Pod lupą nowej wiedzy
Pod lupą nowej wiedzy
Graffiti i street art jako zjawiska w sztuce
Pierwszymi przejawami zbuntowanej sztuki były graffiti na murach i w pociągach. Dużą rolę w kształtowaniu się tego rodzaju sztuki odegrał Jean‑Michel Basquiat [czytaj: żą miszel baskia], który w swoich dziełach łączył prymitywną sztukę afrykańską ze współczesnymi napisami‑sloganami w stylu graffiti. Na początku XXI wieku popularność zyskał brytyjski artysta, występujący pod pseudonimem Banksy [czytaj: benksi]. Jego zasługą są ważne, często upolitycznione tematy, problemy współczesnego świata.
Street art jest zjawiskiem bardzo niejednoznacznym, które w ciągu ostatnich dekad wzbudzało wiele emocji i kontrowersji. Początkowo nielegalny i karany, w miarę upływu lat stał się cenionym zjawiskiem artystycznym, który wprowadził do pejzażu miasta treści o charakterze symboliczno‑ikonicznym. Jako ruch artystyczny kieruje się nieformalnymi zasadami, które podporządkowane są idei działania publicznego.
J. Banasiak wyróżnia trzy nurty w street arcie: zaangażowany (będący przejawem prowokacji kulturowej, walczący z komercjalizacją przestrzeni publicznej, łączący ekstremizm z humorem), projektowy – „ważny element designu początku XXI w.” – i artystyczny. W odniesieniu do tego ostatniego twierdzi, że jest to „artystyczna awangarda street artu zakorzeniona w tradycji ruchów awangardowych” (2011, 20‑21). Jednak nawet w przypadku pozostałych nurtów, może nieco „mniej artystycznych”, a bardziej utylitarnych, status street artu jako współczesnego gatunku sztuki, równoprawnego z innymi (w przeciwieństwie do różnie postrzeganego graffiti), nie jest przez badacza podważany.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Włodzimierz Moch, STREET ART I GRAFFITI Litery, słowa i obrazy w przestrzeni miasta, Bydgoszcz 2016, s. 36.
Jean Michel Basquiat - prekursor street artu
Za prekursora street artu w Stanach Zjednoczonych uznaje się Jeana‑Michela Basquiata, czarnoskórego artystę z Brooklynu, zapoczątkował w wieku 17 lat, tworząc graffiti na murach Manhattanu z dopiskiem SAMO (Same Old Shit), a od 1982 roku rozpoczął regularne pokazy swoich prac w galeriach Nowego Yorku.
Treści tych kontrowersyjnych sloganów uderzały bardzo mocno w konsumpcjonizm i politykę, prezentując światopogląd i głębokie, osobiste przemyślenia artysty. Ów projekt „ozdabiający” wagony linii metra D oraz ściany w pobliżu słynnej Galerii Soho, wzbudził wielkie zainteresowanie kreatywnego świata sztuki; niektórzy uznawali te działanie za zaplanowaną akcję jakiegoś słynnego współczesnego artysty. Basquiat ujawnił się jako ich autor na jednym ze spotkań w kultowym klubie The Mudd, gdzie odbywały się cykliczne akcje artystyczne i koncerty muzyczne. Niewiele później w przestrzeni miasta pojawiły się napisy „SAMO is dead”.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: https://www.laminerva.pl/2017/07/malujac-mysle-o-zyciu-nie-o-sztuce-jean.html (dostęp z dnia 31.03.2018).
Techniki street artu
Sztuka street artu wykorzystuje obrazy oraz słowa, często łącząc je w komunikaty o mocnym ideowo przekazie. Jedną z metod tworzenia takich komunikatów jest adbustingadbusting, czyli subwersja, polegająca na nadaniu nowej treści już istniejącym obiektom, przykładowo przerabiając logo znanych firm tak, aby stworzony nowy przekaz był negatywny. Zwykle nowe znaczenie jest wymierzone przeciwko kulturze popularnej oraz przeciwko wielkim korporacjom.
Mural — to dzieło zazwyczaj wielkoformatowe wykonane na ścianach budynków. Mural często ilustruje autorską, niezależną koncepcję twórcy, ale może on także pełnić funkcję reklamy danej instytucji. Stanowi upamiętnienie ważnych wydarzeń lub jest dziełem wyłącznie dekoracyjnym, wypełniającym szare powierzchnie ścian bloków mieszkalnych lub kamienic.
SzablonSzablon to obrazek albo napis wykonany za pomocą sprayu i wykrojonego wcześniej w kartonie lub plastiku wzoru. W zależności od umiejętności i czasu poświęconego na przygotowanie szablonu, obrazy mogą być jedno lub wielokolorowe.
