R112CXS8C8P8N

Sztuka zintegrowana z naturą – land art

Robert Smithson, Broken Circle (Przerwane koło), 1971, Emmen, Holandia
Źródło: Gerardus, dostępny w internecie: Wikimedia.org, domena publiczna.

Pod lupą nowej wiedzy

Land art - sztuka ziemi

Land artLand artLand art był odpowiedzią na komercjalizację sztuki w latach sześćdziesiątych XX wieku. Proces szczególnie uwidocznił się na terenie USA. Pomiędzy 1960 a 1970 rokiem o poziomie sztuki decydowała jej popularność oraz miejsce jej prezentacji. Wielu artystów tworzyło głównie z myślą o zaspokojeniu potrzeb marszandówMarszandmarszandów oraz wielkich instytucji, muzeów, galerii. Formą buntu oraz alternatywą takiej formy miała być sztuka funkcjonująca poza obiegiem galeryjno‑muzealnym i komercyjnym, ulotna i nieprzeznaczona na sprzedaż.

Pionierskim działaniem minimalistycznym, które uznane zostało za pionierskie dla land artu był projekt amerykańskiego rzeźbiarza i scenografa Isamu Noguchi. W 1941 roku wykonał on model placu zabaw pt. Contoured Playground (Wyprofilowany plac zabaw). Sam artysta nigdy nie wiązał swojego projektu ze sztuką ziemi. Mimo to przygotowana przez rzeźba stała się inspiracją dla późniejszych twórców.

Ważne!

1968 – zorganizowanie wystawy pt. Earthworks w galerii Dwan w Nowym Jorku przez Roberta Smithsona; opublikowanie manifestu Land artu pt. The Sedimentation of the Mind: Earth Projects (Sedymentacja umysłu: projekty ziemi) w czaspoiśmie Artforum

RluO9RWUg2nM1
lustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia fotografię modelu zjeżdżalni Isamu'a Noguchiego „Contoured Playground (Wyprofilowany plac zabaw). Wykonane nieco z góry zdjęcie ukazuje biały model umieszczony na podeście. Jest oparty na spirali, z widocznymi schodami na szczycie. Po bokach spiralnej formy znajduje się wysoka ściana. Model został przedstawiony na szarym tle. Na ilustracji znajdują się aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje: 1. Projekt artysty oparty został na spiralnej formie. 2. Zjeżdżalnia ma formę rzeźby. Punkt 1: Projekt artysty oparty został o spiralna formę. Punkt 2: Zjeżdżalnia ma formę rzeźby.
Isamu Noguchi, „Contoured Playground” (Wyprofilowany plac zabaw), model zjeżdżalni, Muzeum Ogrodu, Nowy Jork, Stany Zjednoczone Ameryki, pinimpg.com, CC BY 3.0
R2tnPaPCmEJHP
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta, przedstawia model placu zabaw Isamu'a Noguchiego „Contoured Playground” (Wyprofilowany plac zabaw). Zdjęcie zostało wykonane z góry. Uwzględnione sprzęty na placu zabaw są oparte na kształtach brył geometrycznych i zostały umieszczone na zielonej podstawie, imitującej trawę. Najczęściej pojawiającym się kształtem jest kula. Plac od lewej strony otacza stalowa konstrukcja. Na ilustracji znajdują się aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje: 1. Projekty artystów inspirowanych aktywnością fizyczną. 2. Nadrzędnymi formami zastosowanymi w projektach są bryły geometryczne. Punkt 1: Projekty artysty miały stymulować aktywność fizyczną. Punkt 2: Nadrzędnymi formami zastosowanymi w projektach są bryły geometryczne.
Isamu Noguchi, „Contoured Playground” (Wyprofilowany plac zabaw), model placu zabaw, Museo Tamayo, Meksyk, pinimg.com, CC BY 3.0

Drugą ważną dla zrozumienia genezy sztuki ziemi postacią był Alan Sonfist. Zasłynął zrealizowaną od 1965 roku instalacją Time Landscape (Pejzaż czasu). W jednej w nowojorskich dzielnic artysta zasadził drzewa, które istnieją tam do dziś. Jego celem było przywrócenie ogromnej metropolii jej rdzennego pejzażu, sprzed procesu industrializacji. Circles of Time (Kręgi czasu), które zaczęły powstawać w 1986 roku w Villa Celle, opowiadają o historii toskańskiego krajobrazu. Koncentryczne kręgi reprezentują nowy kamień milowy w wykorzystaniu ziemi: pierwotny las, pierwsi osadnicy, Grecy, Rzymianie i wreszcie pierścień łączący rzeźbę z okolicznymi polami uprawnymi.

