjonalna nadają dziełu intensywny, niemal psychologiczny wyraz.
Dzieła o cechach klasycznych – między tradycją a codziennością
Rzeźba znana jako Biegająca dziewczyna lub Atalanta Barberini stanowi znakomity przykład hellenistycznego podejścia do przedstawiania ludzkiego ciała w ruchu. Ukazuje młodą atletkę odzianą w lekki chitonchiton, uchwyconą w dynamicznej pozie – z wyciągniętym ramieniem sięgającym po gałąź palmy, symbol zwycięstwa. Dzieło emanuje lekkością i gracją, a jego naturalistyczne detale – jak realistyczne ułożenie tkaniny czy napięcie mięśni – świadczą o odejściu od klasycznej idealizacji na rzecz wiernego oddania fizyczności i emocji.
Wrażliwość i skupienie na codziennym doświadczeniu doskonale oddaje rzeźba Chłopiec z cierniem, znana również jako Spinario. Powstała w I wieku p.n.e., wykonana z brązu, przedstawia siedzącego na skale chłopca wyciągającego cierń z lewej stopy. Nie nawiązuje on kontaktu wzrokowego z otoczeniem – jest całkowicie pochłonięty prozaiczną czynnością, co nadaje scenie intymny nastrój. Rzeźba była często kopiowana, zarówno w starożytności, jak i w okresie nowożytnym.
Choć nie da się jednoznacznie przypisać Chłopca z cierniem do szkoły ateńskiej, dzieło posiada cechy klasyczne – wyważoną kompozycję, subtelność emocji i elegancję formy – które wpisują się w estetykę kontynuowaną przez artystów ateńskich w epoce hellenistycznej.
Szkoła pergamońska – dramatyzm i ekspresja monumentalna
Pergamon, znany przede wszystkim ze swojej imponującej architektury i urbanistyki, był również ważnym ośrodkiem artystycznym, w którym rozwinęła się charakterystyczna szkoła rzeźby. Styl ten, często określany mianem pergameńskiego baroku, wyróżniał się intensywnym wyrazem emocjonalnym i dramatyzmem. Twórcy skupiali się na przedstawianiu silnych przeżyć, napięcia psychicznego oraz fizycznego wysiłku, co nadawało dziełom wyjątkową ekspresję.
Rzeźbiarze pergamońscy czerpali inspirację z wcześniejszych epok, ale przekształcali klasyczne wzorce w bardziej dynamiczne i poruszające kompozycje. Ich prace cechowały się bogactwem detalu, ruchem i teatralnością, a także głębokim zainteresowaniem ludzkim cierpieniem i emocjami. Tego rodzaju podejście wpisuje się w szerszy nurt hellenistycznej sztuki, która coraz śmielej eksplorowała psychologię postaci i dramatyzm scen.
Silny ładunek emocjonalny i dramatyzm, charakterystyczny dla pergameńskiego baroku, odnajdujemy w dwóch słynnych rzeźbach przedstawiających Galów: wojownika w chwili śmierci oraz mężczyznę dokonującego desperackiego aktu zabójstwa swojej żony. Oba dzieła nawiązują do wydarzeń z III wieku p.n.e., kiedy to ludy galijskie dotarły do Azji Mniejszej, zagrażając okolicznym krainom. Zostali ostatecznie pokonani przez króla Pergamonu Attalosa I, który, chcąc upamiętnić zwycięstwo, zlecił wykonanie rzeźb dla świątyni Ateny. Choć przedstawiają wrogów Greków, rzeźby te ukazują ich z niezwykłą godnością i empatią. Postacie są pełne napięcia, ale niepozbawione szlachetności – ich gesty, mimika i detale anatomiczne oddają zarówno fizyczny ból, jak i wewnętrzną siłę. Szczególnie poruszające jest przedstawienie umierającego wojownika, który siedzi na tarczy, otoczony osobistymi przedmiotami: mieczem, pasem i charakterystyczną trąbką z lwią głową. Na jego twarzy nie widać rozpaczy, lecz skupienie i powaga, a rana na piersi ukazuje brutalność chwili. Naszyjnik typu torkwestorkwes, typowy dla Galów, podkreśla jego tożsamość etniczną.
Obejrzyj film o rzeźbie „Umierający Gal”, z którego dowiesz się o dramatyzmie i ekspresji hellenistycznego dzieła. Następnie wykonaj polecenie zamieszczone pod filmem.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R146NPZZD7SAX
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany „Historycy i teoretycy sztuki o dziełach”.
