Rzymska architektura - sztuka i cywilizacja w rozkwicie
Pod lupą nowej wiedzy
Narodziny rzymskiej architektury
Architektura starożytnego Rzymu, początkowo ograniczona do samego miasta, wraz z ekspansją Imperium Rzymskiego objęła niemal całą Europę Zachodnią, Bałkany, Azję Mniejszą, Syrię, Palestynę i Afrykę Północną. Stała się nie tylko narzędziem propagandy i wyrazem potęgi państwa, lecz także uniwersalnym językiem monumentalnej formy, który kształtował przestrzeń publiczną i codzienne życie mieszkańców prowincji.
Rozwój rzymskiej architektury obejmuje kilka kluczowych etapów, ukazuje je poniższa oś czasu.
Indeks górny Źródło: według Encyklopedii sztuki starożytnej, WAF, Warszawa 1974, s. 400. Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Indeks górny koniecŹródło: według Encyklopedii sztuki starożytnej, WAF, Warszawa 1974, s. 400. Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Rzymianie czerpali z dorobku Etrusków i Greków, przekształcając ich wzorce w bardziej monumentalne i funkcjonalne formy. Od Etrusków przejęli m.in. techniki łukowe i sklepieniasklepienia, które stały się fundamentem ich inżynieryjnych osiągnięć.
Fundamenty rzymskiego geniuszu — technika i materiały
W technice budowlanej pomiędzy VI a I w. p.n.e. wyróżniamy dwie fazy. W starszej budowano na wzór etruski, z wulkanicznego tufu, drewna i cegły suszonej, spajanej glinianą zaprawą. Do dekoracji używano terakotowychterakotowych dachówek i modelowanej terakotyterakoty. Druga faza, rozpoczęta w III w. p.n.e., przyniosła zastosowanie twardszego kamienia oraz zaprawy wapiennej z wodą i popiołem wulkanicznym, odpornej na wilgoć. Około II w. p.n.e. przez dodanie drobnego gruzu do tej zaprawy powstał rzymski beton (opus caementicium). Mur z betonu licowano ciosanym kamieniem, tworząc różne wątki (kwadratowy, sieciowy, mieszany).
Architektura rzymska była niezwykle funkcjonalna. W miarę ekspansji Imperium Rzymskiego, architekci dążyli do ukazania potęgi Rzymu, jednocześnie poprawiając jakość życia obywateli. Doskonale opanowali sztukę budowania z kamienia i betonu, rozwijając system łuków i sklepieńsklepień, który umożliwiał przekrywanie dużych przestrzeni bez gęstych podpór. Dzięki temu wprowadzono linie krzywe w przekroju horyzontalnym i wertykalnym (sklepieniasklepienia, arkadyarkady, niszenisze, rotundyrotundy), akcentując fasadowośćfasadowość i osiowość budowli.
Zapoznaj się z poniższa grafiką, ilustrującą konstrukcja łuku i typy sklepieńsklepień rzymskich: łuku z klińcamiklińcami i zwornikiemzwornikiem, sklepieniasklepienia kolebkowego, sklepieniasklepienia klasztornego, kopułykopuły na bębniebębnie i sklepieniasklepienia krzyżowego.
Łuk z klińcamiklińcami i zwornikiemzwornikiem (1) jest konstrukcją, w której kamienne klińceklińce układane są promieniście, z centralnym zwornikiemzwornikiem. Taka konstrukcja przenosi ciężar na boki. Na bazie łuku powstawały różne typy sklepień. Sklepienie kolebkowe (2) ma przekrój łuku a w widoku jest połową walca. Kolebka opiera się na podłużnych murach przejmujących obciążenie. Sklepienie klasztorne (3) powstaje z przecięcia dwóch sklepieńsklepień kolebkowych. Obciążenie przenoszone jest na cztery ściany nośne. KopułaKopuła na bębniebębnie (4) powstaje przez promieniste ułożenie klińców, tworzących czaszę o kształcie połowy kuli. Opiera się na bębniebębnie (tamburze). Konstrukcja przenosi głównie siły ściskające, pozwalając na przekrycie dużych przestrzeni. Sklepienie krzyżowe (5) powstaje, podobnie jak klasztorne, z przecięcia dwóch kolebek, jednak przenosi powstałe siły nacisku wynikające z przecięcia się kolebek wzdłuż przekątnych przenoszone są na czterech punktach podparcia. Zastosowanie filarówfilarów w narożach umożliwiło odciążenie ścian.
Rzymscy inżynierowie przyczynili się do powstania jednych z największych budowli w historii architektury, m.in.: świątynie, bazylikibazyliki, amfiteatryamfiteatry, łuki triumfalnełuki triumfalne, pomniki i łaźnie publiczne, liczne akwedukty, systemy odwadniające i mosty, a także rozległą sieć dróg.
cechy porządków architektonicznych w starożytnej Grecji: doryckiego, jońskiego, korynckiego
Korzystając z greckich porządków architektonicznych, doryckiego, jońskiego i korynckiego, Rzymianie stworzyli dwa własne: toskański (gładki trzon, 14 modułów) i kompozytowy (elementy jońskie i korynckie, dekoracyjna głowicagłowica, często na piedestale) były wariantami doryckiego i korynckiego. Porządki rzymsko‑dorycki (16 modułów, miękkie zakończenia żłobków), rzymsko‑joński (18 modułów, głowicagłowica z prostym połączeniem wolut, głowicagłowica przekątniowa) i rzymsko‑koryncki (20 modułów, kielichowa głowica z liśćmi akantuakantu) były smuklejsze i zyskiwały na dekoracji.
