(gr. ikanthos) roślina o dużych, głęboko wyciętych liściach i zebranych w kłos kwiatostanach, rosnąca w stanie dzikim w krajach śródziemnomorskich; pierwowzór ornamentów znanych pod nazwą liścia, kwiatu i wici aakantu, stosowanych szeroko w ornamentyce od starożytności do czasów współczesnych. Najbardziej zbliżony do rośliny jest liść a. stosowany pojedynczo (np. w konsolach), w układzie kielichowym (np. w głowicach korynckiej i kompozytowej) i we fryzach ciągłych.

w starożytnej architekturze rzymskiej odkryta budowla widowiskowa wzniesiona na planie elipsy, z areną pośrodku i widownią wznoszącą się dokoła niej schodkowo, z wewnętrznymi kuluarami.

(franc. apside, abside, późnołac. absida, łac. absis -idis) absyda, w architekturze (gł. sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wtopione w bryłę budynku. Apsyda pojawiła się w świątyniach i bazylikach starożytnych Rzymu.

[łac. ater ‘czarny’], centralnie umieszczone pomieszczenie w staroż. domach rzymskich, niegdyś z ogniskiem pośrodku, zazwyczaj tylko częściowo przykryte dachem; przez otwór umieszczony w dachu (kompluwium) woda deszczowa spływała do basenu (impluwium); w atrium znajdowały się najczęściej: lararium, portrety przodków i domowy skarbiec; najwcześniejsze atria datowane na III w. p.n.e.; występowały jeszcze w III w. n.e.

w starożytnej architekturze greckiej budowla urzędowa archonta basileusa, w rzymskiej - hala sądowo‑targowa na forum; bazylika rzymska była prostokątną budowlą, podzieloną wewnątrz jedną kolumnadą wzdłuż ścian na trzy nawy lub dwiema kolumnadami na pięć naw, nad którymi mogły znajdować się galerie; ściany nawy centralnej wystające ponad dach naw bocznych miały okna, co zapewniało dobre oświetlenie dużego wnętrza bazyliki, gdzie najczęściej od strony krótszego jej boku umieszczano podium dla trybunału sądowego.

tambur, część budowli na rzucie koła, elipsy lub wieloboku, stanowiąca podstawę kopuły; kopuła opiera się całkowicie na b. wieńcząc go lub może być częściowo w nim ukryta; w tym ostatnim przypadku bęben dźwiga jej zewnętrzną czaszę albo dach stożkowy lub namiotowy; ściany bębna przeprute są zwykle oknami, stanowiącymi często główne źródło światła dla przestrzeni nakrytej kopułą.

[gr.-łac.], epistyl, nadsłupie, najniższa część belkowania spoczywająca na kolumnach, dźwiga fryz i gzyms.

[wł. arcata] [czytaj: arkata], element architektoniczny składający się z 2 podpór (filarów, kolumn) połączonych łukiem; występuje pojedynczo lub w rzędzie.

podstawa dźwigająca trzon kolumny, filaru, pilastra; od starożytności występuje we wszystkich porządkach architektonicznych (poza doryckim), głównie w formie profilowanej płyty; w architekturze romańskiej zdobiona motywami narożnymi o formach geometrycznych, roślinnych lub zwierzęcych (tzw. szponami, żabkami).

w porządkach klasycznych i ich interpretacji w architekturze nowożytnej najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach (półkolumnach, pilastrach itp.) trójdzielny człon składający się z architrawu, fryzu i gzymsu; ukształtowanie i proporcje mają charakterystyczne dla poszczególnych porządków architektonicznych.

w starożytnych świątyniach greckich i rzymskich część, w której znajdował się posąg bóstwa, a także w Rzymie każde mniejsze pomieszczenie w domu (dla służby, termalne, magazynowe).

(wł. zoccoló) postument; najniższy nadziemny człon budowli lub poszczególnych elementów architektonicznych (np. kolumny, filaru, portalu), stanowiący ich podstawę konstrukcyjną albo wyłącznie wizualną, na ogół wysunięty uskokowo w stosunku do górnych partii muru, często wyodrębniony odmiennym materiałem, fakturą (np. boniowaniem) i osobnym gzymsem zw. cokołowym. W większych budynkach występuje na całej dolnej kondygnacji zw. wówczas przyziemiem cokołowym. Stosowany do czasów rzymskich; od renesansu stał się ważnym elementem architektury, zwłaszcza w budownictwie pałacowym.