Na podstawie filmu wyjaśnij, w jaki sposób rzeźba „Umierający Gal” ukazuje cechy sztuki hellenistycznej oraz jakie elementy pozwalają rozpoznać postać przedstawioną przez artystę.
Jeszcze silniejsze napięcie emocjonalne odnajdujemy w rzeźbie znanej jako Gal Ludovisi (zatytułowaną również jako Gal zabijający żonę lub Gal popełniający samobójstwo po zabiciu żony). Dzieło przedstawia dramatyczną scenę samobójstwa wojownika po uprzednim zabiciu swojej żony. Mężczyzna obejmuje bezwładne ciało kobiety jedną ręką, podczas gdy drugą unosi miecz, kierując go ku własnej piersi. To poruszające przedstawienie aktu desperacji i honorowego oporu wobec niewoli, wyraża głęboki tragizm chwili. Rzeźba jest wybitnym przykładem hellenistycznego baroku – nurtu, który charakteryzuje się ekspresją, ruchem i intensywnym dramatyzmem. Sylwetki postaci są wygięte, kończyny rozłożone w różnych kierunkach, co nadaje kompozycji dynamiczny, niemal spiralny rytm. Realistyczna anatomia, bogactwo detali i wyrazisty gest to cechy typowe dla tej epoki. Szczególnie efektowne jest płynne przejście ruchu między ramieniem mężczyzny a ramieniem kobiety, które tworzy wrażenie organicznego, wężowego splotu. Twarz wojownika widoczna jest z profilu, co nadaje scenie intymność i skupienie, ale z innej perspektywy ukazuje się w pełni – choć wtedy miecz znika z pola widzenia. Z miejsca, w którym ostrze dotyka jego klatki piersiowej, spływa krew, potęgując dramatyzm i tragiczny wymiar dzieła. W odróżnieniu od wielu antycznych przedstawień triumfu, ta rzeźba oddaje hołd pokonanemu – ukazując go z godnością, współczuciem i głębokim humanizmem.
Naukowcy do dziś nie są zgodni, jak dokładnie ustawiono oryginalne rzeźby w Pergamonie. Część badaczy uważa, że posągi stały na okrągłym cokolecokole, a centralne miejsce zajmował Ludovisi Gaul. Inni twierdzą, że rzeźby znajdowały się na cokolecokole prostokątnym. Niestety, niewiele dowodów archeologicznych utrudnia rozstrzygnięcie sporu. Przyjęto jednak, że te monumentalne rzeźby, większe od naturalnej wielkości, umieszczono na prostokątnej podstawie zaprojektowanej przez Epigonosa. Przypuszcza się nawet , że na cokolecokole stało około osiemnastu figur.
Film przedstawia rzeźbę w trójwymiarowym ujęciu i zbliżeniach na detale. Zapoznaj się z nim i wykonaj polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RJ9D8RX1C25QS
Animacja przedstawia rzeźbę pod tytułem „Gal zabijający żonę” z różnych punktów widzenia. Rzeźba obraca się i następują zbliżenia na różne jej fragmenty.
Określ, jakie możliwości daje obejrzenie rzeźby w trójwymiarze.
Wskaż, jak różne kąty ukazania rzeźby wpływają na ekspresję i Twój odbiór dzieła.
Wyjaśnij, jak formalne elementy rzeźby (np. anatomię, światłocieńświatłocień, ruch) wzmacniają dramatyczny charakter sceny.
Z kręgiem szkoły pergamońskiej wiąże się również rzeźba znana jako Faun Barberiniego, przedstawiająca śpiącego satyra w swobodnej, rozluźnionej pozie. Nietypowe miejsce odpoczynku, skała przykryta skórą – oraz ekspresyjna kompozycja sprawiają, że dzieło bywa określane również mianem pijanego satyra. Postać ukazana jest w stanie głębokiego snu, co nadaje rzeźbie wyjątkowy charakter pełen zmysłowości, naturalizmu i emocjonalnego napięcia. Rzeźba doskonale wpisuje się w estetykę hellenistycznego baroku, którego cechą jest dramatyzm, realistyczna anatomia i dynamiczna kompozycja. Ciało faunafauna zostało przedstawione z niezwykłą dbałością o detale, a jego rozluźniona sylwetka, wygięty tors i rozrzucone kończyny tworzą wrażenie płynnego, organicznego ruchu. Dzieło nie ukazuje heroizmu ani walki, lecz moment intymnego odpoczynku – co stanowi rzadkość w sztuce antycznej. Obecna nazwa rzeźby pochodzi od rodu Barberinich, który przez pewien czas był jej właścicielem. Dziś znajduje się w zbiorach muzealnych w Monachium, gdzie stanowi jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł sztuki hellenistycznej.