Wlepka (vlepka) – samoprzylepny, niewielkich rozmiarów obraz w postaci grafiki, fotomontażu, fotografii, samego tekstu lub połączenia zarówno obrazu, jak i tekstu. Autorzy zamieszczają wlepki najczęściej nielegalnie z myślą o ingerencji w przestrzeń publiczną. Można je zobaczyć w środkach komunikacji masowej, miejscach publicznych, np. na ścianach przejść podziemnych, dworcach, przystankach, na znakach drogowych. Twórcy projektują wlepki o różnorodnej tematyce, np. filozoficznej, politycznej, religijnej, sportowej, muzycznej, a także humorystycznej. Celem tego rodzaju graffiti jest wzbudzanie refleksji nad zilustrowanym zagadnieniem, problemem. Istnieje także odmiana wlepek o charakterze czysto dekoracyjnym. Wlepki były szczególnie popularne pod koniec lat 90. i na początku XXI wieku.
Billboardy są to dużych rozmiarów tablice reklamowe. Billboardy street artu są tworzone przez artystów na kilka sposobów. Mogą to być realizacje w całości przygotowane przez twórcę i naklejone w miejsce legalnej reklamy, ale też mogą stanowić przekształcenie (subwersję) już gotowej realizacji, na przykład przez wycięcie jakiegoś fragmentu lub dopisanie jakiegoś słowa. Na zdjęciu billboard „Peace&LOVE” autorstwa Petera Fussa.
Cut‑out to wcześniej przygotowana duża powierzchnia papieru, na której maluje się lub drukuje obraz, a następnie wykrawa i przykleja do muru, stosując klej plakatowy. Jest to technika mniej inwazyjna niż szablon, ale też mniej trwała. Zaletą cut‑out jest jego dokładność pozwalająca na lepsze oddanie szczegółów oraz możliwość użycia wielu kolorów jednocześnie.
Tag to podpis wykonywany przez grafficiarzy i członków różnych subkultur. Najczęściej pisany jest przy pomocy grubego flamastra lub markera jako jedna, mocno powyginana linia. Często mało czytelny, najczęściej zawiera imię, pseudonim, cytat, nazwę miejsca lub drużyny sportowej. Oprócz indywidualnych tagów istnieją tagi crew - z angielskiego załoga, które przeważnie składają się z 2, 3 lub 4 liter. Tagi cenione są wśród grafficiarzy za dwie rzeczy: kompozycje oraz miejsce umieszczenia, tym lepsze, im bardziej niebezpieczne i trudno dostępne.
Style‑writing (także writing lub tagowanie) oznacza pismo (litery i znaki) stanowiące główny element kompozycji graffiti. Tworzenie napisów złożonych najczęściej z imion (pseudonimów) służy oznaczeniu wybranych miejsc - jako określonych obszarów działań writerów. Autorzy style‑writing stosują własną estetykę, indywidualny, rozpoznawalny styl, przez co tagowane litery, wyrazy lub symbole mogą być bardzo złożone i trudne do odczytania przez osoby trzecie. Tagi to podpisy autorów, tak zwane ksywy, które są zamieszczane pod rozbudowaną kompozycją literniczą lub zamieszczane w postaci samodzielnego napisu, traktowanego jako znak rozpoznawczy w środowisku grafficiarzy.
Banksy – symbol street artu
Banksy (Robert Banks czy Robert Gunningham, Robin Baksy) urodził się w 1974 roku w Anglii. Artysta, mimo popularności, przez wiele lat ukrywał swoją tożsamość. W swoich działaniach nie ogranicza się do jednej formy ekspresji, jednak najpełniej odnajduje się w szablonach o wymownych kontekstach ideowych. Tworzy, korzystając z połączenia graffitigraffiti i szablonu, zamieszczając je w nietypowych miejscach. Prace Banksy’ego zawierają często ironiczny komentarz rzeczywistości, pacyfizm i sprzeciw wobec komercji.
BANKSY: „TA REWOLUCJA TO ATRAPA”Banksy zaczynał w drugiej połowie lat 90. od malowania tradycyjnego graffiti. Przygodę z szablonem (techniką, która stała się jego znakiem rozpoznawczym) rozpoczął gdy, jak twierdzi, przyłapany przez Straż Ochrony Kolei na malowaniu na wagonach długo ukrywał się pod jednym z nich, przyglądając się naniesionemu szablonowo numerowi pociągu. Pierwszym zakrojonym na szeroką skalę projektem szablonowym Banksy’ego był „Rat Art” - seria szczurów terrorystów, które dokonywały zmasowanego ataku na miasto.
Źródło: Banksy, Łukasz Biskupski, BANKSY: „TA REWOLUCJA TO ATRAPA”, „Kultura Popularna” 2008, nr 3 (21)/2008, s. 85.
Działalność Banksy'ego sprawiła, że street art zyskał wręcz popkulturową, masową popularność o globalnym zasięgu, m.in. za sprawą jego krytycznej postawy wobec samego funkcjonowania obiegu sztuki oraz zjawisk, które zyskują przychylność krytyków, kuratorów i galerzystów, tym samym przejawiając ducha graffiti jako głosu sprzeciwu oraz umiejętności komentowania zastanej rzeczywistości i panujących w niej zasad.
