Pod lupą nowej wiedzy

Termin arte povera, czyli sztuka biedna został utworzony w roku 1967 przez włoskiego krytyka Germano Celanta dla ujęcia niektórych aspektów takich zjawisk sztuki lat sześćdziesiątych, jak: konceptualizmKonceptualizmkonceptualizm, minimal‑artMinimal artminimal‑art i performancePerformanceperformance.

Arte povera to określenie pochodzące z języka włoskiego i oznacza „sztukę ubogą”. Tendencja ta pojawiła się pod koniec lat 60. XX w. Głównym materiałem pracy artysty są rzeczy „pospolite i ubogie”: ziemia, cegły, drewno, popiół, rurki neonowe, szmaty, gazety. Arte povera jest bliska minimalizmowi, sztuce konceptualnej i sztuka obiektu.

Wspólną ich cechą jest rezygnacja z obrazu i formy jako celu estetycznego. Poprzez używanie w procesie twórczym „bezwartościowych materiałów”, nieartystycznych i prymitywnych surowców (ziemia, cement, drewno, ołów) arte povera dąży do pozbawienia gotowego dzieła wartości przedmiotowych i komercyjnych, akcentując kreacyjną rolę procesu myślowego. Próbę teoretycznego ujęcia tematu stanowi praca Germano Celanta, Arte Povera conceptual actual or impossible art? z 1969 roku, w której zawiera podstawy dla zdefiniowania ruchu, zaczerpnięte z publikacji Susan Sonntag, Przeciw interpretacji 1966. Sztuka biedna redukuje sztukę do najmniejszych składników i poprzez zubożenie znaków sprowadza ją do archetypu. Rola krytyki zostaje zredukowana do minimum, pozostawiając przestrzeń dla artystów i ich bezpośredniego świadectwa.

W maju 1961 roku włoski artysta Piero Manzoni, zainspirowany twórczością dadaistycznego mistrza Marcela Duchampa, stworzył pracę, która wywołała szok – Gówno artysty (Merda d’artista). Z jednej strony pomysł Manzoniego odebrano jako kontrowersyjny i wzbudzający odrazę, z drugiej – okazał się trafną odpowiedzią na wcześniejsze działania dadaistów, został przyjęty z fascynacją i odczytany jako dialog ze sztuką. Seria stworzona przez artystę składała się z 90 ponumerowanych puszek, których zawartością były odchody artysty.

Od roku d 1967 artystą związanym z arte povera był Mario Merz. Tworzył on instalacjeInstalacjainstalacje z różnych materiałów, np. worków z gliną, elementów metalowych i szklanych. Wkomponowywał do swoich prac nawet żywe rośliny. W 1968 roku rozpoczął konstruowanie igloo, tworząc coraz większe i często bardziej skomplikowane konstrukcyjnie prace. Wykonał dziesiątki różnych wersji, będących emanacją formy idealnej, mieszczącej w sobie zarówno świat, jak i dom, zawierających materiały tak różnorodne jak metal, szkło, łupki, tkaniny, ziemię, neony, drewno, kit, owoce, farby, wosk, a nawet głowę antylopy. W 1971 roku artysta określił igloo mianem „idealnej formy organicznej”, Igloo Merza to prymitywne formy schronienia i mieszkania. Artysta za ich pomocą szukał odpowiedzi na pytania: „czy przestrzeń jest prosta czy zakrzywiona? Czy domy się poruszają, czy poruszasz się po domach? Co oznacza budowanie domu? (cyt. w Marlis Grüterich, Mario Merz, Data, nr 21, maj)

W 1968 roku Mario Merz wykonał Lingotto. Artysta użył chrustu i wosku, sugerując nawiązanie do natury, zestawiając je jednocześnie z metalowa konstrukcją z drutu, sugerującą działanie ludzkie. Blok wosku pszczelego został utworzony przez wylanie go do drewnianej skrzyni, warstwa po warstwie, po zastygnięciu pudło zostało usunięte. Proces powstawania jest w poziomych liniach na zewnętrznej powierzchni bloku woskowego i pozostawionych śladów po słojach drewna. Włoskie słowo „lingotto” można przetłumaczyć jako „bryłka”, co sugeruje, że blok wosku pszczelego można odczytać jako sztabkę złota. Ta aluzje zarysowuje zestawienie codzienności i ubóstwa z luksusem, życia wiejskiego i miejskiego.

Odkąd w starożytnej rzeźbie greckiej okresu klasycznego (V‑IV w. p.n.e.) pojawiła się postać nagiej Afrodyty, bogini miłości i piękna, kobieta stała się inspiracją dla artystów. Od czasów rzymskich znana jako Wenus, święciła triumfy w kolejnych epokach, ucieleśniając obowiązujący w danym czasie ideał kobiecego piękna. Michelangelo Pistoletto (ur. 1933), jeden z głównych przedstawicieli arte povera, zainspirował się klasyczną rzeźbą, tworząc instalację Wenus wśród szmat w 1967 roku – zestawienie klasycznego posągu bogini z dużą stertą jaskrawo zabarwionych, wyrzuconych ubrań, ułożonych w stertę na podłodze. Już sam tytuł dzieła jest zaskakujący. Nadnaturalnej wielkości, klasyczny w formie posąg bogini stoi przed wielkim stosem jaskrawo kolorowych ubrań. Pistoletto w ironiczny sposób interpretuje klasyczny motyw z kanonu sztuki europejskiej, umieszczając go w zupełnie nowym, zaskakującym kontekście i tworząc dzieło pełne kontrastów: białe kontrastuje z wielobarwnym, twardy materiał z miękkim, kształtny posąg z nieforemnymi szmatami, drogocenne dzieło z tanim produktem, historyczne dzieło z działaniem współczesnym. Między rzeźbą a szmatami dochodzi do kontrastu sztuki z codziennością, a budowanie napięcia między tymi dwoma uderzająco różnymi obiektami skłania odbiorcę do kontemplowania tych sprzeczności.

