(gr. allēgoría - allēgoreín - mówić w przenośni, obrazowo) motyw lub zespół motywów, który poza znaczeniem dosłownym i bezpośrednio przedstawionym ma ukryte znaczenie dodatkowe, pozostawione domyślności czytelnika lub wyjaśnione przez autora.

w architekturze (głównie sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wtopione w bryłę budynku. Absyda pojawiła się w świątyniach i bazylikach starożytnego Rzymu; stąd przejęła ją chrześcijańska architektura sakralna; w najwcześniejszych kościołach chrześcijańskich absyda kierowana była ku zachodowi, od ok. V w. ku wschodowi; najbogatszy system absyd wytworzyła architektura koptyjsko‑nubijska i romańska.

(monogram) znak ☧ – ligatura (połączenie dwóch lub więcej liter w jedną) dwóch greckich liter „Χchi” (chi) i „Ρrho” (rho), jeden z najstarszych chrystogramów używanych przez chrześcijan. ☧ Znak chi rho powstał z nałożenia na siebie pierwszych dwóch liter „Χchi” i „Ρrho” greckiego słowa Chrystus ΧchiΡrhoΙiotaΣsigmaΤtauΟomicronΣsigma, tworząc monogram ⳩. Oznacza więc skrót „Chr”.

(łac. Kościół z obrzezania) to termin teologiczny i historyczny określający pierwszą wspólnotę wczesnochrześcijańską, która wywodziła się z judaizmu.

(łac. Kościół z narodów, pogan) to pojęcie teologiczne i motyw w sztuce wczesnochrześcijańskiej. Oznacza ono wspólnotę wiernych, którzy wywodzili się z pogaństwa (ludów nieżydowskich), a po przyjęciu nauk Chrystusa stali się częścią Kościoła.

(niem. Faktur(a), z franc. facture) sposób kształtowania przez artystę lub wykonawcę projektu powierzchni dzieła malarskiego, graficznego, rzeźbiarskiego, przedmiotu rzemiosła artystycznego, zależny od charakteru tworzywa, techniki i narzędzi oraz właściwości stylu indywidualnego twórcy; w malarstwie zwłaszcza sposób nakładania farb na podłoże (faktura gładka, szorstka, impastowa); faktura występuje także w architekturze (np. sposób kształtowania powierzchni muru); badanie faktury pomaga w ustalaniu autentyczności lub datowaniu dzieł sztuki.

(wł. pittura, fresco - malowanie na świeżym tynku), inaczej alfresco, buon fresco: 1) technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku, pokrytym kilku warstwami zaprawy, farbami z pigmentów odpornych na alka- liczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; 2) malowidło wykonane tą techniką; spoiwem staje się tu samo podłoże na skutek przemiany wapna gaszonego pod wpływem dwutlenku węgla z powietrza w krystaliczny węglan wapnia, który wiąże cząsteczki farby.

układ elementów jakiejś struktury uporządkowany od najwyższych do najniższych według określonego kryterium.

(gr. kriophoros – niosący barana lub baranobójca) jeden z najstarszych i najważniejszych przydomków boga Hermesa w starożytnej Grecji, przedstawiający go jako opiekuna pasterzy i stad. Przydomek nawiązuje do mitu, według którego Hermes złożył w ofierze barana, aby uchronić lud Beocji przed zarazą. W sztuce greckiej przedstawiano go jako młodzieńca niosącego na ramionach owcę lub baranka, co miało symbolizować ochronę stada.

(gr. eikṓn – obraz,  gráphō – piszę), dziedzina badań historii sztuki, której zadaniem jest opis i interpretacja elementów treściowych i symbol. w dziełach sztuki.

(od starożytnego cmentarza) nazwa od miejsca przy Via Appia w pobliżu Rzymu, gdzie nastąpiło zawalenie terenu ponad podziemnymi korytarzami cmentarza; z czasem nazwę przyjęto dla wszelkich cmentarzy podziemnych.

(wł. contrapposto - przeciwieństwo, kontrast) zasada kompozycji, polegająca na ustawieniu postaci ludzkiej tak, aby ciężar ciała spoczywał na jednej nodze i na zrównoważeniu tej postawy lekkim wygięciem tułowia i ramienia w stronę odwrotną; kontrapost, stosowany w reliefach egipskich, przyjął się w pełni w klasycznej rzeźbie greckiej; występował też w rzeźbie gotyckiej i nowożytnej.