[łac.], miejsce przeznaczone na zgromadzenia komicjów kurialnych, potem gł. zgromadzeń ludu; znajdowało się u podnóża Kapitolu w Rzymie, przylegało do Forum Romanum; położone wyżej od otaczających je terenów pozostawało poza zasięgiem wylewu Tybru, co podkreślało jego rolę.

[łac. pokój do spoczynku, spania, od cubare – leżeć] – pojęcie używane w architekturze starożytnej dla określenia pomieszczenia w domu rzymskim przeznaczonego na sypialnię, zwykle usytuowanego przy atrium lub w perystylu.

łac. decurio, w starożytnym Rzymie: 1) dowódca 10‑osobowego pododdziału jazdy; 2) członek rady miejskiej municypium (lub kolonii), jeden z kuriałów

nieprzykryta, wydzielona przestrzeń w obrębie budynku lub zespołu architektury, spełniająca funkcje użytkowo‑reprezentacyjne. Rozróżniamy dziedzińce zamknięte, otoczone ze wszystkich stron zabudowaniami i otwarte, pozbawione przynajmniej z jednej strony zabudowy arch. W założeniach wielodziedzińcowych wyróżnia się dziedzińce: główny lub honorowy.

aedicula, edykuł – kompozycja składająca się z dwóch filarów, kolumn lub pilastrów podtrzymujących belkowanie, czasami z frontonem.

lico budynku, jedna z zewnętrznych jego ścian wraz ze wszystkimi występującymi na niej elementami. Elewacją określa się według położenia względem stron świata lub otoczenia (frontowa, tylna, boczna, ogrodowa); elewacja starannie zaprojektowana, w której znajduje się główne wejście (w pałacach także elewacja od strony ogrodu).

elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją arch. (rozczłonkowanie architektoniczne; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja mai. itp.), zawierająca przeważnie główne wejście; może być podporządkowana ogólnej kompozycji budynku i jako integralna część bryły odpowiadać jej wewnętrznym podziałom lub odgrywać rolę niezależną, np. dostawiona do budowli centralnej. W architekturze miejskiej fasada stanowi ważny czynnik kompozycji urbanistycznej jako dominujący akcent placów i zakończeń osi widokowych lub w układzie szeregowym, kształtując pierzeje placu i ulicy.

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. F. jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających; szczególnego znaczenia nabrał z chwilą opanowania techniki sklepień.

(fr.  frise [czytaj: fris]; hiszp. friso , frisar [czytaj: frizo, frizar] - wyżłabiać) pozioma część belkowania w porządkach klasycznych zawarta między architrawem a gzymsem; w porządku doryckim składa się z tryglifów i metop, w innych porządkach jest gładka lub zdobiona motywami ornamentów albo figur.; 2) poziomy pas dekoracyjny, stosowany w architekturze (fryzy płaskorzeźbione, ceramiczne, malowane) i w innych dziedzinach sztuki (malarstwo, grafika, rzemiosło artystyczne).

(franc. galerie, może od łac. gałerus 'rodzaj nakrycia głowy') podłużne pomieszczenie w formie empory, ganku, loggii lub przejścia, biegnące wzdłuż ścian w górnych kondygnacjach budynku, wewnątrz lub zewnątrz, bądź łączące ze sobą dwie części jednej budowli albo dwie osobne budowle na parterze lub w wyższej kondygnacji; także najwyższy balkon w teatrze.

kapitel, górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana piast. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom.

architektoniczny element w formie poziomego (zwykle profilowanego) występującego przed lico muru pasa pojedynczego lub złożonego, o krawędziach przebiegających w płaszczyźnie równoległej do ściany; wykonywany z kamienia, cegły, terakoty, drewna, metalu, tynku na podłożu ceglanym, drewnianym lub żelaznym, wreszcie z betonu lub żelbetu. Gzyms może pełnić funkcje praktyczne (ochrona ściany przed ściekającą wodą opadową), jak i dekoracyjne. Gzymsy dzieli się na zewnętrzne i wewnętrzne.

