(gr. akratlrion) naszczytnik, dekor. element arch., wieńczący wierzchołek i boczne narożniki frontonu, w kształcie stylizowanej palmety, wolut, liści akantu, trójnogów, niekiedy grup figur, itp.; występował głównie w starożytnej architekturze greckiej, etruskiej i rzymskiej (zwłaszcza w świątyniach), czasem jako zwieńczenie stel grobowych; a. były kam., marmurowe, terakotowe lub z brązu.

gliniane naczynie używane przez starożytnych Greków i Rzymian do przechowywania wina i oliwy.

(łac. ante‑fixns 'umocowany przed czymś') element architektoniczny z kamienia lub terakoty w formie ornamentowanej płyty zasłaniającej pokrycie dachu dachówkami, ustawiany zwykle na gzymsie bocznych ścian budowli; najczęstsze kształty: trójkąt zdobiony płaskorzeźbą lub półkole z głową kobiecą bądź maską; charakterystyczny dla antycznej architektury greckiej, etruskiej i rzymskie.

mający rzekomo własność magiczną odwracający zło, odpędzający złe duchy.

1. w starożytnym Rzymie: kapłan przepowiadający przyszłość i odgadujący wolę bogów; 2. człowiek uważający się lub uważany za wyrocznię w jakiejś dziedzinie.

stop miedzi z innymi metalami.

etruska ceramika koloru czarnego produkowana od ok. 660 p.n.e. w Caere, Vulci, Tarquinii, Clusium, Orvieto; powstała zapewne przez udoskonalenie wypalania naczyń z impasto (zastosowanie redukcji - zmniejszenie dopływu tlenu); najwcześniejsze naczynia odznaczają się niezwykłą cienkością ścianek (bucchero sottile), fantazyjnością form, bogactwem dekoracji; w ostatniej ćw. VII w. produkowano b.n. seryjnie - ścianki naczyń grubsze, zanik dekoracji rytej; licznie produkowane w Clusium charakteryzowały się bogactwem dekoracji reliefowej (bucchero pesante). W V w. p.n.e. bucchero nero stopniowo wypierana przez attycką ceramikę malowaną i miejscową.

naos - główna część starożytnej świątyni greckiej mieszcząca posąg bóstwa. W dużych świątyniach n. bywał przedzielony na trzy nawy (środkowa szersza), poprzedzał go zazwyczaj portyk, zwany pronaosem, którego boczne ściany stanowiły przedłużenie bocznych.

dromos [gr., ‘bieg’, ‘bieżnia’], droga lub wąski korytarz prowadzący do budowli świątynnej lub do wnętrza komory grobowej; znany m.in. w mykeńskich grobach kopułowych (Atreusza Skarbiec) i hellenistycznych — tolosowych (grobowiec książęcy w Kazanłyku).

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. F. jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających; szczególnego znaczenia nabrał z chwilą opanowania techniki sklepień.

(fr.  frise [czytaj: fris];  hiszp. friso , frisar [czytaj: frizo, frizar] - wyżłabiać) pozioma część belkowania w porządkach klasycznych zawarta między architrawem a gzymsem; w porządku doryckim składa się z tryglifów i metop, w innych porządkach jest gładka lub zdobiona motywami ornamentów albo figur.; 2) poziomy pas dekoracyjny, stosowany w architekturze (fryzy płaskorzeźbione, ceramiczne, malowane) i w innych dziedzinach sztuki (malarstwo, grafika, rzemiosło artystyczne).

(łac. canon - prawidło, norma, z gr. kanon - pręt mierniczy) w sztukach plastycznych, reguła, wzorzec, zasada kompozycyjna, według której rzeźbiarze, malarze i architekci komponowali swe dzieła. Pojęcie kanonu wiązało się ściśle z nauką o proporcjach i było wykładnikiem poglądów estetycznych danej epoki. Podstawą kanonu były tendencje do poszukiwania ideału estetycznego opartego na przeświadczeniu, że piękno formy zależy od matematycznego stosunku części do całości. Kanon był również wyrazem określonych systemów społeczno‑religijnych.

w Etrurii gliniane urny (naczynia) dwustożkowe lub owalne wykonywane w VII‑VI w. p.n.e. (gł. w Clusium) z pokrywą symbolizującą głowę ludzką; kanopy etruskie są łączone czasami z występującymi w Polsce na Pomorzu urnami twarzowymi, (od n. m. gr. Kanobos w Egipcie)

jeden lub kilka rzędów kolumn połączonych ze sobą belkowaniem lub lukami arkadowymi; może pełnić funkcję konstrukcyjną lub dekoracyjną: stanowi najczęściej wyodrębniony, silnie akcentowany element w obrębie budowli bądź budowlę wolnostojącą.