(franc. contour) zarys kształtu postaci lub przedmiotu; linia obwodząca kształt przedstawiony na rysunku lub malowidle i odgraniczająca jedną płaszczyznę od drugiej; konturowanie: akcentowanie przez przesadne niekiedy pogrubienie linii; manierę taką stosowano często w stylizacjach, podkreślających płaszczyznowość ujęcia (np. w malarstwie monumentalnym, w secesji.

w starożytności termin o wielu znaczeniach, określający generalnie pomieszczenie zaciemnione, słabo oświetlone dla zachowania niskiej temperatury, ale gł. podziemny korytarz lub salę; w okresie starochrześcijańskim. sklepione pomieszczenie z grobem świętego w katakumbach; później podziemne lub na półpodziemne sklepione pomieszczenie pod prezbiterium kościoła, mieszczące relikwie lub grób świętego; służyło także jako miejsce chowania dostojników świeckich i duchownych.

(ang. chancel arch) łuk zamykający od góry otwór tęczowy w ścianie oddzielającej nawę kościoła od prezbiterium. Wyróżniony jest przez bogate ozdobienie, zmianę w materiale lub w kolorze.

(łac. orans -ntis - modlący się) ikonografii chrzęść, przedstawienie stojącej frontalnie postaci w długiej szacie, w pozie modlitewnej (ze wzniesionymi ku górze rękami i rozwartymi dłońmi); postacie o. symbolizujące dusze zmarłych znajdujących się w raju występowały w sztuce wczesnochrześcijańskiej (malarstwo katakumbowe) i bizantyjskie, w której w pozie orantki wyobrażano także Marię.

sposób przedstawiania sytuacji przestrzennych na płaszczyźnie, wykorzystujący fakt, że dalszy z dwóch równoległych odcinków widać pod mniejszym kątem.

(łac. rotundus - okrągły) 1) budowla centr. na rzucie koła, mająca wewnątrz najczęściej jedno pomieszczenie kryte kopułą; może stanowić budynek zamknięty, czasem otoczony kolumnadą, bądź otwierający się kolumnadą na zewnątrz (monopteros); 2) obszerne pomieszczenie na rzucie koła, zwykle kryte kopulasto; szczególnie charakterystyczne jako reprezentacyjna sala architektury pałacowej epoki baroku i klasycyzmu.

konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły (rzadziej z monolitu, np. żelazobetonu), o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

(łac. tessera – kostka) nazwa techniki mozaikowej (łac. opus tessalatum) wykonywanej przy pomocy małych (0,7 cm‑1,5 cm) dokładnie obrobionych, kwadratowych bądź prostokątnych kawałków kamienia (kostek) lub szkła barwionego albo złoconego. Wyraz „tessera” oznacza także pojedynczą kostkę.

wyobrażenie opisane w Wizji Ezechiela jako cztery żyjące istoty, które „miały postać człowieka, każda z nich miała po cztery twarze i po cztery skrzydła [...]. Oblicza ich miały taki wygląd: każda z czterech istot miała z prawej strony oblicze człowieka i oblicze lwa, z lewej zaś strony każda z czterech miała oblicze wołu i oblicze orła”. Tetramorfa wyobrażano jako człowieka ze skrzydłami pokrytymi oczami, z głowami czterech istot żyjących, otoczonymi aureolą. Tetramorf może także mieć sześć skrzydeł (zgodnie z Apokalipsą) i symbolizować Ewangelistów lub stanowić ich atrybuty. Najwcześniejsze wyobrażenia Tetramorfy pochodzą z V wieku i są umieszczane przede wszystkim w reprezentacyjnych przedstawieniach ukazujących Chrystusa w chwale.

w sztukach plastycznych przedstawienie Jezusa Chrystusa, znajdującego się między św. Piotrem i Pawłem i przekazującego Piotrowi prawo prymatu pod postacią zwoju.  Nazwa motywu zaczerpnięta została z napisu DOMINUM LEGEM DAT, który umieszczony został na zwoju, trzymanym przez Chrystusa na mozaice w Baptysterium św. Jana in Fonte w Neapolu[. Temat ten powstał w sztuce wczesnochrześcijańskiej w oparciu o podobny motyw ze sztuki cesarskiej, w której istniało wyobrażenie cesarza wręczającego dygnitarzowi dekret nominacyjny. Traditio Legis najpierw pojawiło się w malarstwie monumentalnym (do którego zalicza się także mozaiki), a następnie na sarkofagach.