[hipogeum (łac. z gr. ὑπpiόγgammaαalfaιiotaοomicronνnu hypógaion - podziemny, od hypo – pod i gaia – ziemia) – podziemne pomieszczenie na planie koła, czasem z niewielką nadbudówką nadziemną, zwykle przeznaczone na grób albo miejsce kultu.

głowica; górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana piast. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom.

skrzyniec, szafa, zagłębienie w stropie drewnianym między odcinkami krzyżujących się belek lub utworzone przez wprowadzenie między belki stropowe poprzecznych beleczek lub listew, dzielących przestrzenie międzybelkowe na wgłębione pola (tzw. strop kasetonowy); kasetony stosowane dla celów dekoracyjnych występują powszechnie również w architekturze murowanej, na stropach, sklepieniach, kopułach, podłuczach arkad itd.; wykuwane są w kamieniu lub wyrabiane w stiuku i tynku.

kamień ociosany lub cegła kształtu klinowatego albo trapezowatego, zasadniczy element konstrukcyjny łuku i sklepienia. Kształt kińca wzbogacano przez nadawanie mu ozdobniejszych profilów. W łuku lub sklepieniu, klińce umieszczane obok siebie, poddane naturalnemu ciążeniu ku dołowi, zwierają się między sobą, nie pozwalając na rozpadnięcie się konstrukcji i przenoszą ciążenie na boki, ku murom lub filarom oporowym.

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

[łac.], część budynku zawarta między sąsiednimi stropami lub między podłożem i najniższym stropem.

sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centr. (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewnętrzna część budowli, zawierająca takie sklepienie (kopiła zewnętrzna). Zasadniczą częścią kopuły jako sklepienia jest czasza (kalota), która w przekroju może dawać łuk półkolisty, koszowy, ostrołukowy, cebulasty, eliptyczny itp.

w starożytnym Rzymie najstarsza jednostka podziału obywateli, stanowiąca również jednostkę wojsk. i podatkową; pierwotnie 30 kurii, każda po 10 rodów.

[łac.], starożytny pojazd konny, 2‑kołowy, zaprzęgany w 4 konie obok siebie (konie dyszlowe w jarzmie, 2 boczne konie „przyprzęgano”); powożona z pozycji stojącej, używana na wojnie, na igrzyskach, a także podczas pochodów triumfalnych.

monumentalna budowla w kształcie bramy z otworem przelotowym zamkniętym łukowato, wznoszona dla uczczenia wybitnej osoby lub wydarzenia, opatrzona napisami dedykacyjnymi i przedstawieniami związanymi z przedmiotem czci. Typ łuku triumfalnego wykształcił się w starożytnym Rzymie., zapewne z podbudowy pod posąg. Łuk triumfalny składał się zazwyczaj z jednego lub trzech spiętych zwornikami arkadowych otworów przelotowych o półkolistym sklepieniu kolebkowym; arkady ujmowane były w pilastry, półkolumny lub kolumny, ponad którymi wznosiło się belkowanie, a nad nim wysoka, pełna attyka z inskrypcją dedykacyjną lub rzeźbami; fasady, niekiedy także sklepienie, zdobione były reliefami; całość wieńczył często pomnik triumfatora.

łac. gr.], w staroż. Grecji i Rzymie hale targowe, miejsce sprzedaży produktów żywnościowych; budowle z dużym prostokątnym dziedzińcem zwykle otoczonym portykami, w których mieściły się sklepy (taberny); niekiedy na dziedzińcu znajdowały się okrągłe pawilony (tolosy (2)), także mieszczące sklepy i niezbędne ponderarium — pomieszczenie z wzorcem miar i wag; typowa budowla w wielu miastach rzymskich.

wielki monumentalny grobowiec; najczęściej w formie wolno stojącej budowli bogato zdobionej dekoracją rzeźbiarską i architektoniczną. Niekiedy nazwa nadawana kaplicy grobowej.

[gr.], w starożytnej Grecji nazwa świątyni lub jej najważniejszej sali mieszczącej posąg kultowy bóstwa; niekiedy był wielonawowy, zwykle poprzedzony kolumnowym przedsionkiem (pronaosem); w potocznym znaczeniu synonim celli.

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby naw rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawę główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina n. główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona.

(franc. niche)najczęściej prostokątne lub półokrągłe, zamknięte półkoliście górą wgłębienie w murze, o charakterze dekor., często przesklepione konchą, zwieńczone małymi frontonami trójkątnymi, półokrągłymi lub odcinkiem gzymsu, ujęte w kolumienki albo pilastry. Przeznaczone nisza czasem dla ustawienia rzeźby figur. Znana od starożytności.

(łac. obeliscus, z gr. obeliskos 'rożen, słup') wysoki słup, przeważnie czworoboczny, zwężający się ku górze, ścięty u szczytu, w formie wydłużonego ostrosłupa. Monumentalne i monolitowe o. charakterystyczne są dla architektury starożytnego Egiptu.