R1O1VagC1K9FZ
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia zdjęcie Alana Sonfista „Pejzaż czasu”. Zdjęcie przedstawia widok z góry przedstawiający fragment zabudowy miejskiej z elementami architektury i zieleni. Po lewej stronie znajdują się zabytkowe budowle, ustawione przy ruchliwej ulicy. Po prawej stronie umieszczone są współczesne wieżowce. Przed nimi na rogu ulic zawiera się skupisko liściastych drzew. Ulicą jadą auta. Na ilustracji znajdują się aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje: 1. Działanie Sonfista przywróciło nieistniejący współcześnie krajobraz pierwotnie znajdujący się w tym miejscu. 2. Artysta włączył elementy związane z naturą do martwej zabudowy architektonicznej. Punkt 1: Działanie Sonfista przywrócił nieistniejący współcześnie krajobraz pierwotnie znajdujący się w tym miejscu. Punkt 2: Artysta jednocześnie włączył naturę do martwej zabudowy architektonicznej.
Alan Sonfist, „Pejzaż czasu”, drzewa, 1965, Nowy Jork, Stany Zjednoczone Ameryki, wikimedia.org, CC BY 3.0.

W 1968 roku jeden z najbardziej znanych artystów sztuki ziemi Robert Smithson zorganizował wystawę Earthworks (Prace ziemi) w galerii Dwan w Nowym Jorku. Swoje prace pokazało tam 14 artystów, między innymi Robert Smithson, Claes Oldenburg i Herbert Bayer. Ze względu na monumentalne rozmiary prac, w większości były one prezentowane w postaci fotografii.

To był 5 października 1968 roku. W nowojorskiej galerii Dwan Gallery odbył się dość osobliwy wernisaż wystawy „Earthworks”. Artysta Roberth Smithson jeszcze przed otwarciem publikował wiele artykułów poświęconych krytyce tradycyjnej rzeźby, ale także proklamował opuszczenie przez sztukę instytucji: muzeów czy galerii. Zdaniem Smithsona sztuka powinna wrócić do naturalnego środowiska: na pola, wzgórza, czy dzikie i niedostępne pustkowia. Był to wyraz buntu przeciwko postępującej komercjalizacji rynku sztuki – dzieła land artu wydawały się niemożliwe do kolekcjonowania, wystawiania. Bo jak zakupić pracę, która polegała na przeniesieniu góry? Jak wyeksponować w instytucji spiralę umieszczoną na jeziorze? Czy w ogóle można być właścicielem czegoś tak ulotnego i nietrwałego jak stożki z piasku lub doły wypełnione wodą morską? Patrząc z perspektywy czasu, ta kontestacja idealnie wpisywała się w ówczesnego ducha epoki – wyrywającego się z norm, zachowań jeszcze przedwojennego świata. Land art był więc skazany na sukces, nie tylko artystyczny, ale jak się okazało z czasem, także komercyjny.

Współcześnie coraz popularniejsza staje się praktyka kolekcjonowania dzieł twórców wywodzących się z tej tradycji. Zarówno do prywatnych, jak i publicznych kolekcji trafiają dokumentacje ulotnych akcji i działań przeprowadzanych przez artystów. W naszym artykule przybliżamy 3 klasyków sztuki land artu i 3 młodych artystów, którymi warto się zainteresować. Może nawet włączyć ich prace do własnych kolekcji?

Źródło: http://numarte.com/news/articles/land-art-3-klasykow-i-3-mlodych-artysow-ktorych-warto-znac (dostęp z dnia 31.03.2018)

Najbardziej znanym i jednocześnie uznanym dziełem sztuki ziemi jest Spiral Jetty (Spiralna grobla) Roberta Smithsona z 1970 roku. Artysta na północno -wschodnim brzegu Wielkiego Słonego Jeziora w stanie Utah usypał wielką (około 450 metrów długości i 4,5 metra szerokości) spiralę złożoną z błota, kryształów soli, ziemi i skał bazaltowych. Spirala nieustannie zmienia formę, gdy oddziałują na nią natura, przemysł i czas.