Rzymianie, przejmując greckie porządki architektoniczne, nie ograniczyli się do ich prostego kopiowania. Wprowadzili własne rozwiązania, które miały zarówno praktyczne, jak i estetyczne znaczenie. Jednym z najbardziej charakterystycznych pomysłów było spiętrzenie porządków, czyli umieszczanie kolumnkolumn różnych stylów na kolejnych poziomach budowli.
Ten układ nie był przypadkowy. Rzymianie kierowali się zasadą harmonii wizualnej: cięższe elementy na dole, lżejsze u góry. Dzięki temu budowla nie tylko wyglądała stabilnie, ale też sprawiała wrażenie, że „unosi się” ku górze, stając się coraz bardziej subtelna.
Architektura i przestrzeń życia publicznego
Forum Romanum - serce Rzymu
Forum Romanum, najstarszy i najważniejszy plac publiczny starożytnego Rzymu, to przykład ewolucji przestrzeni miejskiej, w której splatały się funkcje: polityczna, religijna i reprezentacyjna. Jego forma wynikała z wielowiekowego procesu budowlanego, w którym kolejne pokolenia Rzymian dokonywały przemian w architekturze, zgodnie z aktualnymi potrzebami ustrojowymi i ideowymi.
Nieregularny układ Forum Romanum wynikał z jego położenia w naturalnym zagłębieniu między KapitolemKapitolem, PalatynemPalatynem i EskwilinemEskwilinem. Brak osiowości czy symetrii nie sprzyjał organizacji zabudowy. Mimo to forum zachowywało czytelność kompozycyjną, budowle sakralne skupiały się w jego wschodniej części, instytucje polityczne i sądowe w centrum, a łuki triumfalnełuki triumfalne i portykiportyki w części zachodniej, bliżej KapitoluKapitolu.
Forum Romanum nie było jedynie centrum życia codziennego, lecz sceną, na której rozgrywała się historia Rzymu. Każda budowla, każdy posąg i inskrypcja miały znaczenie ideowe. W okresie republiki forum odzwierciedlało dynamikę polityczną i społeczną miasta, natomiast w cesarstwie stało się przestrzenią propagandy władzy, gdzie architektura służyła legitymizacji rządów oraz utrwaleniu pamięci o zwycięstwach i cnotach państwowych.
Poniżej zostały zamieszczone dwa plany Forum Romanum ilustrujące zmiany opisane w tekście, który został zaprezentowany. Przeanalizuj je i wykonaj polecenie.
Na podstawie dwóch planów Forum Romanum z okresu republiki i cesarstwa przeanalizuj zmiany w układzie urbanistycznym i funkcjach przestrzeni.
Bazylika - administracja i handel
BazylikaBazylika była jedną z najważniejszych budowli publicznych w rzymskich miastach. Stanowiła zadaszoną halę przeznaczoną na posiedzenia sądowe, zebrania publiczne, handel, bankowość oraz administrację prawa. Jej nazwa pochodzi od greckiego miejsca urzędowania archona basileusa, głównego urzędnika w Atenach. BazylikiBazyliki lokalizowano zazwyczaj na forum, w centrum życia miejskiego.
Pierwszą bazylikąbazyliką w Rzymie była Basilica Porcia, wzniesiona w 184 roku p.n.e. Miała symetryczną, regularną budowę, trzy nawynawy i dwie kondygnacjekondygnacje, mierzyła około 39 metrów długości, 17 metrów szerokości i 16 metrów wysokości. Lekkości bryły dodawały rzędy kolumnkolumn w dolnej kondygnacjikondygnacji oraz podwyższenie, na którym była ustawiona. BazylikaBazylika pełniła również funkcję platformy widokowej podczas uroczystości i procesji.
![Ilustracja przedstawia komputerową rekonstrukcję budynku Basilica Porcia [czytaj: czytaj: bazilika porczia] w kolorze szaro‑białym. Budynek ten jest dwupiętrowy, w kształcie prostokąta. Całość budynku stoi na kilku wąskich schodach. Od przodu i boku podpierają go białe kolumny. Na górnym piętrze budynku od prawej strony znajduje się dziewięć okien z kratami. Budynek został przedstawiony na białym tle.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1VC9JNCTME17/1775659301/1ZimJfDWj3BjuTNayT1j9QHnUk60u8sr.png)
Do późniejszych przykładów należą Basilica Aemilia i Basilica Julia. Zwłaszcza ta ostatnia zaskakuje monumentalnością. Została założona na planie prostokąta z pięcioma nawaminawami. NawaNawa główna oddzielona była kolumnamikolumnami od nawnaw bocznych. Bryła bazylikibazyliki była dwukondygnacyjna, z fasadąfasadą ozdobioną arkadamiarkadami i marmurowymi kolumnamikolumnami między filaramifilarami. NawyNawy boczne pełniły podtrzymywały arkadyarkady oraz górne galeriegalerie.
PięcionawowaPięcionawowa BazylikaBazylika Ulpia na Forum Trajana założona została na planie podłużnego prostokąta. NawyNawy boczne oddzielały od głównej rzędy kolumnkolumn. Natomiast nawynawy główne po obu stronach zakończone były apsydamiapsydami, krytymi półkopułami. Bryła bazylikibazyliki była rozbudowana i reprezentacyjna. Wschodnia o symetrycznym układzie fasadafasada bryły posiadała portykportyk z trzema dobudówkami. Na szczycie centralnej umieszczono dekorację rzeźbiarską - rydwanrydwan, eskortowany przez personifikacje Wiktorii. Po bokach znajdowały się dwukonne rydwanyrydwany, a pomiędzy nimi ustawiono kolosalne posągi cesarza Trajana. Dach bazylikibazyliki pokryty był złoconymi brązowymi płytkami, a wnętrze zdobiły fryzyfryzy z nazwami legionów.