Szkoła rodyjska – techniczna perfekcja i dynamiczny ruch
Jednym z najważniejszych ośrodków sztuki hellenistycznej było Rodos – wyspa, która w tym okresie przeżywała intensywny rozwój kulturalny i artystyczny. Dzięki swojemu położeniu na skrzyżowaniu szlaków handlowych, przyciągała twórców z różnych części świata greckiego, stając się miejscem wymiany idei i stylów. Sztuka rodoska wyróżniała się połączeniem klasycznych tradycji z nowatorskimi rozwiązaniami formalnymi, pełnymi ekspresji i dynamiki. To właśnie na Rodos powstała słynna Grupa Laokoona – rzeźba ukazująca dramatyczną walkę człowieka z losem, będąca jednym z najwybitniejszych przykładów hellenistycznego baroku. Wyspa odegrała kluczową rolę w kształtowaniu estetyki epoki, oferując dzieła pełne emocji, realistycznych detali i mistrzowskiego opanowania kompozycji.
Z rodyjską szkołą związana jest marmurowa rzeźba Nike z Samotraki, marmurowy posąg przedstawiający uskrzydloną boginię zwycięstwa w momencie startu lub lądowania na dziobie okrętu. Powstał około 190 roku p.n.e., prawdopodobnie autorstwa Pythokritosa ze szkoły rodyjskiej, jako upamiętnienie triumfu floty rodyjskiej nad Antiochosem III, królem Syrii. Rzeźba pierwotnie zdobiła dziób statku ustawionego na wzgórzu naprzeciwko sanktuariumsanktuarium Kabeirów na wyspie Samotraka.
Dzieło zostało odkryte w 1863 roku w 118 fragmentach, wraz z wapiennym dziobem okrętu, który stanowił jego podstawę. Znalezisko miało miejsce na terenie dawnego sanktuariumsanktuarium, a jego rekonstrukcja pozwoliła na odtworzenie pierwotnego układu kompozycyjnego. Zachowały się skrzydła oraz szaty bogini, natomiast głowa i ramiona uległy zniszczeniu. Analiza fragmentów pozwoliła ustalić, że głowa była skierowana w lewą stronę, lewa ręka opuszczona, a prawa uniesiona – prawdopodobnie trzymała wieniec zwycięstwa lub grała na trąbie. Rzeźba mierzy ponad trzy metry wysokości i zachowała imponującą dynamikę mimo brakujących elementów.
Postać bogini ubrana jest w lekki chitonchiton, którego fałdy wyraźnie oddają działanie wiatru. Prawa noga podtrzymuje ciężar ciała, lewa jest cofnięta, co sugeruje poszukiwanie równowagi lub nabieranie rozpędu. Tułów pochylony do przodu i skrzydła skierowane ku tyłowi nadają kompozycji wrażenie ruchu. Szczególną uwagę zwraca realistyczne opracowanie materiałów –kontrast widoczny jest między przejrzystą tkaniną chitonuchitonu a cięższym, rozwianym płaszczem, który równoważy sylwetkę. Rzeźba wyróżnia się majestatycznością i elegancją, rzadko spotykaną w ekspresyjnej sztuce hellenistycznej, stanowiąc jeden z jej najwybitniejszych przykładów.
Poniższy tekst zawiera opis fryzufryzu przedstawiającego porównanie gigantomachiigigantomachii – walki olimpijskich bogów z gigantami z posągiem Nike z Samotraki.
Na podstawie tekstu wyjaśnij, jakie materiały wykorzystano do wykonania rzeźby Nike oraz jej podstawy i co to może sugerować o pochodzeniu posągu.
W odniesieniu do tekstu scharakteryzuj sposób przedstawienia draperii szat Nike oraz jej skrzydeł i wyjaśnij, co sugeruje taki sposób ich ukazania.
Określ, o jakiej kontrowersji wspomina autorka tekstu dotyczącej twórcy rzeźby Nike z Samotraki.
Ruch i patos obecny w Nike z Samotraki osiągają swoje dramatyczne apogeum w Grupie Laokoona, będącej kulminacją ekspresji charakterystycznej dla szkoły rodyjskiej.