R1cdUotrf4j6l
lustracja interaktywna o kształcie poziomo ułożonego prostokąta przedstawia fotografię działania Roberta Smithsona „Spiral Jetty”. Wykonana z lotu ptaka fotografia ukazuje widok na jezioro. Po jego lewej stronie jest górzyste wybrzeże, od niego odchodzi nasyp biegnący w kierunku środka jeziora i przyjmujący tam formę skręconej w lewo spirali, przypominającej wir. Na ilustracji znajdują się aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje: 1. Konstrukcja spirali ma odwrotny kierunek do ruchu wskazówek zegara. Forma obiektu nawiązywała także do okrągłych struktur krystalizującej się na kamieniach soli. 2. Długość spirali to 450 metrów. 3. Dzieło Roberta Smithsona jest ingerowaniem w przestrzeni i działaniem w przestrzeni, wymagającym sprzętu budowlanego i różnych robót. W pracach budowlanych udział brały dwie ciężarówki (wywrotki), które pracowały w sumie przez 292 godziny. Ponadto wykorzystano traktor oraz ładowacz czołowy. 4. Spiralny kształt konstrukcji był wynikiem kilku czynników, takich jak ukształtowanie terenu oraz legenda o mitycznym wirze znajdującym się na środku jeziora. Punkt 1: Konstrukcja spirali ma odwrotny kierunek do ruchu wskazówek zegara. Forma obiektu nawiązywała także do okrągłych struktur krystalizującej się na kamieniach soli. Punkt 2: Długość spirali to 450 metrów. Punkt 3: Dzieło Roberta Smitsona jest ingerowaniem w przestrzeń i działaniem w przestrzeni, wymagającym sprzętu budowlanego i ciężkich robót. W pracach budowlanych udział brały dwie ciężarówki (wywrotki), które pracowały w sumie przez 292 godziny. Ponadto wykorzystano traktor oraz ładowacz czołowy. Punkt 4: Spiralny kształt konstrukcji był wynikiem kilku czynników takich jak ukształtowanie terenu oraz legenda o mitycznym wirze znajdującym się na środku jeziora.
Robert Smithson, „Spiral Jetty”, 1970, północno-wschodnim brzegu Wielkiego Słonego Jeziora w stanie Utah, Stany Zjednoczone Ameryki, sartle.com, CC BY 3.0.

Drugim ważnym wydarzeniem dla upowszechnienia się sztuki ziemi była zorganizowana w  Andrew Dickson White Museum of Art w 1969 wystawa pt. Earth Art (Sztuka ziemi), w której udział wzięli między innymi: Walter De Maria, Jan Dibbets, Hans Haacke, Michael Heizer, Neil Jenney, Richard Long, David Medalla, Robert Morris, Dennis Oppenheim, Robert Smithson i Günther Uecker.

Kluczowym dla land artu tekstem jest opublikowany w 1968 roku przez Roberta Smithsona w czasopiśmie Artforum artykuł The Sedimentation of the Mind: Earth Projects (Sedymentacja umysłu: projekty ziemi). Autor dookreślił w nim krytyczne ramy nowego nurtu. Wskazał trzy propozycje sposobu rozumienia współczesnej mu sztuki ziemi: pierwsza interpretowała land art jako wyzwanie przeciw tradycyjnemu rozumieniu rzeźby – zdaniem artysty sztuka powinna przemijać wraz z czasem; drugi argument dotyczył pozornego związku sztuki ziemi z konwencjonalnym rozumieniem pojęciem pejzażu i natury – jego zdaniem pustynia jest mniej naturalna niż koncepcja [artysty], dzięki, której powstaje miejsce pozbawione barier; trzeci argument dotyczył zainteresowania współczesnych artystów problemami miejsca i przestrzeni, zrozumianych zarówno jako fizyczne lokalizacje, jak i konceptualna relacja widza. Innym, mniej znanym, wodnym dziełem sztuki Smithsona jest Broken Circle (Przerwane koło) w Emmen w Holandii. Praca składa się z dwóch części: Broken Circle (Przerwanego koła) – piasku dokoła skały, znajdującego się na brzegu jeziora w centrum starego kamieniołomu i Spiral Hill (Spiralnego wzgórza), znajdującego się na północ od niego.

RYs2XmivXI3U6
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię działania Roberta Smithsona „Broken Circle” („Przerwane koło”). Wykonane z lotu ptaka zdjęcie przedstawia widok na jezioro, na którym został wykonany nasyp, łączący nabrzeże z akwenem. Nasyp ma kształt obramowania kół o nieukończonej formie. Pośrodku zawartości są częściowe wypełnione. Na pierwszym planie widoczny jest obszar porośnięty trawą i krzewami. W tle widoczna jest wyspa. Na ilustracji znajdują się aktywne punkty zawierające dodatkowe informacje: 1. Przerwane koło znajduje się na brzegu jeziora, na pograniczu lądu i wody. 2. Smithson wyrzeźbił linię brzegową, zalewając powstałe wały, tworząc kanał i molo. 3. W centrum obszaru lądowego między kanałem i brzegiem leży wielki głaz. Punkt 1: Przerwane koło znajduje się na brzegu jeziora, na pograniczu lądu i wody. Punkt 2: Smithson wyrzeźbił linię brzegową, zalewając powstałe wały, tworząc kanał i molo. Punkt 3: W centrum obszaru lądowego między kanałem i brzegiem leży wielki głaz.
Robert Smithson, „Broken Circle” („Przerwane koło”), 1971, Emmen, Holandia, wikimedia.org, domena publiczna.