Na początku IV wieku n.e. powstała BazylikaBazylika Maksencjusza (znana również jako BazylikaBazylika Konstantyna i BazylikaBazylika Nowa), o nowatorskim układzie przestrzennym, ostatnia z wielkich bazylikbazylik wzniesionych w Rzymie. NawęNawę główną, wyższą od bocznych, przekryto trzema sklepieniamisklepieniami krzyżowymi, wspartych na masywnych filarachfilarach. Jednocześnie podtrzymują one sklepieniasklepienia kolebkowe nawnaw bocznych, tworząc spójną i dynamiczną strukturę nośną. BazylikęBazylikę ustawiono na rozległej betonowej platformie, a jej monumentalna nawanawa główna osiągała wysokość porównywalną z wielkimi termamitermami cesarskimi.
Pompeje jako modelowe miasto rzymskie
Pompeje, położone w Kampanii u podnóży Wezuwiusza, stanowiły wyjątkowy przykład rozwoju miasta prowincjonalnego. Początkowo były osadą, która w VII i VI wieku p.n.e. pozostawała pod silnym wpływem kultury greckiej. Pod koniec VI wieku miasto znalazło się pod wpływem Etrusków, jednak po 474 roku ponownie dominowały wpływy greckie. W 424 roku Pompeje zostały przejęte przez Samnitów, zachowując status ważnego portu i ośrodka handlu. Od drugiej połowy IV wieku rozpoczął się okres dominacji rzymskiej. W czasie II wojny punickiej Pompeje pozostały wierne Rzymowi, a po zdobyciu miasta w 89 roku p.n.e. zostały przekształcone w kolonię rzymską.
Układ urbanistyczny Pompejów odzwierciedlał złożoną historię polityczną i kulturową miasta. Forum prostokątne, powstałe w II wieku p.n.e., stanowiło centrum życia publicznego. Otoczone portykamiportykami, skupiało najważniejsze budowle administracyjne i sakralne: świątynie Jowisza i Apollona, kurię, siedzibę dekurionówdekurionów, bazylikębazylikę, comitiumcomitium, macellummacellum, budynek wagi oraz mniejsze sanktuariasanktuaria, hale, łuki triumfalnełuki triumfalne.
W okresie rzymskim Forum było wielokrotnie modyfikowane i przebudowywane. W południowej części miasta znajdowało się forum trójkątne, również otoczone portykamiportykami. Przylegały do niego Wielki Teatr oraz palestrapalestra, a nieco dalej powstał Teatr Mały, o typowo rzymskim planie, przypuszczalnie pełniący funkcję odeonu. W pobliżu znajdowały się kultowe świątynie Izydy i Zeusa Mejlichiosa.
Wśród budowli publicznych szczególne znaczenie miały trzy zespoły termalne: TermyTermy Stabiańskie (II wiek p.n.e.), TermyTermy Rynkowe (po 80 roku p.n.e.) oraz tzw. Wielka PalestraPalestra. Na uwagę zasługiwał również amfiteatramfiteatr, wzniesiony po 80 roku p.n.e., uznawany za najstarszy znany przykład tego typu budowli w świecie rzymskim. W przestrzeni sakralnej wyróżniały się świątynie Fortuny i Wenery.
Poniżej znajduje się plan Pompejów. Przyjrzyj się dokładnie rozplanowaniu obiektów i skojarz je z funkcjami, które pełniły w starożytnym Rzymie.
Wyjaśnij, jak rozmieszczenie budynków publicznych w południowo‑zachodniej części Pompejów świadczy o organizacji życia miejskiego.
Porównaj funkcje bazylikibazyliki i rynku warzywnego na podstawie ich lokalizacji i przeznaczenia.
Oceń, jakie znaczenie dla mieszkańców Pompejów miała obecność lokalu wyborczego w pobliżu innych budynków publicznych.
Przestrzenie społeczne i rozrywka
Amfiteatr - widowisko i kontrola społeczna
W starożytnym Rzymie amfiteatryamfiteatry cieszyły się ogromną popularnością jako miejsca publicznych widowisk, pojedynków gladiatorów, pokazów i uroczystości. Stanowiły istotny element życia społecznego i politycznego, a ich monumentalna forma wyrażała potęgę państwa oraz ambicje cesarzy. Budowle tego typu wznoszono na terenie całego Imperium Rzymskiego, zarówno w stolicy, jak i w prowincjach, gdzie pełniły funkcję reprezentacyjną i integracyjną.
Najstarszy zachowany amfiteatramfiteatr rzymski powstał po 80 roku p.n.e. w Pompejach. Jego forma, choć skromniejsza niż późniejsze realizacje, ukazywała już podstawowe cechy tego typu architektury: eliptyczny plan, arenę otoczoną widownią oraz podział konstrukcji na arkadowearkadowe kondygnacjekondygnacje.
W XX wieku teatr w Pompejach zyskał znaczenie w historii kultury współczesnej. Wczesną jesienią 1971 roku brytyjski zespół Pink Floyd zrealizował w starożytnym amfiteatrzeamfiteatrze niezwykły projekt muzyczny. Wykorzystując pustą przestrzeń ruin, muzycy nagrali koncert bez udziału publiczności, tworząc audiowizualne widowisko, które połączyło nowoczesne brzmienia z monumentalną scenerią rzymskiej architektury.
To wydarzenie stało się symbolicznym spotkaniem dwóch światów: antycznego miasta, które przez wieki pozostawało w ciszy, i awangardowej muzyki, eksplorującej przestrzeń i emocje. Pompeje, znane z archeologicznych odkryć, stały się na chwilę sceną dla sztuki eksperymentalnej, pokazując, że dziedzictwo przeszłości może inspirować twórczość współczesną w nieoczywisty sposób.