Ta monumentalna rzeźba o wysokości 2,42 m, wykonana z marmuru w II lub I wieku p.n.e. Jej autorami są Agesandros, Polidoros i Atenodros. Rzeźba przedstawia Laokoona, trojańskiego kapłana, który za złamanie celibatu ginie wraz z synami w splotach zesłanych przez Apollina węży. Dzieło ma bogatą, spiętrzoną kompozycję, a ekspresja i dynamizm przedstawienia dostrzegalne są w skomplikowanej ażurowej formie i gwałtowności ruchów. Podkreślona została muskulatura skręconych ciał, a na twarzach rysuje się grymas bólu. Uwagę zwraca plastyczne i precyzyjne opracowanie głów, zwłaszcza Laokoona. Mimo zmierzania w kierunku realizmu, całość przedstawienia sprawia wrażenie nieco nienaturalnego i teatralnego.
Ernest Hans Gombrich
O sztuce
Przedstawia ona straszną scenę opisaną w Eneidzie Wergiliusza: trojański kapłan Laokoon ostrzegał swych rodaków przed przyjęciem drewnianego konia, w którym mogą się ukrywać greccy żołnierze. Bogowie, widząc, że ich plany zniszczenia Troi są zagrożone, posyłają z morza dwa gigantyczne węże. Oplatają one kapłana i dwóch jego nieszczęsnych synów i duszą ich. [...] Sposób, w jaki muskuły torsu i rąk oddają wysiłek i cierpienie w beznadziejnej rozgrywce, wyraz bólu na twarzy kapłana, bezradna szamotanina obu chłopców i sposób, w jaki cała ta wrzawa i poruszenie zastygły w nieruchomą grupę, budzi od tamtej pory podziw.
Grupa Laokoona to jedna z najsłynniejszych grup rzeźbiarskich. Gdy w 1506 r. wydobyto ją z ruin rzymskiego pałacu cesarza Tytusa, wielki artysta renesansu
Michał Anioł był wprost porażony dramatycznym pięknem tej kompozycji. Rzeźba, wirtuozersko wykonana w marmurze, charakteryzuje się typowym dla sztuki hellenistycznej dynamizmem i bogactwem efektów światłocieniowychświatłocieniowych.
Poniższy tekst zawiera informację o odkryciu Grupy Laokoona oraz opis tematyki rzeźby.
(…) Rzeźba ukazuje moment beznadziejnej walki, a właściwie już agonii, Laokoona i jego synów. Splot węża zdławił już młodszego syna, drugi kąsa biodro Laokoona, starszy syn wydaje się najmniej uwikłany w straszną pułapkę, ale i jego dosięgnie wyrok bogów. Temat przynoszący bohaterom nieuniknioną klęskę i śmierć z woli bogów nie był zupełnie obcy wcześniejszej sztuce greckiej. Zapoczątkowała go tak zwana Grupa Niobidów, powstała pod koniec IV w. p.n.e. Nieszczęsne dzieci Niobe zapłaciły śmiercią (od strzał Apollina i Artemidy) za pychę matki, która urodziła siedmiu synów oraz siedem córek i chwaliła się tym, szydząc z Latony, matki dwójki boskiego rodzeństwa.”
Wyjaśnij, jakie stanowisko w XIX wieku pojawiło się w kwestii pochodzenia Grupy Laokoona.
Opisz zachowanie Laokoona i jego synów podczas ataku węży.
Wskaż, na jaki inny przykład z historii sztuki greckiej powołuje się autorka tekstu.
Monumentalnym przedstawieniem o podobnym ładunku ekspresji jest grupa rzeźbiarska znana jako Byk Farnezyjski. Oryginalna wersja, wykonana prawdopodobnie w brązie około I wieku p.n.e., nie zachowała się do naszych czasów. Znana jest jedynie z późniejszej, rzymskiej kopii wykonanej z marmuru, mierzącej 3,7 metra wysokości. Kompozycja ukazuje dramatyczną scenę ukarania królowej Teb, Dirke, którą dwaj młodzieńcy mają przywiązać do rogów rozwścieczonego byka. Autorami dzieła byli Apollonios i Tauriskos z Tralles, rzeźbiarze związani ze szkołą rodyjską. Rzeźba wyróżnia się spiętrzoną, wielopostaciową strukturą, w której dynamika wyraża się poprzez gwałtowne gesty, skręcone sylwetki oraz ażurową, wieloplanową kompozycję. Mimo rozbudowanej formy, scena zachowuje zwarty, zamknięty charakter – postaci nie nawiązują kontaktu wzrokowego z odbiorcą, co potęguje wrażenie izolacji i dramatyzmu.