Opakowania Jeanne‑Claude i Christa

Niezwykle istotnym twórcą działającym w nurcie land artu jest twórca bułgarskiego pochodzenia – Christo (właściwie: Christo Władimirow Jawasze. Artysta zasłynął przede wszystkim z działań ambalażAmbalażambalaż (fr. emballage) i skupił się na opakowywaniu różnych elementów istniejących w przestrzeni. Pracował wspólnie z żoną, która była jednocześnie managerem artysty. W 1969 roku Christo i Jeanne‑Claude otoczyli wybrzeże Little Bay w Sydney w Australii. Był największym jednostkowym dziełem sztuki, jakie kiedykolwiek powstało w tym czasie. Po początkowym oporze ze strony władz i opinii publicznej, reakcje były w dużej mierze pozytywne i miały ogromny wpływ na sztukę w Australii.

R1HnLQoMqIwGu
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia fotografię działania Christa & Jeanne‑Claude, „Wybrzeże Little Bay”. Zdjęcie ukazuje klifowe wybrzeże pokryte białą, syntetyczną tkaniną. Na tej powierzchni widoczny jest stojący w oddali człowiek. W wodzie odbija się niebiesko‑fioletowe niebo. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. 100 pracowników i 11 wolontariuszy poświęciło 17 000 godzin pracy na projekt. 2. Christo owinął dwa i pół kilometra wybrzeża i klifów o wysokości do 26 metrów. 3. Projekt wymagał 95 600 m2 syntetycznej tkaniny i 56 km liny.
Christo & Jeanne-Claude, „Wybrzeże Little Bay”, 1969, Sydney, Australia, pinimg.com, CC BY 3.0.
RlRch0yEnpq2p
Ilustracja interaktywna przedstawia czerwony materiał, zawieszony pomiędzy dwoma zboczami wzgórz. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Artyści na 28 godzin przegrodzili Wielki Kanion Kolorado pomarańczową kurtyną wysokości 42 metrów.
Źródło: Christo i Jeanne-Claude, Kurtyna w dolinie, Rifle, Kolorado, 1970-1972, domena publiczna.

Christo (Christo Vladimirov Javacheff) [czytaj: kristo wladimir jawszet] i j Jeanne‑Claude Denat de Guillebon [czytaj: żane klode denat de guileborn] w 1991 roku stworzyli w przestrzeni publicznej instalację „Parasole”, składającą się z 3100 parasoli, które rozmieścili na terenie Kalifornii i Japonii. Dzieło zaliczane jest do land artu (sztuki ziemi), nowego działania artystycznego opartego na wykorzystaniu środowiska naturalnego jako tła dzieła artystycznego. Ilustracja prezentuje instalację z Japonii. Kompozycja pracy jest wieloelementowa, rytmiczna, luźna.

R4KpRegCyjHJs
Christo Vladimirov Javacheff , Jeanne‑Claude Denat de Guillebon, „Parasole”, 1991 r., Kalifornii i Japonii, artsy.net, materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu)
Źródło: Jeanne-Claude Denat de Guillebon, Christo Vladimirov Javacheff, Parasole, instalacja, Kalifornii i Japonii, dostępny w internecie: https://www.artsy.net/article/artsy-editorial-christo-jeanne-claudes-final-project-arrives-amid-growing-market-interest [dostęp 12.12.2022], Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
R1V6Ju4DHCMfA
Ilustracja interaktywna przedstawia różowy materiał okalający wyspę z drzewami. W tle widać inne wyspy ogrodzone w ten sam sposób. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Artyści otoczyli 11 niezamieszkałych wysp w pobliżu Miami różową tkaniną szerokości ok. 70 metrów. Praca podkreśla różne elementy i sposoby życia mieszkańców oraz mieszkanek Miami – między lądem a wodą, środowiskiem naturalnym i przekształconym przez człowieka.
Zdjęcie autorstwa Wolfganga Volza wyspę będącą częścią pracy „Surrounded Islands”, Zatoka Biscayne, Miami, Floryda.
Źródło: Christo i Jeanne-Claude, licencja: CC BY 3.0.