Najbardziej znanym i monumentalnym przykładem był amfiteatramfiteatr Flawiuszów, czyli Koloseum, wzniesione w Rzymie w latach ok. 70‑80 n.e. z inicjatywy cesarzy Wespazjana, Tytusa i Domicjana. To jeden z najbardziej zaawansowanych technicznie i formalnie rzymskich przykładów architektury użyteczności publicznej. Konstrukcja opierała się na systemie umożliwiającym sprawną komunikację i kontrolę tłumu. Koloseum łączyło funkcję widowiskową z monumentalną formą.
Zewnętrzna fasadafasada składała się z czterech kondygnacjikondygnacji, z zastosowaniem klasycznego spiętrzenia porządków: toskańskiego, jońskiego i korynckiego, z pilastramipilastrami na najwyższym poziomie. Trzy dolne kondygnacjekondygnacje były otwarte arkadowoarkadowo, czwarta miała jedynie niewielkie okna. Wnętrze budowli zorganizowano w pięciu poziomach, z układem pomieszczeń między filaramifilarami i ścianami, sklepieniamisklepieniami kolebkowymi i krzyżowymi.
Budowla założona została na planie eliptycznym planie, z widownią o układzie koncentrycznym, wznoszącą się schodkowo wokół areny mającej wymiary około 83 × 48 metrów, rozbudowaną siecią przejść, arkadarkad i pomieszczeń technicznych. Pod areną znajdowało się hypogeumhypogeum, czyli rozbudowany system podziemnych korytarzy, pomieszczeń i mechanizmów, służących do transportu ludzi i zwierząt, a także do efektów scenicznych.
W okresie od I do III wieku n.e. amfiteatryamfiteatry powstawały w całej Italii i prowincjach, m.in. w Pola, Weronie, Puteoli czy Nîmes, stając się trwałym elementem pejzażu miejskiego i świadectwem uniwersalności rzymskiej kultury widowiskowej.
Cyrk - wyścigi i spektakl
W starożytnym Rzymie, obok amfiteatrówamfiteatrów, wznoszono także cyrki, monumentalne budowle przeznaczone do wyścigów rydwanówrydwanów i konnych gonitw. Ich plan opierał się na wydłużonym prostokącie z zaokrąglonym jednym bokiem, a arenę otaczały trybunytrybuny. W centralnej części znajdowała się spinaspina, czyli podłużne podmurowanie zakończone słupami zwrotnymi, wokół którego odbywały się wyścigi. TrybunyTrybuny obejmowały także trybunętrybunę centralną dla dostojników i cesarza.
Największym i najważniejszym obiektem tego typu był Circus Maximus, zlokalizowany między PalatynemPalatynem a AwentynemAwentynem. Powstał w IV wieku p.n.e., a jego rozbudowa trwała aż do IV wieku n.e. Za panowania Augusta mógł pomieścić około 60 000 widzów, a w późnym cesarstwie nawet do 180 000. SpinaSpina Circus Maximus była szczególnie bogato dekorowana, m.in. obeliskamiobeliskami sprowadzonymi z Egiptu przez Augusta i Konstancjusza.
Oprócz Circus Maximus istniały także inne cyrki, m.in. Circus Flaminiusza (220 r. p.n.e.), cyrk Nerona w ogrodach Agryppiny, a także obiekty w Boville, Meridzie i Kartaginie. Wznoszono również mniejsze stadiony, przeznaczone głównie do zawodów lekkoatletycznych, o bardziej kameralnym charakterze i uproszczonej formie architektonicznej.
Zapoznaj się z wizualizacją z 1649 roku i wykonaj polecenia
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D4PNN6343
Interaktywna ilustracja przedstawia wizualizację starożytnego rzymskiego Circus Maximus według ryciny Joana Blaeu z 1649 roku. Po lewej stronie znajduje się podłużny tor wyścigowy otoczony wysokimi trybunami. W centralnej części biegnie wydłużona wyspa rozdzielająca tor, ozdobiona obeliskami, kolumnami, posągami i niewielkimi budowlami. Na torze widoczne są zaprzęgi konne uczestniczące w wyścigach rydwanów. Budowla ma kształt wydłużonej podkowy – jeden koniec jest zaokrąglony, drugi zakończony zabudową z bramami. W górnej części ilustracji znajduje się napis „Circus Maximus” oraz ozdobny herb.
Po prawej stronie ekranu znajduje się panel elementów interaktywnych. Po kliknięciu można odczytać dodatkowe informacje o wybranych częściach cyrku: – Arena cyrku – arena cyrku przedzielona była wzniesionym po środku podmurowaniem (z łacińskiego spina). W Circus Maximus ten element był szczególnie bogato zdobiony.
– Metae – wzniesiona pośrodku areny spina zakończona była słupami, zwanymi metae [czytaj: mete].
– Brama triumfalna – na jednym z krańców areny znajdowała się tak zwana brama triumfalna.
– Obeliski – na środku areny ustawione były między innymi dwa obeliski, sprowadzone z Egiptu przez Augusta i Konstancjusza.
– Stajnie – na drugim krańcu areny znajdowały się stajnie, z których rydwany rozpoczynały wyścig.
W prawym dolnym rogu znajduje się przycisk umożliwiający wyświetlenie ilustracji na pełnym ekranie.
Rozpoznaj funkcjonalne strefy Circus Maximus widoczne na ilustracji.
Oceń, w jaki sposób obeliskiobeliski i brama triumfalna wpływały na symbolikę przestrzeni cyrku.
Wyjaśnij, jak forma architektoniczna Circus Maximus odpowiadała jego funkcji widowiskowej.
Termy ośrodkiem życia towarzyskiego i kulturalnego
Pierwsze termytermy w Rzymie powstały około 21 r. p.n.e. z inicjatywy Marka Agryppy. W kolejnych wiekach cesarze fundowali coraz bardziej monumentalne kompleksy, często nadając im swoje imiona. Wśród najważniejszych realizacji znajdują się termytermy Nerona, Tytusa, Trajana, Karakalli, Dioklecjana i Konstantyna. Najstarsze zachowane termytermy to TermyTermy Stabiańskie w Pompejach, a najlepiej zachowane w Rzymie to TermyTermy Karakalli i TermyTermy Dioklecjana.