(łac. 'oko') okrągły otwór w ścianie lub sklepieniu (najczęściej w szczycie kopuły) przepuszczający światło i powietrze do wnętrza.

(gimnazjon) w starożytnej Grecji zespół budowli przeznaczony do ćwiczeń gimnastycznych, początkowo drewnianych, od IV w. p.n.e. kamiennych, częściowo krytych.

[gr.], w architekturze starożytnej Grecji typ dużej świątyni (niekiedy zwany perystylem) otoczonej kolumnadą ze wszystkich stron (np. Partenon w Atenach).

dziedziniec lub ogród otoczony dookoła portykiem kolumnowym w świątyniach egipskich; w zamożnych domach greckich, w domach patrycjatu rzymskiego - ogród położony zazwyczaj w głębi domu otoczony portykiem kolumnowym.

(franc. pilastre, z wł. pilastro, od pilą 'filar') dekoracyjne rozczłonkowania ścian; występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu; występuje w połączeniu z belkowaniem, rzadziej z łukami (arkady pilastrowe).

(franc. porphyre, wł. porfiro, z łac. porphyrites) skała magmowa, wulkaniczna, o dużej twardości i połysku, barwy najczęściej czerwonej lub czerwonawej, także zielonej, żółtej i szarej; dzięki swym walorom dekor. stosowany od starożytności w budownictwie, dekoracji arch. i rzeźbie (szczególnie charakterystyczny dla sztuki późnego antyku). Glinkę z p. używa się do wyrobu porcelany,

(łac. porticus) zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub rzędem filarów, sięgających jednej lub dwu kondygnacji, osłaniająca najczęściej gł. wejście, często (w architekturze nawiązującej do antyku) zwieńczona trójkątnym frontonem; wysunięta ku przodowi lub wgłębiona (portyk wgłębny).

pomieszczenie przejściowe między wejściem a wnętrzem właściwym (lub sienią czy hallem).

skarpa, pionowy element konstrukcyjny w formie prostego lub uskokowego (p. dwu-, trójskokowa) filara przyściennego o ściętej pochyło górnej części. Przypora wzmacnia ściany budynku lub wolno stojącego muru oraz przenosi część ciężaru sklepień na fundament.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt , bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba, haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

łac. rotundus 'okrągły')1) budowla centr. na rzucie koła, mająca wewnątrz najczęściej jedno pomieszczenie kryte kopułą; może stanowić budynek zamknięty, czasem otoczony kolumnadą, bądź otwierający się kolumnadą na zewnątrz (monopteros); 2) obszerne pomieszczenie na rzucie koła, zwykle kryte kopulasto; szczególnie charakterystyczne jako reprezentacyjna sala architektury pałacowej epoki baroku i klasycyzmu.

niewielki, dwukołowy, ozdobny staroż. wóz bojowy (asyryjski, egipski gr. lub rzymskim); przeznaczony dla 1 lub 2 wojowników, powożony z pozycji stojącej; używany do walki oraz podczas triumfalnych wjazdów po zwycięskiej bitwie; opisanemu wozowi nazwę „rydwan” nadali mylnie pol. historycy w XIX w., a utrwaliła literatura piękna; w staroż. Rzymie r. dwukonne nazywano bigami, czterokonne — kwadrygami.

[łac. ‘miejsce święte’], miejsce o szczególnym znaczeniu kultowym, najczęściej świątynia lub jej najważniejsza część.

konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły (rzadziej z monolitu, np. żelazobetonu), o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku. Technikę przesklepiania stosowano już na szeroką skalę w starożytnym Rzymie. Prototypem sklepienia konstrukcyjnego było sklepienie pozorne, zazwyczaj w formie podwyższonej kopuły wykonanej z poziomych warstw kamienia lub cegły, nadwieszanych stopniowo do wnętrza budowli. Zasadą sklepień konstrukcyjnych jest wywołanie wewnętrznych naprężeń ściskających, utrzymujących całe sklepienie, którego obciążenia przenoszone są na podpory. Sklepienia kamienne konstruowane są z tzw. klińcówKliniecklińców.

