(franc. base, łac. basis 'podstawa, podwalina') podstawa kolumny, filara, pilastra, dźwigająca trzon. Jej głównymi elementami są: kwadratowa płyta (plinta) oraz wałki (torusy) rozdzielone wklęską (trochilusem). Występuje od starożytności we wszystkich porządkach architektonicznych prócz doryckiego.

mit. gr. trzy córki bóstw morskich, Forkisa i Keto, wg Hezjoda mieszkające za Okeanosem na zachodnich krańcach ziemi; wyobrażane ze skrzydłami, z kłami dzika i wężami zamiast włosów; do ich siedziby dotarł Perseusz; spojrzenie gorgon obracało wszystko w kamień; wyobrażenia gorgon występowały w greckim malarstwie wazowym i rzeźbie (np. w przyczółku świątyni Artemidy na wyspie Kerkira).

(ikono- + -grafia) nauka pomocnicza historii sztuki, powstała w XIX w.; zajmuje się gł. rozpoznaniem, klasyfikacją tematów ikonograficznych, badaniem ich stałości, powstaniem wariantów ikonograficznych i motywów, a także odczytaniem treści symboli, personifikacji, atrybutów itp.; pomaga w ustaleniu datowania dzieł sztuki, czasami ich autentyczności.

zespół motywów i przedstawień wizualnych w sztuce rzymskiej, ukazujących cesarzy i ich rodziny jako postacie idealizowane, często ubóstwione, otoczone alegoriami i bóstwami. Miała na celu utrwalenie ich boskiego statusu, prawa do władzy oraz ciągłości dynastii poprzez pokrewieństwo z Augustem i Juliuszem Cezarem. Typowe elementy obejmowały hierarchiczne portrety, obecność postaci takich jak Providentia, Pax czy Jowisz, sceny sukcesji i apoteozy (np. Divus Augustus), a także motywy dominacji nad barbarzyńcami jako wyraz potęgi imperium.

(łac. canon - prawidło, norma, z gr. kanon - pręt mierniczy) w sztukach plastycznych, reguła, wzorzec, zasada kompozycyjna, według której rzeźbiarze, malarze i architekci komponowali swe dzieła. Pojęcie kanonu wiązało się ściśle z nauką o proporcjach i było wykładnikiem poglądów estetycznych danej epoki. Podstawą kanonu były tendencje do poszukiwania ideału estetycznego opartego na przeświadczeniu, że piękno formy zależy od matematycznego stosunku części do całości. Kanon był również wyrazem określonych systemów społeczno‑religijnych.

od komemoracja (komemoracja): upamiętnienie wydarzenia lub osoby specjalną uroczystością, tablicą pamiątkową, dziełem artystycznym itp.

w rzeźbie i malarstwie figuralnym półpostać; termin używany najczęściej na określenie portretu rzeźbiarskiego, zw. także biustem.

(franc. porphyre, wł. porfiro, z łac. porphyrites) skała magmowa, wulkaniczna, o dużej twardości i połysku, barwy najczęściej czerwonej lub czerwonawej, także zielonej, żółtej i szarej. Występuje w kilku odmianach; najpopularniejszy p. kwarcowy, zawierający wydzielone dość duże kryształy kwarcu; dzięki swym walorom dekor. stosowany od starożytności w budownictwie, dekoracji architektonicznej i rzeźbie (szczególnie charakterystyczny dla sztuki późnego antyku).