TermyTermy Karakalli stanowią wybitny przykład rzymskiej architektury monumentalnej. Układ przestrzenny kompleksu, z centralnie rozmieszczonymi basenami z ciepłą i zimną wodą oraz basenem, podporządkowany był zasadom symetrii i osiowości. Wykorzystanie marmuru, granitu oraz obecność ponad 250 kolumnkolumn i dekoracji rzeźbiarskich, świadczy o monumentalnym charakterze obiektu.
Największym natomiast kompleksem kąpielowym były TermyTermy Dioklecjana, wybitny przykład tego typu architektury w okresie cesarskim. Zajmowały ponad 13 hektarów, a ich plan opierał się na osiowym układzie głównych basenów o zróżnicowanych temperaturach wody, rozmieszczonych symetrycznie wraz z dodatkowymi salami.
Projektanci TermTerm Dioklecjana zastosowali monumentalne sklepieniasklepienia krzyżowe wsparte na zewnętrznych przyporachprzyporach, łuki tworzące płynne linie oraz pochyłe dachy maskujące zakrzywione formy. Wnętrza zdobiono stiukamistiukami imitującymi kamień, co nadawało konstrukcji lekkości i wrażenia otwartości mimo jej ogromnej skali. Eksedra, biblioteki, basen i plac ćwiczeń sprawiły, że termytermy stały się centrum życia społecznego i kultury.
Przestrzeń sacrum – od uniwersalizmu do tradycji
Panteon – świątynia wszystkich bogów
Panteon w Rzymie to największa rzymska budowla przykryta kopułąkopułą. Świątynia została ufundowana przez cesarza Hadriana około 125 r. n.e., a jej budowa trwała w latach 118–128 n.e. Powstała na miejscu wcześniejszej świątyni wzniesionej przez Agryppę, która została zniszczona w pożarze w 64 r. n.e. Panteon powstał jako miejsce kultu wszystkich bogów, w tym bóstw planetarnych, co odzwierciedla jego nazwa (z gr. pantheon, pan – „wszystko”, theos – „bóg”). Jego konstrukcja, oparta na idealnych proporcjach i innowacyjnych rozwiązaniach technicznych, do dziś budzi podziw. To dzieło, w którym rzymska architektura osiągnęła pełnię, łącząc funkcję, formę i symbolikę w harmonijną całość.
Budowla została założona na planie koła, składa się z przedsionkaprzedsionka, niegdyś licowanego marmurem, z ośmioma monolitycznymi kolumnamikolumnami korynckimi w fasadziefasadzie oraz dwoma rzędami po cztery kolumnykolumny w głębi, a także z rotundyrotundy przykrytej kopułąkopułą. W wewnętrznej ścianie rotundyrotundy znajduje się siedem nisznisz, na przemian prostokątnych i półokrągłych, przedzielonych edykułamiedykułami, w miejscu ósmej niszyniszy znajduje się wejście. Każdą niszęniszę od wnętrza oddzielają dwie kolumnykolumny podtrzymujące gzymsgzyms i attykę, nad którą umieszczono drugi rząd płytkich prostokątnych nisznisz. Powyżej kolejnego gzymsugzymsu rozciąga się sklepienie kopułykopuły pokryte kasetonamikasetonami, odlane z niezbrojonego betonu o średnicy 43,3 m. Otwór w jej centrum, tzw. oculusoculus, symbolizował kontakt z niebem i bogami, a jednocześnie pełnił funkcję źródła światła.
Wyjaśnij, w jaki sposób konstrukcja posadzki Panteonu pomaga radzić sobie z wodą wpadającą przez oculusoculus.
Odpowiedz, czym są i jaką funkcję pełnią eksedry we wnętrzu Panteonu.
Określ, w jaki sposób układ przestrzenny Panteonu odzwierciedla ideę harmonii i doskonałości.
Wystrój wnętrza tworzą różnokolorowe kamienie, takie jak marmur, granit i porfirporfir. Grube ściany budowli, do 6,5 m, wykonane w wątku kamiennym i ceglanym z zaprawą, zostały odciążone przez system łuków. KopułęKopułę wzniesiono z zaprawy z dodatkiem lekkiego materiału kamiennego i przykryto brązową blachą. Funkcja budowli do dziś pozostaje niejednoznaczna, mogła mieć charakter kultowy, ceremonialny lub reprezentacyjny. W VII wieku Panteon został przekształcony w kościół, a obecny wygląd uzyskał po przebudowie w XVIII wieku.
Utrwal wiadomości o Panteonie. Obejrzyj wizualizację 3D Panteonu i wykonaj polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1P8248DE469H
Animacja, przedstawiająca wizualizację Panteonu w 3D.
Odpowiedz, jakie elementy architektoniczne tworzą fasadęfasadę Panteonu.
Określ, jakie rozwiązania konstrukcyjne zastosowano w ścianach rotundyrotundy, aby odciążyć ich masę.
Wskaż znaczenie inskrypcji umieszczonej na belkowaniubelkowaniu portykuportyku.
Inne przestrzenie sacrum
Rzymskie świątynie, choć inspirowane greckimi, miały własne cechy: były często budowane na wysokim podium, z jednym wejściem od frontu, z głębokim przedsionkiemprzedsionkiem (portykiemportykiem) i cellącellą w głębi. Przykładem może być Świątynia Westy na Forum Romanum, okrągła, z kolumnadą, poświęcona bogini domowego ogniska.