RMZ8FEXB3LNU5

Ilustracja interaktywna ukazująca stos różnokolorowych materiałów tworzących spore wzniesienie. Przed stertą ustawiono białą rzeźbę nagiej kobiety o spiętych włosach. Jedna ręka kobiety jest zgięta w łokciu, skierowana ku górze. W drugiej dłoni trzyma fragment białego materiału. Ciało kobiety jest wygięte, ciężar ciała przeniesiony został na prawą nogę. Dzieło ustawione jest tyłem do widza. W lewym oraz prawym górnym rogu pojawiają się okrągłe fotografie prezentujące dzieło z innych perspektyw. Na ilustracji są trzy punkty interaktywne, po kliknięciu na które podświetla się część posągu i wyświetla dodatkowa informacja: 1. Wenus wśród szmat jest jednym z najbardziej kultowych dzieł Pistoletta i uważana jest za symbol Arte Povera, włoskiego ruchu artystycznego, którego Pistoletto był wiodącą postacią. 2. Rzeźba została stworzona w 1967 roku. Jest artystycznym komentarzem z posągiem rzymskiej bogini miłości, piękna i płodności. Wyświetlona zostaje fotografia ukazująca dzieło z prawej strony. 3. Geneza powstania dzieła. Wyświetlona zostaje ilustracja z analogicznym dziełem. Materiały ułożone w stertę mają nieco bardziej stonowane odcienie. Informacja dodatkowa: Pistoletto kupił jeden z egzemplarzy posągów ogrodowych, zabrał go do swojego gabinetu i powiesił na nim szmaty, których zwykle używał do czyszczenia powierzchni swoich obrazów. Tak zrodził się pomysł nowego dzieła.

Ilustracja interaktywna ukazująca stos różnokolorowych materiałów tworzących spore wzniesienie. Przed stertą ustawiono białą rzeźbę nagiej kobiety o spiętych włosach. Jedna ręka kobiety jest zgięta w łokciu, skierowana ku górze. W drugiej dłoni trzyma fragment białego materiału. Ciało kobiety jest wygięte, ciężar ciała przeniesiony został na prawą nogę. Dzieło ustawione jest tyłem do widza. W lewym oraz prawym górnym rogu pojawiają się okrągłe fotografie prezentujące dzieło z innych perspektyw. Na ilustracji są trzy punkty interaktywne, po kliknięciu na które podświetla się część posągu i wyświetla dodatkowa informacja: 1. Wenus wśród szmat jest jednym z najbardziej kultowych dzieł Pistoletta i uważana jest za symbol Arte Povera, włoskiego ruchu artystycznego, którego Pistoletto był wiodącą postacią. 2. Rzeźba została stworzona w 1967 roku. Jest artystycznym komentarzem z posągiem rzymskiej bogini miłości, piękna i płodności. Wyświetlona zostaje fotografia ukazująca dzieło z prawej strony. 3. Geneza powstania dzieła. Wyświetlona zostaje ilustracja z analogicznym dziełem. Materiały ułożone w stertę mają nieco bardziej stonowane odcienie. Informacja dodatkowa: Pistoletto kupił jeden z egzemplarzy posągów ogrodowych, zabrał go do swojego gabinetu i powiesił na nim szmaty, których zwykle używał do czyszczenia powierzchni swoich obrazów. Tak zrodził się pomysł nowego dzieła.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D6KBSDTS8

Giulio Paolini jest artystą znanym zarówno z twórczości arte povera, jak ze sztuki konceptualnej. Z wykształcenia jest grafikiem, ale także... rzeźbi, maluje, fotografuje, a także tworzy w technice kolażuKolażkolażu. Jego wczesne prace były reakcją na postrzeganie piękna i skupiły się na materialnych i formalnych elementach malarstwa. Począwszy od lat 70. jego prace stały się bardziej konceptualne, skupione na systemach tworzenia i wystawiania sztuki. Dziełem wpisującym się w działanie arte povera są dwa gipsowe odlewy z popiersia Hermesa Praksytelesa.

Arte povera ujawnia zasadniczą rewizję tradycyjnego rozumienia dzieła sztuki, w której kategorie estetyczne, trwałość materiału oraz wartość rynkowa zostają poddane świadomej negacji. W miejsce doskonałości formy i szlachetności tworzywa wprowadzona zostaje strategia operowania materią ubogą, nietrwałą i pozornie pozbawioną znaczenia, co prowadzi do przesunięcia akcentu z efektu wizualnego na proces, ideę oraz relację między dziełem a rzeczywistością. Działania artystów związanych z tym nurtem ukazują sztukę jako obszar eksperymentu, w którym materia odzyskuje swoją pierwotną autonomię, a jednocześnie staje się nośnikiem znaczeń wynikających z kontekstu kulturowego, społecznego i egzystencjalnego. Wprowadzenie elementów organicznych, przemijających oraz przedmiotów codziennych prowadzi do zatarcia granicy między sztuką a życiem, podważając utrwalone hierarchie oraz konwencje odbioru. Istotnym aspektem pozostaje także dialog z tradycją, realizowany poprzez świadome przekształcanie motywów zakorzenionych w historii sztuki oraz ich konfrontację z realiami współczesności.