Świat sztuki to żart, przystań dla uprzywilejowanych, pretensjonalnych i słabych. Sztuka współczesna jest żenująca. Jeszcze nigdy tak wielu nie zużyło tak wiele zasobów i czasu, żeby powiedzieć tak mało. Przynajmniej jest to branża, w której da się łatwo zarobić nie mając talentu.- BanksyŹródło: dostępny w internecie: https://desa.pl/pl/historie/street-art-od-poczatku/ [dostęp 7.10.2021], Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Swoom - artystka street artu
Jedną ze znanych nowojorskich artystek street artu jest Swoon [czytaj: słun]. Jej prace można znaleźć na całym świecie i znalazły się w kolekcjach muzeów. Artystka, oprócz tradycyjnych technik street artu, prezentuje nowe formy oparte na instalacjach oraz animacji. W 2014 roku w Brooklyn Museum [czytaj: bruklyn mjuzijum] wystawiła swoją najbardziej spektakularną instalację zatytułowaną Zatopione ojczyzny. Swoon jest uznawana za pierwszą kobietę, która zdobyła uznanie na dużą skalę.
Sztuka iluzji ulicznej
Jednym z najbardziej efektownych nurtów współczesnego street artu jest sztuka iluzji, wykorzystująca zniekształcenia perspektywy i technikę anamorfozy do tworzenia trójwymiarowych złudzeń na ścianach i chodnikach. Artyści posługujący się tą metodą sprawiają, że płaska powierzchnia zaczyna wyglądać jak realna przestrzeń, a widz staje się uczestnikiem wizualnej gry, która działa tylko z określonego punktu obserwacji. Twórcy tacy jak Sergio Odeith, Julian Beever czy Edgar Müller doprowadzili tę formę ekspresji do mistrzostwa, przekształcając miejskie otoczenie w sceny pełne zaskoczeń, głębi i spektakularnych trójwymiarowych efektów.
Street art w Polsce
Street art w Polsce stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych zjawisk sztuki współczesnej w przestrzeni publicznej. Murale, instalacje i działania efemeryczne pojawiają się zarówno w dużych miastach, jak i mniejszych miejscowościach, często przekształcając zaniedbane przestrzenie w miejsca o silnej tożsamości wizualnej. Polscy artyści łączą tradycję malarstwa ściennego z nowymi technikami i tematami społecznymi, tworząc prace, które komentują historię, kulturę i codzienność.
W Polsce w latach 60. i 70. XX wieku powstawały murale pełniące funkcję reklamy. Murale były popularne jeszcze w czasach PRL, kiedy za ich pomocą tworzono reklamy. Ogromne malowidła zajmujące ścianę budynku są przykładem street artowej działalności, która jest legalna. Polscy muraliści są obecnie bardzo cenieni w Europie i zapraszani przez największe europejskie stolice do współpracy przy ozdabianiu miast.
Jednym z twórców, którzy wprowadzili do polskiego street artu charakterystyczny, baśniowo‑surrealny język, jest Tomasz Sętowski. Jego mural Strażnik Czasu w Częstochowie stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów monumentalnego malarstwa ściennego w Polsce. Przedstawiona na nim fantastyczna postać, wpisana w architekturę miasta, łączy elementy realizmu z wyobrażonym światem pełnym symboli i metafor. Dzieło to pokazuje, jak street art może przekraczać granice dekoracyjności i stawać się wizualną opowieścią, która współtworzy tożsamość miejsca.
Artyści z kraju i ze świata tworzą na ścianach budynków prace o różnorodnej tematyce i stylistyce, często odnoszące się do historii, kultury lub lokalnych społeczności.
Interaktywna mapa pozwala prześledzić wybrane realizacje i zobaczyć, jak szeroko i różnorodnie rozwija się sztuka muralu w Polsce.
Podsumowanie
Zjawisko street artu pokazuje przemianę statusu dzieła sztuki - z formy związanej z instytucjami staje się ono działaniem wpisanym w przestrzeń publiczną i codzienne doświadczenie odbiorcy. Graffiti i jego rozwinięte odmiany, początkowo traktowane jako nielegalna ingerencja w miasto, z czasem zyskały rangę pełnoprawnego języka artystycznego, zdolnego do tworzenia złożonych komunikatów wizualnych. Street art łączy sztukę, komunikację i działanie społeczne, obejmując zarówno proste napisy, jak i murale, prace szablonowe, interwencje w przestrzeni reklamowej czy iluzjonistyczne kompozycje trójwymiarowe. Różnorodność technik odpowiada różnorodności postaw twórczych, od działań krytycznych po realizacje o charakterze estetycznym i narracyjnym. Nie jest to jednolity nurt, lecz dynamiczne pole napięć między autonomią sztuki a jej społecznym kontekstem.
Znaczenie street artu kształtuje się poprzez formę, ikonografię, miejsce i relację z odbiorcą. Miasto staje się współtwórcą przekazu, a granice między dziełem a rzeczywistością ulegają zatarciu. W ten sposób street art wpisuje się w tendencje współczesnej sztuki, które przekraczają tradycyjne podziały między twórcą, dziełem i widzem.