Zachowany plan piętra Świątyni Westy umożliwia szczegółową rekonstrukcję układu przestrzennego wnętrza oraz jego funkcji. Budowla zbudowana została na rzucie centralnym, opartym na planie koła, zaliczana jest do typu tolostolos. Konstrukcja usytuowana została na cementowym podeście, a główną część otacza kolumnada w porządku korynckim, tworząc perystylperystyl, który podkreślał monumentalny charakter obiektu.
Bryła świątyni była lekka i harmonijna. RotundaRotunda otoczona kolumnadą tworzyła przestrzeń sakralną, której centralnym punktem był wiecznie płonący ogień. W podium znajdowała się trapezowata wnęka dostępna wyłącznie z cellicelli – prawdopodobnie identyfikowana jako Penus Vestae, najświętsze miejsce przechowywania pignora civitatis, czyli sakralnych przedmiotów związanych z losem Rzymu. Całość wieńczył dach w formie kopułykopuły przybierającej kształt ściętego stożka, z otworem w centrum, który pełnił funkcję komina. Współczesna rekonstrukcja zachowuje proporcje i układ przestrzenny z czasów cesarskich, łącząc oryginalne marmurowe elementy z trawertynowymitrawertynowymi uzupełnieniami.
Świątynia Jowisza w Pompejach była najważniejszym obiektem sakralnym miasta, zlokalizowanym w północnej części forum. Wzniesiono ją w połowie II wieku p.n.e., przypuszczalnie w miejscu wcześniejszego sanktuariumsanktuarium etruskiego. Budowla oparta była na prostokątnym planie peripterosuperipterosu z głębokim pronaosempronaosem wspartym na kolumnachkolumnach w porządku korynckim - sześciu od frontu i trzech po bokach. Za pronaosempronaosem znajdowała się cellacella, czyli główna komora kultowa, otoczona kolumnadą: dolną w porządku jońskim, górną w korynckim. W głębi cellicelli umieszczono trzy niszenisze na posągi triady kapitolińskiejkapitolińskiej — Jowisza, Junony i Minerwy. Świątynia została ustawiona na wysokim cokolecokole. Do wnętrza prowadziły dwudzielne schody. Całość flankowały dwa łuki triumfalnełuki triumfalne dedykowane Germanikowi i Tyberiuszowi, zwieńczone kwadrygamikwadrygami, co podkreślało reprezentacyjny charakter kompleksu. Bryła świątyni była monumentalna, z wyraźnym podziałem na część wejściową i sakralną.
Monumenty pamięci - architektura propagandy
Łuki triumfalne
Gloryfikacji władcy służyły łuki triumfalnełuki triumfalne, monumentalne budowle upamiętniające istotne wydarzenia polityczne lub militarne. Wywodzą się one prawdopodobnie bram‑pomników budowanych od II wieku p.n.e. Początkowo miały formę jednej arkadyarkady wspartej na dwóch filarachfilarach, lecz w kolejnych stuleciach rozpowszechniły się konstrukcje trójprzelotowe, z czterema filaramifilarami i trzema przejściami. Rzadziej spotykano łuki dwuprzelotowe, a osobną kategorię stanowiły bramy czteroprzelotowe, otwarte na wszystkie strony świata. Na zwieńczeniu łuku często umieszczano kwadrygękwadrygę z posągiem uhonorowanej osoby, a jego powierzchnię dekorowano inskrypcjami i reliefamireliefami dokumentującymi jej zasługi.
Choć łuki triumfalnełuki triumfalne nie zawsze lokalizowane przy głównych traktach, pełniły ważną funkcję propagandową, zdobiąc przestrzeń miejską płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny z kampanii wojennych. Przykładami są Łuk Tytusa, upamiętniający zdobycie Jerozolimy oraz Łuk Konstantyna z około 315 roku, wzniesiony po zwycięstwie nad Maksencjuszem.
W Rzymie zachowały się trzy łuki: Tytusa (ok. 81 n.e.), Septymiusza Sewera (203 n.e.) i Konstantyna Wielkiego (312–315 n.e.).
Łuk Tytusa
Łuk Tytusa to łuk honorowy z I wieku n.e., wzniesiony około 81 r. n.e. przez cesarza Domicjana dla upamiętnienia zwycięstwa Tytusa i Wespazjana nad powstaniem żydowskim w Judei.
Zapoznaj się z ilustracją interaktywną, obrazująca sposób rozmieszczenia oraz reliefyreliefy znajdujące się po lewej (południowej) i prawej (północnej) stronie przejścia.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D4PNN6343
Interaktywna fotografia przedstawia Łuk Tytusa – starożytny rzymski łuk triumfalny znajdujący się w Rzymie. Budowla wykonana jest z jasnego kamienia i ma pojedyncze, wysokie przejście zwieńczone półkolistym sklepieniem. Fasada ozdobiona jest kolumnami i reliefami. W górnej części widoczna jest prostokątna tablica z łacińską inskrypcją. Przez otwór łuku widać fragment miasta i drzewa w oddali. Tło stanowi jasne niebo.
Po prawej stronie ekranu znajduje się panel z elementami interaktywnymi. Po kliknięciu można zapoznać się z dodatkowymi informacjami:
– Napis – inskrypcja na górze elewacji łuku: SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS DIVO TITO DIVI VESPESIANI F[ilio] VESPASIANO AVGVSTO. Tłumaczenie na polski: Senat i lud rzymski boskiemu Tytusowi synowi boskiego Wespazjana oraz Wespazjanowi Augustowi.
– Relief po lewej – wewnętrzny relief z lewej strony ukazuje żołnierzy rzymskich w pochodzie triumfalnym. Niosą oni łupy ze świątyni Jerozolimskiej, w tym menorę – symbol wiary żydowskiej. Pod treścią znajduje się ilustracja: przedstawia pochód z trofeami zdobytymi w Jerozolimie. Znajdują się na nie ludzie trzymający siedmioramienny świecznik i srebrne trąby.
