w architekturze (głównie sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wtopione w bryłę budynku. Absyda pojawiła się w świątyniach i bazylikach starożytnego Rzymu; stąd przejęła ją chrześcijańska architektura sakralna; w najwcześniejszych kościołach chrześcijańskich absyda kierowana była ku zachodowi, od ok. V w. ku wschodowi; najbogatszy system absyd wytworzyła architektura koptyjsko‑nubijska i romańska.

w kościołach przejście obiegające prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami; obejście było charakterystycznym elementem kościołów rom. (zwłaszcza pielgrzymkowych) i gotyckich; do obejścia przylegały zwykle kaplice promieniste (tzw. wieniec kaplic).

w sztuce świetlisty otok wokół przedstawionej postaci, symbolizujący przede wszystkim świętość.

(franc. base, łac. basis - podstawa, podwalina) podstawa kolumny, filara, pilastra, dźwigająca trzon. Jej głównymi elementami są: kwadratowa płyta (plinta) oraz wałki (torusy) rozdzielone wklęską (trochilusem). Występuje od starożytności we wszystkich porządkach architektonicznych prócz doryckiego. Rozpowszechnionym typem jest baza attycka, odmiana b. jońskiej, powstała w Attyce w V w. p.n.e. - składa się z dwóch profilowanych wałków rozdzielonych wklęską bez plinty; inną odmianą bazy jońskiej jest baza małoazjatycka, złożona z górnego wałka i dwóch wklęsek połączonych astragalami; czasem umieszczana na plincie; bazę attycką stosowała powszechnie architektura romańska. Bazy średniowieczne, romańska, a zwłaszcza gotycka, przybierały formy bardziej złożone, o rozwiniętych profilach, często zdobione dekoracją; specjalną odmianą bazy romańskiej, powstałą ok. 1100, była b. ze szponami (żabkami), narożnymi ozdobami o formach geometrycznych, roślinnych lub figuralnych.

(fr. diadème, łac. diadem, gr. diádēma - przepaska, przewiązka), ozdobna opaska z tkaniny lub szlachetnego metalu, wysadzana kamieniami, perłami, gemmami itp., noszona na głowie jako oznaka władzy królewskiej, cesarskiej lub kapłańskiej.

galeria wsparta na kolumnach lub filarach, otwarta do wnętrza kościoła; umieszczona nad nawami bocznymi - tworząca osobne pomieszczenie dla np. kobiet, zakonników; umieszczona nad kruchtą lub pomiędzy nawą a prezbiterium - przeznaczona na ogół dla śpiewaków i instrumentów muzycznych.

układ elementów jakiejś struktury uporządkowany od najwyższych do najniższych według określonego kryterium.

obraz kultowy, ukształtowany w sztuce wschodniochrześcijańskie,j wyobrażający osoby święte, sceny biblijne i liturgiczno‑symboliczne. I kony związane są integralnie z liturgią. Główne typy ikonograficzne i sposoby malowania ustalały się w okresie obrazoburstwa (730—843) i bezpośrednio po nim w Bizancjum. Na soborze Niceańskim II (787) postanowiono, że „kompozycja obrazu religijnego nie może zależeć od artystów, ale ma się opierać na zasadach sformułowanych przez kościół i tradycję”. W tym celu przestrzegano kanonu ikonograficznego, metody malowania wg wzoru i podlinniki, które określały dopuszczalne tematy, sposób ich ujęcia, a także niezmienne metody wykonania. Sens i znaczenie i. zostały sformułowane w teologii ikony w IX w.

(gr. eikṓn - obraz, gráphō - piszę) dziedzina badań historii sztuki, której zadaniem jest opis i interpretacja elementów treściowych i symbol. w dziełach sztuki.

rodzaj kompozycji wielofiguralnej, reliefu albo malowidła, gdzie w całości lub w części przedstawienia, głowy odtworzonych postaci znajdują się na tej samej wysokości.

