roślina o dużych, głęboko wyciętych liściach i zebranych w kłos kwiatostanach, rosnąca w stanie dzikim w krajach śródziemnomorskich; pierwowzór ornamentów znanych pod nazwą liścia, kwiatu i wici akantu, stosowanych szeroko w ornamentyce od starożytności do czasów współczesnych.

w kościołach przejście obiegające prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami; obejście było charakterystycznym elementem kościołów romańskich (zwłaszcza pielgrzymkowych) i gotyckich; do obejścia przylegały zwykle kaplice promieniste (tzw. wieniec kaplic).

w architekturze (głównie sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wtopione w bryłę budynku. Absyda pojawiła się w świątyniach i bazylikach starożytnego Rzymu; stąd przejęła ją chrześcijańska architektura sakralna; w najwcześniejszych kościołach chrześcijańskich absyda kierowana była ku zachodowi, od ok. V w. ku wschodowi; najbogatszy system absyd wytworzyła architektura koptyjsko‑nubijska i romańska.

element architektoniczny składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych górą łukiem.

1. centralne pomieszczenie w starożytnych domach rzymskich, oświetlane przez otwór w dachu, pod którym był basen na wodę deszczową; 2. dziedziniec w bazylikach starochrześcijańskich, otoczony ze wszystkich stron kolumnadą, poprzedzający właściwy kościół, pełnił rolę narteksu.

budowla wznoszona przez chrześcijan, przeznaczona do ceremonii chrztu, zazwyczaj usytuowana w pobliżu kościoła.

w architekturze chrześcijańskiej, kościół wielonawowy, o nawie środkowej wyższej od bocznych (przeciwieństwo kościoła halowego). W zależności od przekroju poprzecznego rozróżnia się:
- bazylikę właściwą, o nawach krytych odrębnie i nawie środkowej oświetlonej najczęściej przez okna ponad dachami naw bocznych; pseudobazylikę, o nawach krytych wspólnym dachem dwuspadowym i nawie środkowej oświetlonej pośrednio poprzez nawy boczne.

w porządkach klasycznych i ich interpretacji w architekturze nowożytnej najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach (półkolumnach, pilastrach itp.) trójdzielny człon składający się z architrawu, fryzu i gzymsu; ukształtowanie i proporcje mają charakterystyczne dla poszczególnych porządków architektonicznych.

(monogram) znak ☧ – ligatura (połączenie dwóch lub więcej liter w jedną) dwóch greckich liter „Χchi” (chi) i „Ρrho” (rho), jeden z najstarszych chrystogramów używanych przez chrześcijan. ☧ Znak chi rho powstał z nałożenia na siebie pierwszych dwóch liter „Χchi” i „Ρrho” greckiego słowa Chrystus ΧchiΡrhoΙiotaΣsigmaΤtauΟomicronΣsigma, tworząc monogram ⳩. Oznacza więc skrót „Chr”.

zbiornik na wodę święconą używaną do sakramentu chrztu, ustawiony w kościele. W zachodniej i środkowej Europie od XII w. obowiązuje chrzcielnica typu kielichowego, złożona z trzech głównych części: czaszy, czyli zbiornika na wodę, trzonu, często z nodusem oraz bazy; kształt czaszy i bazy bywa okrągły lub wielokątny; materiałem jest kamień, metal (brąz, ołów) lub drewno; pokrywa czaszy najczęściej metalowej lub drewnianej; proporcje i dekoracja chrzcielnicy zmieniały się zależnie od stylu; chrzcielnice często bogato zdobiono dekoracją figuralną oraz ornamentami geometrycznymi i roślinnymi.

architektoniczny termin oznaczający ścianę z oknami wystawioną ponad dach nawy bocznej, głównie w romańskich lub gotyckich kościołach. Clerestorium zapewnia światło we wnętrzu budowli.

podwórzec, dworzec, nieprzykryta, wydzielona przestrzeń w obrębie budynku lub zespołu architektonicznego, spełniająca funkcje użytkowo‑reprezentacyjne. Rozróżniamy dziedzińce zamknięte, otoczone ze wszystkich stron zabudowaniami i otwarte, pozbawione przynajmniej z jednej strony zabudowy architektonicznej.

lico budynku, jedna z zewnętrznych jego ścian wraz ze wszystkimi występującymi na niej elementami. Elewacja określa się według położenia względem stron świata lub otoczenia (frontowa, tylna, boczna, ogrodowa); elewacja starannie zaprojektowana, w której znajduje się główne wejście (w pałacach także elewacja od strony ogrodu), nazywa się. Wygląd elewacji warunkuje konstrukcja, użyty budulec i funkcje budynku. O ukształtowaniu elewacji decydują podziały pionowe (pilastry, lizeny itp.), poziome (gzymsy, fryzy), otwory (okna, loggie), wykusze, balkony, faktura (różnicowanie budulca i tynków, okładzin itp.).