– Relief po prawej – wewnętrzny relief po prawej stronie ukazuje pochód triumfalny. Główną postacią ukazaną na reliefie jest Tytus jadący na rydwanie, zaprzężonym w cztery konie (kwadryga). Pod treścią ilustracja: przedstawia relief Tytusa jadącego na kwadrydze. Na reliefie znajdują się liczne uszkodzenia.
W prawym dolnym rogu znajduje się przycisk umożliwiający wyświetlenie ilustracji na pełnym ekranie.
Określ, o czym świadczy inskrypcja zamieszczona w górnej części nad łukiem.
Wyjaśnij, w jaki sposób łuk triumfalnyłuk triumfalny upamiętnia wydarzenia historyczne po lewej stronie.
Scharakteryzuj scenę dekoracji zaniszczoną po prawej stronie.
![Fotografia przedstawia dużą, bogato zdobioną konstrukcję w kształcie łuku, który zbudowany został z białego marmuru. W górnej części znajduje się wyżłobiony napis: „SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS DIVO TITO DIVI VESPESIANI F[ILIO] VESPASIANO AVGVSTO” [czytaj: senatus populuskfe romanus diwo tito diwi wespesjani filio wespesjano augusto]. Całość umiejscowiona jest na placu. W tle, za łukiem znajdują się budynki oraz zielone drzewa. Zdjęcie zostało zrobione w ciągu dnia, na tle błękitnego nieba.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/REJBADK5H5D9M/1777444401/12UNiPMwYVt2osNHArChBXsRceqzk0EN.jpeg)
Łuk Konstantyna
Łuk Konstantyna (wł. Arco di Costantino) został ufundowany przez Senat Rzymski dla upamiętnienia zwycięstwa Konstantyna nad Maksencjuszem w bitwie przy Moście Mulwijskim w 312 roku n.e. Łuk posiada trzy przęsła z przejściami.
Łuk Septymiusza Sewera
Łuk Septymiusza Sewera, usytuowany w północno‑zachodnim narożniku Forum Romanum, stanowi jedno z najważniejszych dzieł architektury triumfalnej starożytnego Rzymu. Wzniesiony w latach 202–203 n.e., został dedykowany cesarzowi Septymiuszowi Sewerowi oraz jego synom, Karakalli i Gecie, jako wyraz uznania dla zwycięstw odniesionych nad Partami w dwóch kampaniach wojennych.
Pałac Dioklecjana - żywy pomnik władzy
W starożytnym Rzymie pałace cesarskie nie były jedynie rezydencjami, ale stanowiły wyraz ideologii, narzędzie propagandy i przestrzeń, w której splatały się funkcje reprezentacyjne, sakralne i militarne. Ich forma i lokalizacja odzwierciedlały charakter władzy oraz osobiste preferencje panującego. Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów takiej architektury jest Pałac Dioklecjana w Splicie. Obiekt odzwierciedlał osobowość Dioklecjana i stanowił model samowystarczalnego ośrodka miejskiego. Jego surowa, zamknięta forma kontrastowała z otwartymi rezydencjami w Rzymie.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RLD5S6OPT8QRD
Materiał filmowy do lekcji zatytułowany: „Dzieła sztuki starożytnych Rzymian” - Pałac Dioklecjana
Omów sposób konstrukcji pałacu.
Określ, jakie elementy architektury pałacu decydowały o jego funkcji obronnej.
Określ, jakie znaczenie symboliczne miało umieszczenie pomnika Dioklecjana na dziedzińcu pałacu
Mauzoleum - architektura pamięci
MauzoleaMauzolea w starożytnym Rzymie były monumentalnymi grobowcami, wznoszonymi dla cesarzy, elit i zasłużonych obywateli. Łączyły funkcję sepulkralną z ideologiczną, stanowiąc trwały wyraz pamięci o zmarłych i ich pozycji społecznej. Inspirowane tradycją hellenistyczną, często przybierały formę okrągłych lub prostokątnych budowli z kopułąkopułą, otoczonych kolumnadą lub wałem ziemnym. MauzoleumMauzoleum Augusta i MauzoleumMauzoleum Hadriana to przykłady, w których architektura służyła nie tylko pochówkowi, lecz także propagandzie dynastii i trwałości państwa.
Rzymskie arcydzieła inżynierii
Akwedukty – technika, która zmieniła miasto
Akwedukt (łac. aquaeductus; aqua - woda, duco - prowadzę) to wodociąg doprowadzający wodę z odległych źródeł. Dzieli się na podziemne i nadziemne, często oparte na systemie łuków przerzucanych nad dolinami, wzgórzami i rzekami.
Wyjaśnij, dlaczego wybór odpowiedniego źródła wody i analiza terenu były kluczowe dla budowy rzymskiego akweduktu.
Opisz, w jaki sposób dostosowywano wysokość filarówfilarów akweduktu do ukształtowania terenu i dlaczego było to ważne.
Wyjaśnij, dlaczego Rzymianie wykorzystywali różne materiały (kamień, beton, zaprawę, płytki, cegły) przy budowie akweduktów.
Akwedukty pełniły nieocenioną rolę w życiu codziennym, doprowadzając wodę do dużych miast dzięki wykorzystaniu naturalnego spadku terenu oraz systemu rur i kanałów. Stanowią imponujący przykład inżynierii starożytnej, łącząc funkcjonalność z trwałością konstrukcji. Były też jednym z najwybitniejszych osiągnięć architektonicznych Cesarstwa Rzymskiego.