Wenus z Milo, znana również jako Afrodyta z Melos, to jedno z najbardziej rozpoznawalnych dzieł sztuki hellenistycznej, które przypisuje się twórcy związanym ze szkołą rzeźbiarską z Rodos. Powstała około II wieku p.n.e. i posiada 2,02 metra wysokości. Została odnaleziona przypadkowo w 1820 roku na wyspie Milos. Wykonana z marmuru paryjskiego, wydobywanego z podziemnych kamieniołomów na wyspie Paros, przedstawia boginię miłości w charakterystycznej, esowato wygiętej pozie, ze wzrokiem skierowanym przed siebie.
Wenus ukazana jest frontalnie, z realistycznie odwzorowanym ciałem i opracowaną miękko i subtelnie twarzą, pozbawioną wyraźnych emocji. Jej spokojne oblicze i delikatny uśmiech nadają posągowi aurę tajemniczości i refleksji spokoju. Szczególną uwagę przyciąga szata bogini – draperia przylega do ciała, odsłaniając jego kontury, a jednocześnie sprawia wrażenie ruchu. Modelowanie tkaniny, pełne kontrastów i światłocieniowychświatłocieniowych przejść, wzmacnia realizm kompozycji.
Od momentu odkrycia rzeźby pojawiło się wiele teorii dotyczących jej pierwotnego wyglądu i atrybutów. Najczęściej przyjmuje się, że Wenus prawą dłonią podtrzymywała tunikę na wysokości lewego biodra, zapobiegając jej zsunięciu się, natomiast w lewej dłoni trzymała jabłko – symboliczne nawiązanie do mitu o Sądzie Parysa, w którym Afrodyta została uznana za najpiękniejszą. W niektórych rekonstrukcjach prawa ręka była podparta filarem, jednak motyw jabłka pozostaje najbardziej rozpowszechnioną interpretacją.
Istnieją również alternatywne hipotezy dotyczące tożsamości przedstawionej postaci. Niektórzy badacze sugerują, że rzeźba mogła przedstawiać Wenus z Kapui trzymającą tarczę jako lustro, co zmienia kontekst dzieła. Jeszcze inne teorie wskazują na Artemidę z łukiem, Danaidę z amforą lub Amfitrytę z trójzębem – bóstwo szczególnie czczone na wyspie Milos, co dobrze wpisuje się w lokalne uwarunkowania kulturowe.
Mimo że Chłopiec z gęsią Boetosa z Chalkedonu nie przedstawia sceny mitologicznej, lecz zwykłą, codzienną sytuację, dzieło doskonale wpisuje się w estetykę szkoły rodyjskiej, znanej z mistrzowskiego operowania formą, realistycznego ujęcia postaci oraz zamiłowania do scen rodzajowych. Codzienność i delikatność formy cechują również tę rzeźbę, utrzymaną w tendencji rokokowej, w której miękki modelunek i naturalna poza ujmują subtelnością wyrazu. Oryginał wykonany był najprawdopodobniej z brązu, lecz nie zachował się do naszych czasów. Dzieło znane jest dziś z licznych marmurowych kopii rzymskich. Rzeźba przedstawia chłopca obejmującego i przyciskającego do siebie szyję gęsi. Próba ujarzmienia ptaka zdaje się wymagać wysiłku – chłopiec stoi w rozkroku, a jego ciało jest silnie skręcone. Dynamizmu scenie dodają rozchylony dziób gęsi oraz jej uniesione skrzydła. Kompozycja jest niezwykle realistyczna i plastyczna, a emocje towarzyszące zmaganiom chłopca z ptakiem dalekie są od patosu i monumentalności typowej dla klasycznych przedstawień. Zamiast heroizmu, ukazano tu prostą, codzienną sytuację, pełną dziecięcej energii i spontaniczności.