(niem. Faktur(a), z franc. facture) sposób kształtowania przez artystę lub wykonawcę projektu powierzchni dzieła malarskiego, graficznego, rzeźbiarskiego, przedmiotu rzemiosła artystycznego, zależny od charakteru tworzywa, techniki i narzędzi oraz właściwości stylu indywidualnego twórcy; w malarstwie zwłaszcza sposób nakładania farb na podłoże (faktura gładka, szorstka, impastowa);

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. Filar jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających; szczególnego znaczenia nabrał z chwilą opanowania techniki sklepień.

(wł. fontanna - wodotrysk, z łac. (aqua) fontana - woda źródlana)urządzenie składające się ze zbiornika (w formie basenu, czaszy lub misy) z przelewem i trzonu z dyszą, z której tryska doprowadzana pod ciśnieniem woda. Fontanny ujęte w oprawę rzeźbiarską lub architektoniczną stanowiły od starożytności ozdobę placów, ogrodów i dziedzińców; mogą występować jako elementy wolno stojące lub przyścienne (powiązane z niszami, grotami, tarasami i kaskadami). W średniowieczu ozdabiały rynki miejskie, wirydarze klasztorne i ogrody zamkowe; szczególnie bogate były w ogrodach islamu. Od czasu renesansu budowano fontanny o coraz bardziej skomplikowanych kompozycjach i coraz bogatszych grach strumieni wody, a tendencje te znalazły najpełniejszy wyraz w fontannach barokowych (obniżone baseny, horyzontalne trzony, grupy rzeźbiarskie, monumentalne fontanny przyścienne, fontanny kaskadowe, aleje fontannowe). W okresie romantyzmu nadawano im formy rustykalne, ograniczając znacznie występowanie. Współczesne fontanny wyposażone są często w automatyczne urządzenia do wielobarwnych iluminacji. Fontanny prócz funkcji dekoracyjnej (pierwszoplanowych w czasach nowożytnych), pełniły funkcje użytkowe, zaopatrując w wodę, a także kultowe, np. fontanny pośrodku atrium bazylik wczesnochrześcijańskich czy w meczetach przeznaczone były do ablucji. Fontanny stanowiły też nieodłączną część bogatszych rezydencji muzułmańskich, zdobiąc w lecie dziedzińce, a w zimie salon w męskiej części domu.

(wł., od fronte – przód, front, łac. frontis – czoło) – trójkątny szczyt fasady świątyni klasycznej (lub budowli w stylu klasycznym) nad portykiem kolumnowym, pomiędzy krawędziami dwuspadowego dachu i gzymsem.

1) górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom. W starożytnym Egipcie stosowano głównie papirusową, palmową i lotosową; te ostatnie w odmianach: kielichowej i pąkowej oraz hatorycką.

typ głowicy wykształcony ok. poł. V wieku z rzędem pojedynczych liści akantu o pięciu płatkach między wolutami.

naturalne lub sztuczne, osłonięte ze wszystkich stron wgłębienie w skale z wylotem na zewnątrz. W zależności od kontekstu termin ten odnosi się do struktur w przyrodzie, elementów architektonicznych lub sztucznych aranżacji.

w cerkwiach ściana dzieląca nawę od przestrzeni ołtarzowej, wysoka, całkowicie zamknięta, pokryta ikonami. Ikonostas wywodzi się od kamiennej przegrody w kościołach wczesnochrześcijańskich często wzbogaconej kolumnami, na której zawieszano tkaniny dekoracujne i wyobrażenia świętych. 

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

(łac. concha, z gr. konche - muszla) sklepienie w kształcie odciętej pionowo połowy bani lub czaszy (kopuła), zwana niekiedy także sklepieniem konchowym.

sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewnętrznie część budowli, zawierająca takie sklepienie (kopuła zewnętrzna).

(z niem. Kruz(e)ganek - przejście krzyżowe, tj. krzyżujące się korytarze) ciąg komunikacyjny, biegnący wzdłuż zewnętrznych ścian budynku, najczęściej od strony dziedzińca, z jednej lub kilku stron, w jednej lub kilku kondygnacjach, otwarty arkadami filarowymi lub kolumnowymi, przykryty stropem lub sklepieniem, najczęściej krzyżowym. W średniowieczu krużganki były ważną częścią składową klasztoru, otaczając w kondygnacji parterowej wirydarz. Gotyckie krużganki klasztorne miały arkady ostrołukowe, często zdobione maswerkami. W renesansie krużganki wprowadzono do architektury pałacowej (wewnętrzne dziedzińce o kilkukondygnacjowych krużgankach); często stosowano spiętrzenie porządków - w kondygnacji parterowej arkady filarowe lub kolumnowe w porządku toskańskim, w górnych kondygnacjach - jońskim i korynckim. W okresie baroku rozpowszechniły się w architekturze inne systemy ciągów komunikacyjnych (korytarz, galeria).

(gr. Mausoleion, grobowiec króla karyjskiego Mauzolosa, z IV w. p.n.e.) wielki monumentalny grobowiec; najczęściej w formie wolnostojącej budowli bogato zdobionej dekoracją rzeźbiarską i architektoniczną. Niekiedy nazwa nadawana kaplicy grobowej. 