[łac.], podłużne podwyższenie w środku areny cyrku rzymskiego, wokół którego ścigały się zaprzęgi; na spinie umieszczano obiekty o charakterze dekoracyjnym, religijne lub związane z przebiegiem wyścigów; na krańcach znajdowały się półokrągłe kamienie (metae), obok których zakręcały zaprzęgi; na spinie  Circus Maximus znajdowały się nieduże portyki z 7 ruchomymi jajami (ova) oraz 7 delfinami, które wskazywały na bieżąco liczbę okrążeń; dekoracja s. z różnych okazji była zmieniana.

sztukateria, wyprawa, materiał zdobniczy nakładany na ściany i elementy architektoniczne wnętrz (rzadziej elewacji);

ważne pomieszczenie w domu rzymskim, w bezpośrednim sąsiedztwie atrium i perystylu.  Miało charakter pomieszczenia recepcyjnego położonego na osi głównego wejścia, z wyjściem na atrium. Prześwitem w murze łączyło się z ogrodem bądź z perystylem. Służyło jako gabinet pana domu, gdzie pracował on i przyjmował klientów. Ponadto mieściło się tam domowe archiwum dokumentów rodzinnych i przechowywano woskowe podobizny (maski) przodków.

(wł. terra kota 'ziemia wypalona') wyrób ceramiczny, nieszkliwiony, z glin bez domieszek wapiennych, o zabarwieniach naturalnych (od żółtaworóżowych do czerwonobrunatnych); stosowana w rzeźbie, rzemiośle artystycznym oraz ze względu na swą odporność na wpływy atmosferyczne - w dekoracji architektonicznej (dachówki, fryzy i medaliony reliefowe itd.). W starożytności powszechna w budownictwie Mezopotamii, Grecji i Rzymu; używana również w drobnej rzeźbie, zwłaszca kultowej;

(franc. thermes, z łac. thermae (Im), od gr. thermós 'gorący’) łaźnie publiczne wprowadzone w Rzymie (z Grecji) w III w. p.n.e.; w okresie cesarstwa rozpowszechniły się w całym imperium, stanowiąc jedną z najbardziej charakterystycznych budowli rzym. Gł. pomieszczenia: apodyterium - do rozbierania się; frigidarium - do kąpieli zimnej (przesklepiona kopułą sala lub otwarty basen); tepidarium - ogrzany pokój stanowiący przejście do caldarium - sali kąpieli gorących; łaźnie parowe w obrębie termy zwały się laconicum. Sale ogrzewano centralnie systemem rur prowadzonych z podziemnego paleniska pod specjalnie uniesionymi na podpórkach posadzkami lub wzdłuż murów; niekiedy wpuszczano gorące powietrze systemem odkrywkowym ze specjalnej piwnicy (hypokaustum) przez odpowiednie otwory wprost do sali. Niektóre podzielone były na część męską i kobiecą. Z łaźniami łączono zwykle sale ćwiczeń gimnastycznych, boiska sport, otoczone portykami, sale z ławami do odpoczynku i rozmów. Termy, zwłaszcza w wielkich ośrodkach, cechowało bogate rozczłonkowanie architektury i pełna przepychu dekoracja: ściany pokrywano freskami i stiukami (groteska roślinnymi), a w salach kąpielowych - okładzinami z barwnych marmurów; sklepienia zdobiono kasetonami i złoceniami, podłogi kryto mozaiką lub płytami kamiennymiu; baseny, często z fontannami, zdobiono omurowaniami z marmuru, granitu, porfiru, bazaltu; wnętrza zdobiły popiersia, posągi i grupy figuralne.

w starożytności budowla na planie okrągłym (centralna budowla), najczęściej o przeznaczeniu sepulkralnym lub kultowym. Tolosowe grobowe pojawiły się już w końcu III tysiącl. p.n.e. na Krecie. Kształt tolosów miały z reguły budowle kultowo‑wotywne (najstarsze w VI w. p.n.e.), w których przechowywano święte ogniska, m.in. świątynie Westy w Italii.

(franc. travertin, z wł. travertino, z łac. Tiburtinum ) porowata skała wapienna formująca się w pobliżu źródeł lub potoków, z których wód wytrąca się węglan wapnia lub krzemionki, podobna zewn. różne kształty tralek do tufów. T. wydobywany w okolicach Tivoli stosowany był szeroko w budownictwie rzymskim.

trybuna [łac.], mównica; w l.mn. — miejsca dla widzów na stadionie.

klucz, środkowy, szczytowy kliniec łuku lub niektórych typów sklepień, wyróżniający się kształtem, wielkością i dekor. opracowaniem; może być wykonany z kamienia, cegły, rzadziej z drewna (wtedy zwykle pełni funkcję wyłącznie dekoracyjną).