Kolor, światło i iluzja – malarstwo hellenistyczne
Malarstwo okresu hellenistycznego cechowało się różnorodnością tematyczną i stylistyczną. Kontynuowano tradycje klasyczne w dekoracji waz, ale jednocześnie rozwinęło się malarstwo ścienne. Artyści dążyli do iluzjonizmu, stosując perspektywę, modelunek światłocieniowyświatłocieniowy i zróżnicowaną paletę barw. Popularne były sceny mitologiczne, historyczne, przedstawienia codzienności oraz pejzaże, w tym nurt sacro‑idylliczny, łączący motywy religijne i wiejskie. Istotną rolę w dekoracji wnętrz odegrały: freskfresk i mozaikamozaika.
Niewiele z malowideł ściennych zachowało się. Najbardziej znane znajdują się w grobowcu macedońskim w Agios Athanasios. Jedno z nich ukazuje scenę bankietu: postacie spoczywające na łożach, obsługiwane przez służbę. Kompozycja utrzymana jest w nastroju intymnym, niemal teatralnym. Najprawdopodobniej przedstawia sympozjonsympozjon – prywatną ucztę arystokratyczną – ujętą w formie idealizowanej wizji życia i wysokiej pozycji społecznej zmarłego, przeznaczonej do utrwalenia w pamięci potomnych. Dzieło skierowane było do wąskiego kręgu bliskich, a jednocześnie wzmacniało prestiż w hierarchii społecznej.
Z końca IV w. p.n.e. pochodzi mozaika Polowanie na jelenia, podpisana imieniem Gnosis, wykonana w Domu Porwania Heleny w Pelli. Zrealizowana została techniką mozaikimozaiki kamyczkowej z drobnych, naturalnych otoczaków, osadzonych w zaprawie. Tematem mozaikimozaikamozaikimozaikimozaikamozaiki jest scena łowiecka. Postać po prawej stronie identyfikowana jest często jako Aleksander Wielki, co sugeruje zarówno datowanie dzieła, jak i charakterystyczna fryzura. Towarzyszy mu prawdopodobnie Hefajstion, trzymający obosieczny topór – atrybut kojarzony z mitologicznym Hefajstosem. Jasne, modelowane światłocieniowoświatłocieniowo postacie rozmieszczone są na ciemnym tle, co sprawia wrażenie trójwymiarowości i głębi przestrzeni. Scenę otacza dekoracyjna bordiurabordiura z motywami roślinnymi, uzupełniona pasem stylizowanych fal.
Z pogranicza późnego hellenizmu i wczesnej sztuki rzymskiej pochodzi MozaikaMozaika Nilu z Palestriny (ok. 100 r. p.n.e.). Jej twórcy prawdopodobnie wywodzili się z kręgu greckiego, lecz pracowali na zlecenie rzymskich elit, które chętnie sięgały po motywy i techniki świata hellenistycznego. Kompozycja ukazuje rozbudowaną, wieloplanową wizję Egiptu — od źródeł Nilu po deltę — z bogactwem scen rodzajowych, egzotycznych zwierząt i detali krajobrazowych. Przedstawiono w niej m.in. polowania, wędrówki karawan, obrzędy religijne oraz liczne gatunki fauny, takie jak krokodyle, hipopotamy, flamingi, antylopy czy żyrafy. Wyrazista kolorystyka, narracyjny charakter i drobiazgowość detalu odzwierciedlają hellenistyczną fascynację egzotyką i opisowością, a zarazem rzymską skłonność do monumentalnych, wielowątkowych dekoracji.
Podsumowanie
Dziedzictwo sztuki hellenistycznej nie wygasło wraz z upadkiem monarchii epigonów. Wręcz przeciwnie – jej idee, przestrzenne rozwiązania i estetyczne koncepcje zostały zaadaptowane, rozwinięte i utrwalone w sztuce rzymskiej, która uczyniła z nich fundament własnej kultury wizualnej. Hellenizm, choć politycznie zakończony, estetycznie i ideowo trwał dalej, wyznaczając horyzonty piękna aż po czasy cesarstwa, a nawet dłużej.
Wpływy hellenistyczne sięgały daleko poza architekturę i rzeźbę. Inspirowały malarstwo, rzemiosło artystyczne, teatr i literaturę, stając się nie tylko wzorem formy, lecz także źródłem bogatych inspiracji dla całego świata antycznego i kolejnych epok. Różnorodność stylów, innowacyjne techniki oraz synkretyzm motywów ukształtowały fundamenty sztuki romańskiej, renesansowej, a nawet nowożytnej. Idee hellenistycznej harmonii, emocji i dramatyzmu pozostały żywe – jako punkt odniesienia dla niezliczonych twórców, którzy w nich odnajdywali uniwersalne piękno i artystyczną głębię.