(franc. portrait) dawniej zwany też konterfektem, przedstawienie malarskie, rzeźbiarskie, graficzne lub rysunkowe wyglądu konkretnego człowieka (modela). Istnieją różne ujęcia portretowe: wizerunek głowy, popiersie, półpostać, ujęcie całopostaciowe (en pied); model może być przedstawiony z profilu, frontalnie (en face) lub „w trzech czwartych” (en trois quarts), tzn. częściowo zwrócony w bok. Najczęściej ukazany jest z akcesoriami, atrybutami jego stanu, władzy, zawodu (np. władca z insygniami, uczony z księgą itp). Ważne jest upozowanie modela i sceneria, w której został przedstawiony. W portrecie reprezentacyjnym (np. dworskim) model może być wyobrażony na tronie lub stać w monumentalnej, godnej pozie, odziany w bogaty strój, z akcesoriami władzy lub stanowiska, pokazany na tle bogatej architektury lub udrapowanej kotary; odmianą portretu reprezentacyjnego jest portret konny. W portrecie niereprezentacyjnych ujęcie jest skromniejsze, uwaga skupiona na prostym oddaniu podobieństwa postaci lub jej cech psychologicznych. Ten rodzaj portretu nazywany bywa portretem realistycznym - niesłusznie, gdyż realistyczny bywa także portret reprezentacyjny. Wielopostaciowe portrety, ukazujące rodzinę (m.in. p. małżeński), krąg osób zaprzyjaźnionych, władcę ze swym dworem, członków bractwa cechowego, korporacji lub syndykatu, nazywane są p. zbiorowymi (grupowymi).

(popiersie z Tusculum) marmurowy portret Gajusza Juliusza Cezara, uznawany za jedno z najczęściej kopiowanych przedstawień jego osoby, obok popiersia z Chiaramonti. Uważane za jedyną zachowaną podobiznę wykonaną jeszcze za życia Cezara, cechuje się realistycznym ujęciem twarzy i werystycznym stylem typowym dla sztuki republikańskiej.

rodzaj portretu, w którym model może być wyobrażony na tronie lub stać w monumentalnej, godnej pozie, odziany w bogaty strój, z akcesoriami władzy lub stanowiska, pokazany na tle bogatej architektury lub udrapowanej kotary; odmianą portretu reprezentacyjnego jest portret konny.

rodzaj portretu, który charakteryzuje się dążeniem do jak najwierniejszego oddania rzeczywistości, często z naciskiem na ukazywanie szczegółów i niedoskonałości. Weryzm w portrecie oznacza odejście od idealizacji i skupienie się na autentycznym wyglądzie modela, w tym na jego cechach fizycznych, mimice, a nawet oznakach starzenia.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt , bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba, haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

(łac.) w rzeźbie pełnoplastycznej przedstawienie postaci człowieka, rzadziej zwierzęcia; używany w formie zdrobniałej termin figurka stosuje się na określenie małych rozmiarami rzeźb kultowych lub dekor., wykonywanych w kamieniu, drewnie, ceramice itp.

(gr.: ‘rządy czterech’, ‘czwórwładza’; łac. quadrumvirat)  system rządów w Cesarstwie Rzymskim wprowadzany stopniowo przez cesarza Dioklecjana od 286 roku. Polegał na równoczesnym sprawowaniu władzy przez czterech panujących: dwóch augustów i dwóch władców niższej rangi z tytułem cezara.

w starożytnym Rzymie wierzchnia szata męska przysługująca wolnym obywatelom rzymskim, początkowo w kształcie czworokątnego płata wełnianej materii, pod koniec Republiki wycinka koła o rozmiarach ok. 5 x 3 m. Okrywała całkowicie postać od szyi do stóp; toga przerzucane przez lewe ramię na plecy, przeciągana pod prawą pachą i z powrotem zarzucano na lewy bark tak, że prawe ramię było odsłonięte i miało swobodę ruchu. Obywatele rzym. nosili zasadniczo togę białą (toga alba): ubożsi - z ciemnej materii.

przedstawiający wiernie rzeczywistość, bez jej upiększania i łagodzenia rzeczy przykrych.

główna część kolumny między podstawą a głowicą, ustawiany na bazie lub bezpośrednio na podstawie, wieńczony głowicą; może być lekko wybrzuszony na wysokości jednej trzeciej kolumny, aby stworzyć wrażenie idealnie pionowej krawędzi bocznej.