(gr. monos - jedyny + gramma - litera) znak jednoliterowy lub składający się z kilku liter stojących obok siebie albo powiązanych w jedną całość (najczęściej z początkowych liter imion lub imienia i nazwiska), może być także skrótem jednego czy kilku słów, a nawet całych zdań. Od V w. p.n.e. stosowano monogramy na monetach, a od I w. p.n.e. na nagrobkach i przedmiotach przenośnych, np. wazach; w średniowieczu m. zastępował podpis na listach, dokumentach i pieczęciach; od ostatniej ćw. XV w. monogramy używane były przez artystów i rzemieślników zarówno jako sygnatura dzieła, jak i zastrzeżenie prawa własności; od okresu renesansu obok m. zaczęto używać pełnego lub skróconego nazwiska artysty (sygnatura). Monogram występuje często w herbach, sygnetach oraz na przedmiotach użytku osobistego; znalazł też zastosowanie jako motyw ornament, umieszczany w ozdobnym kartuszu na budowlach. Średniowiecznych artystów anonimowych, znanych tylko z dzieł sygnowanych monogramami, nazywamy monogramistami (np. Mistrz E.S.).

technika dekoracyjna zaliczana do malarstwa monumentalnego, polega na układaniu wzoru z drobnych, różnego kształtu barwnych kamieni, szkła i ceramiki na odpowiednio przygotowanym podłożu (świeża zaprawa wapienna, cement, mastyks); poszczególne płytki mozaiki nazywa się tesserami. Mozaika daje efekty zbliżone do malarstwa, odznacza się niezwykłą trwałością, dzięki czemu znalazła zastosowanie głównie jako dekoracja architektoniczna; używana również do zdobienia wyrobów rzemiosła artystycznego.

kryty przedsionek przed wejściem do nawy w bazylikach wczesnochrześcijańskich, bizantyńskich i wczesnośredniowiecznych; w architekturze romańskiej przekształcił się w kruchtę

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby naw rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawę główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina n. główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego); w większych założeniach średniowiecznych spotyka się dwie nawy poprzeczne (np. dwie równolegle od strony prezbiterium lub w kościołach dwuchórowych jedna od wschodu, druga od zachodu.

miejsce składania ofiar kultowych, znane niemal we wszystkich rozwiniętych religiach. Pierwotną formą ołtarzy były wzniesienia usypane z ziemi lub naturalne kamienie.

(gr. perístylos - otoczony kolumnami): 1) skrócona forma od terminów naos peristylos bądź naos peripteros, stanowiących synonim peripterosu; 2) w domu gr. (zwłaszcza w okresie hellenistycznym) i rzymskim prostokątny dziedziniec wewn., otoczony krytym portykiem, niekiedy z małym ogródkiem (np. na Delos, w Pompejach).

(łac. porticus) zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub rzędem filarów, sięgających jednej lub dwu kondygnacji, osłaniająca najczęściej główne wejście, często (w architekturze nawiązującej do antyku) zwieńczona trójkątnym frontonem; wysunięta ku przodowi lub wgłębiona (portyk wgłębny). Forma portyku wykształciła się w starożytności; od czasów renesansu stosowana powszechnie w architekturze świeckiej, a także sakralnej. Portyk pozorny — kryptoportyk.

(niem. Presbyterium, wł. presbiterio, łac. presbyterium) przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od nawy głównie lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą; wyodrębniona także w bryle zewnętrznej. Prezbiterium zamykała zwykle ściana prostokątna, półkolista (-apsyda) lub wieloboczna; rzut i bryłę prezbiterium wzbogacały (gł. w architekturze średniowieczne) apsydiole, obejście, wieniec kaplic. W średniowieczu prezbiterium było z reguły orientowane (skierowane na wschód); w niektórych kościołach (zwłaszcza w romańskich tzw. bazylikach dwuchórowych) występowały dwa prezbiteria: od wschodu i zachodu. W prezbiterium znajduje się sanktuarium z ołtarzem głównym, stalle dla kleru oraz wyposażenie służące do obrzędów liturgicznych.

(łac. spolium – łup, zdobycz) odnosi się do praktyki wtórnego wykorzystywania starszych elementów architektonicznych lub dzieł sztuki (np. kolumn, płaskorzeźb) w nowych budowlach. Zjawisko to było szczególnie popularne w starożytnym Rzymie oraz we wczesnym średniowieczu

zespół elementów konstrukcyjnych rozdzielających w poziomie poszczególne kondygnacje budynku lub ograniczających go od góry; elementy te dźwigają obciążenie użytkowe, zapewniają ochronę termiczną i akustyczną pomieszczeń oraz usztywniają konstrukcję budynku.

cylindryczna lub wieloboczna podstawa kopuły.

określenie równoznaczne z terminem nawa poprzeczna (poprzeczne ramię przecinające nawę główną).