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

(od gr. słowa kórē dziewczyna) – rzeźba młodej dziewczyny, z okresu archaicznego, odzianej w opadający do stóp peplos, z włosami ułożonymi w wyrafinowaną fryzurę. Prawdopodobnie rzeźba wotywna.

(od greckiego słowa koúros – chłopiec) – rzeźba nagiego młodzieńca występująca w rzeźbie archaicznej Grecji, pojawiająca się od końca VII wieku p.n.e. Postać kurosa o szerokich barkach wąskich biodrach przedstawiana była frontalnie, z lewą nogą wysuniętą lekko do przodu (wzorem rzeźby egipskie) i opuszczonymi wzdłuż tułowia rękami i dłońmi zaciśniętymi w pięści.

(gr. naós - świątynia) główna część starożytnej świątyni greckiej mieszcząca posąg bóstwa. W dużych świątyniach naos bywał przedzielony na trzy nawy (środkowa szersza), poprzedzał go zazwyczaj portyk, zwany pronaosem, którego boczne ściany stanowiły przedłużenie bocznych.

(franc. pilastre, z wł. pilastro, od pilą 'filar') piaski filar przyścienny, pełniący funkcje podpory i dekoracyjnego rozczłonkowania ścian; występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu; występuje w połączeniu z belkowaniem, rzadziej z łukami (arkady pilastrowe).

podpora, na której opiera się część konstrukcji.

w starożytności greckie miasto‑państwo; stanowiło wspólnotę obywateli, w której wszelkie istotne decyzje były podejmowane przez zgromadzenie ludowe; członków wspólnoty łączyły interesy ekonomiczne, polityczne, kulty religijne; poza obrębem wspólnoty znajdowała się ludność niewolna oraz cudzoziemcy stale zamieszkujący polis; praw politycznych były pozbawione także kobiety; w zależności od liczby obywateli i kryterium przynależności do wspólnoty wyodrębnia się różne formy rządów w polis: oligarchię, czyli rządy niewielu (gr. olígoi), i demokrację, czyli rządy ludu (gr. dḗmos).

(łac. porticus) zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub rzędem filarów, sięgających jednej lub dwu kondygnacji, osłaniająca najczęściej główne wejście, często (w architekturze nawiązującej do antyku) zwieńczona trójkątnym frontonem; wysunięta ku przodowi lub wgłębiona (portyk wgłębny). Forma portyku wykształciła się w starożytności; od czasów renesansu stosowana powszechnie w architekturze świeckiej, a także sakralnej. Portyk pozorny — kryptoportyk.

odmiana porządku doryckiego (kolumna z bazą i gładkim trzonem)

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt , bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba, haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

(franc. sarcophage, z późnołac. sarcophages - grobowiec z gr. sarkophagos - mięsożerny) ozdobna trumna, zwykle w kształcie skrzyni, wykonywana głównie z kamienia, metalu, drewna lub gliny, pokrywana dekoracją malarską lub rzeźbiarską.

grobowy, nagrobkowy, cmentarny

sztukateria, wyprawa, materiał zdobniczy nakładany na ściany i elementy architektoniczne wnętrz (rzadziej elewacji); w skład s. wchodzi wapno, piasek marmurowy, gips, klej i barwniki.

(wł. terra kota 'ziemia wypalona') wyrób ceramicny, nieszkliwiony, z glin bez domieszek wapiennych, o zabarwieniach naturalnych (od żóltaworóżowych do czerwonobrunatnych); stosowana w rzeźbie, rzemiośle artystycznym oraz ze względu na swą odporność na wpływy atmosferyczne - w dekoracji architektonicznej (dachówki, fryzy i medaliony reliefowe itd.). W starożytności powszechna w budownictwie Mezopotamii, Grecji i Rzymu; używana również w drobnej rzeźbie, zwłaszca kultowej;

(łac.) termin określający najczęściej naczynie związane z kultem zmarłych. W okresie społeczeństw pierwotnych naczynie gliniane zawierające prochy zmarłych (urna grzebalna, popielnica), często zdobione polichromią, ornamentem rytym, dekoracją plastyczną itp.