W Rzymie znane są m.in. Aqua Appia, Aqua Claudia i Aqua Marcia. Najbardziej rozpoznawalnym akweduktem jest jednak Pont du Gard, zbudowany przez Rzymian na południu dzisiejszej Francji. Ten trzypiętrowy obiekt, pozbawiony dekoracyjnych detali i zbudowany z arkadarkad, zachwyca do dziś. Cały akwedukt miał długość około 50 km.
Rzymska konstrukcja, która przetrwała wieki
Most Rzymski w Trewirze (Römerbrücke) to jedno z najstarszych dzieł inżynierii w Europie, które przetrwało próbę czasu. Zbudowany w II wieku n.e. na fundamentach wcześniejszej konstrukcji z czasów Augusta, stanowi doskonały przykład rzymskiej myśli technicznej i estetyki użytkowej.
Badacze ustalili, że podczas jego budowy wydobyto ok. 6500 mIndeks górny 33 ziemi, zużyto 6245 kg drewna, 1100 kg gliny, 11 706 kg kamienia, 22 500 kg żelaza i tyle samo ołowiu. Budowa zajęła co najmniej 18 tys. dni roboczych: 100 mężczyzn przy wykorzystaniu technik i sprzętu dostępnego w starożytności budowałoby ten most przez mniej więcej pół roku. Na zdjęciu poniżej most w Trewirze po rekonstrukcji.
Badacze ustalili, że podczas budowy Mostu Rzymskiego w Trewirze wydobyto około 6500 m³ ziemi, zużyto 6245 kg drewna, 1100 kg gliny, 11 706 kg kamienia, a także 22 500 kg żelaza i tyle samo ołowiu. Szacuje się, że realizacja konstrukcji wymagała co najmniej 18 tysięcy dni roboczych. Gdyby pracowało nad nią 100 robotników, korzystając wyłącznie z technik i narzędzi dostępnych w starożytności, budowa trwałaby około pół roku.
Życie w rzymskich domach
Architektura mieszkalna starożytnego Rzymu odzwierciedlała zarówno status społeczny mieszkańców, jak i warunki urbanistyczne miast. W Rzymie istniały dwa podstawowe typy domów: insula i domus.
Insula to kamienice czynszowe, które były odpowiedzią na gwałtowny wzrost liczby ludności w miastach. Budowane z nietrwałych materiałów, często przepełnione i niebezpieczne, stanowiły codzienną przestrzeń życiową dla większości mieszkańców Rzymu. Na parterze znajdowały się sklepy i warsztaty, a wyżej ciasne mieszkania, pozbawione wygód i światła.
Opisz funkcje parteru rzymskiej kamienicy czynszowej.
Wyjaśnij, dlaczego mieszkania na wyższych piętrach były tańsze i mniej komfortowe.
Oceń warunki życia mieszkańców rzymskiej kamienicy. W swojej wypowiedzi uwzględnij higienę, dostęp do światła i przestrzeń.
Domus, czyli domy prywatne zamożnych obywateli, składały się z zestawu pomieszczeń rozmieszczonych wokół centralnego holu - atriumatrium. Światło wpadało głównie z dziedzińcadziedzińca, ponieważ okna wychodzące na ulicę były nieliczne. Tylko najbogatsi mogli sobie pozwolić na przestronny dom z ogrodem, ogrzewaniem podłogowym czy zadaszonym atriumatrium. Nawet w prowincjonalnych miastach, takich jak Pompeje czy Herkulanum, ograniczenia przestrzenne sprawiały, że domy były zwarte, choć bogato wyposażone.
Opisz funkcję dziedzińca w rzymskim domu.
Wyjaśnij, dlaczego kuchnia w rzymskim domu była wyposażona w odpowiednią wentylację.
Wyjaśnij, dlaczego dach rzymskiego domu był projektowany z odpowiednim nachyleniem i wyposażony w rynny.
Dom Liwii to przykład arystokratycznej rezydencji miejskiej typu domus, charakterystycznej dla zamożnych warstw społecznych starożytnego Rzymu. Położony w zachodniej części PalatynuPalatynu – obszaru o szczególnym znaczeniu historycznym i symbolicznym – należy do nielicznych zachowanych budowli z okresu republikańskiego. Obecność systemu wodociągowego oraz inskrypcji IULIA AUGUSTA na ołowianych rurach wskazuje na związek domu z rodziną cesarską, najczęściej utożsamianą z Liwią, żoną Augusta.
Willa Hadriana została zbudowana w Tivoli, około 28 km od Rzymu, w latach 118–134 n.e. na polecenie cesarza Hadriana. Była to największa rezydencja cesarska starożytności, zajmująca obszar ponad 80 hektarów.
Podsumowanie - dziedzictwo i wpływ
Mimo pierwowzorów greckich i etruskich, rzymskim architektom nie można odmówić oryginalności. Odchodzili oni od greckiej tradycji, stawiając na praktyczność i reprezentatywność budowli. Charakterystyczną cechą rzymskiego budownictwa jest również dokumentowanie wydarzeń politycznych. Funkcję kommemoratywną spełniają łuki tryumfalne, kolumnykolumny, ale także budowle sakralne i budynki użyteczności publicznej. Są one wznoszone na pamiątkę ważnych wydarzeń lub w celu utrwalenia w zbiorowej świadomości dokonań jednostki. Tak realizowane inwestycje czynią wspaniałe zabytki nierozerwalnie związanymi z historią miasta i Imperium Rzymskiego.
Rzymska architektura była nie tylko funkcjonalna, ale też monumentalna, symboliczna i propagandowa. Jej wpływ sięga renesansu, klasycyzmu, a nawet współczesnych rozwiązań inżynieryjnych. Budowle takie jak Koloseum, Panteon, Forum Romanum czy akwedukty są nie tylko świadectwem technicznego geniuszu, ale też źródłem wiedzy o życiu codziennym, religii, polityce i kulturze starożytnego świata.