Jednym ze słynniejszych działań artystów jest opakowanie Reichstagu w Berlinie. Przy wsparciu przewodniczącego Parlamentu Rity Süssmuth, Christo i Jeanne‑Claude pracowali, aby przekonać wybranych posłów do Parlamentu, przechodząc od urzędu do urzędu, pisząc listy wyjaśniające do każdego z 662 delegatów oraz niezliczone rozmowy telefoniczne i negocjacje. 25 lutego 1995 r. Po 70‑minutowych obradach w Parlamencie, Bundestag pozwolił na kontynuację projektu.

Najsłynniejsze do tej pory dzieło stworzył w 1995 roku. Opakował berliński Reichstag w srebrny materiał (zużył 110 tys. metrów kwadratowych tkaniny) i owinął go niebieskimi linami liczącymi w sumie 8 tysięcy metrów długości. Przy realizacji projektu pomagało 90 alpinistów. Całość kosztowała 5 mln dol., ale Christo od niemieckiego państwa nie wziął ani centa. Jak każdy projekt i ten zrealizował z własnych funduszy. CVJ Corp. to specyficzne przedsiębiorstwo, które założył wraz z żoną Jeanne‑Claude. Firma handluje obrazami Christo, makietami prac, plakatami, kalendarzami i różnymi gadżetami. Najtańsze dzieła można kupić za 50 tys. dolarów. Najdroższe obrazy osiągają milion dolarów. To daje artyście niezależność od polityków, marszandów czy fundacji. – Pochodzę z kraju, w którym rządził represyjny reżim komunistyczny, uciekłem w poszukiwaniu wolności i nie poświęcę jej dla niczego – mówi Christo.

Źródło: https://www.newsweek.pl/kultura/zapakuje-caly-swiat/7z7k94p (dostęp z dnia 31.03.2018)

Rc7bY7jwPIG82
Christo i Jeanne-Claude, „Opakowanie Reichstagu”, 1995, Berlin, Niemcy, dezeen.com, CC BY 3.0.
m7c1afe5744318b81_0000000000193

Podsumowanie

Land art stanowi istotny etap przemian sztuki drugiej połowy XX wieku, w którym redefinicji ulega zarówno pojęcie dzieła, jak i jego relacja z przestrzenią oraz odbiorcą. Przeniesienie działań artystycznych poza instytucje muzealne i galeryjne prowadzi do zerwania z tradycyjnym modelem prezentacji i odbioru sztuki, a jednocześnie do poszerzenia jej pola o realne środowisko naturalne. Interwencje artystów w krajobraz ukazują nowe rozumienie tworzywa, którym staje się sama ziemia, przestrzeń i czas. Działania te mają charakter procesualny i często ulegają przemianom pod wpływem czynników naturalnych, co podkreśla ich nietrwałość oraz zależność od dynamiki środowiska. W konsekwencji dzieło przestaje być zamkniętym obiektem, a staje się zdarzeniem rozciągniętym w czasie i przestrzeni. Istotnym aspektem pozostaje również refleksja nad relacją człowieka z naturą oraz nad sposobami jej przekształcania. Land art ujawnia napięcie między ingerencją a współistnieniem, między działaniem a obserwacją, co prowadzi do pogłębionej świadomości środowiskowej i kulturowej.

Bibliografia

J. Kastner, B. Wallis, Land and environmental art., Phaidon 2010

A. Nacher, Land art i geograficzne haiku, czyli sztuka wiązania, Uniwersytet Jagielloński Instytut Sztuk Audiowizualnych

R. Smithson, The Sedimentation of the Mind: Earth Projects, Artforum 1968, Nowy Jork

Źródła internetowe:

http://www.alansonfist.com (dostęp z dnia 31.03.2018)

http://www.robertsmithson.com (dostęp z dnia 31.03.2018)

Land art
Land art

to kierunek w sztuce nowoczesnej i współczesnej. Ukształtował się w latach 1960‑1970, głównie na terenie Wielkiej Brytanii oraz USA.

Marszand
Marszand

handlarz i promotor dzieł sztuki, może być związany z jednym artystą lub z kilkoma.

Ambalaż
Ambalaż

(fr. emballage) emballage – termin określający działania artystyczne polegające na tworzeniu obiektów o wyglądzie przedmiotów opakowanych, rozpowszechnione w latach 60. XX w.