(łac. canon - prawidło, norma, z gr. kanon - pręt mierniczy) w sztukach plastycznych, reguła, wzorzec, zasada kompozycyjna, według której rzeźbiarze, malarze i architekci komponowali swe dzieła. Pojęcie kanonu wiązało się ściśle z nauką o proporcjach i było wykładnikiem poglądów estetycznych danej epoki. Podstawą kanonu były tendencje do poszukiwania ideału estetycznego opartego na przeświadczeniu, że piękno formy zależy od matematycznego stosunku części do całości. Kanon był również wyrazem określonych systemów społeczno‑religijnych.

górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom.

(łac. compositio - złożenie) sposób powiązania elementów formalnych dzieła (linii, brył, płaszczyzn, plam barwnych, rozłożenia światła i cienia), tak aby tworzyły całość zgodną z intencją twórcy; z pojęciem kompozycja wiąże się pojęcie schematu kompozycyjnego, tzn. stałego układu poszczególnych elementów kompozycyjnych, charakterystycznych dla danego kierunku, epoki itp. Na schemat kompozycyjny składają się: jego ramy zewnętrzne (np. otoczenie przestrzenne dzieła architektury lub rzeźby, rama malowidła) i wewnętrzne, wyznaczające zasięg przestrzenny samej kompozycji (np. kształt przestrzenny dzieła architektury lub rzeźby, figura planimetryczna zawierająca kompozycję obrazu), osie kompozycyjne, zazwyczaj ze sobą sprzężone (przecinające się równolegle, zbieżne itp.), podziały kompozycyjne, wprowadzające rozgraniczenia wewnątrz kompozycji i porządkujące ją, napięcia kierunkowe, sugerujące ruch rzeczywisty lub wyobrażeniowy itp. Schemat kompozycyjny (poza sztuką abstrakcyjną) nie jest nigdy schematem oderwanym, ale wynika z programu i celowości dzieła architektury czy rzemiosła artystycznego oraz z tematyki rzeźby lub obrazu, przyczyniając się do wydobycia pożądanych momentów treściowych; w zależności od charakteru schematu kompozycyjnego i jego czynników mówimy o kompozycji zamkniętej, otwartej, zwartej, luźnej, dynamicznej, statycznej, symetrycznej, diagonalnej itp. Zob. też: diagonalizm, figura piramidalna, horyzontalizm, izokefalizm, plan (kompozycja strefowa), wertykalizm.

sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewnętrznie część budowli, zawierająca takie sklepienie (kopuła zewnętrzna).

(gr. a - nie, cheir - ręka, poietos - uczyniony) w sztuce chrzęść, obraz z przedstawieniem twarzy Chrystusa, uważany za powstały w sposób nadnaturalny. Najbardziej popularny był tzw. mandylion - wizerunek na chuście twarzy Chrystusa nie cierpiącego, z długimi włosami i brodą; najwcześniejsze zachowane pochodzą z X‑XI w. Znane są dwa typy: 1) występujący do XIII w., w którym chusta ma kształt prostokątny, często z frędzlami; 2) popularny od 2 poł. XIII w, o zawieszonej chuście, często podtrzymywany przez dwa anioły. W sztuce zach. najbardziej popularne przedstawienie to chusta św. Weroniki (iwraikon) - jeden z typów, uznanego za prawdziwy, wizerunków oblicza Chrystusa na chuście trzymanej przez św. Weronikę, aniołów lub w formie samodzielnego wyobrażenia; twarz Chrystusa cierpiącego, najczęściej w aureoli i koronie cierniowej.

(franc. medaillon, wł. medaglione) 1) w dekoracji arch. i rzemiośle artystycznym okrągła lub owalna, ujęta w ramy płaskorzeźba lub malowidło; motyw charakterystyczny dla dekoracji renesowej, manierystycznej, barokowej i klasycystycznej; 2) ozdoba okrągła lub owalna, w kształcie płaskiego pudełeczka, wykonana z metalu, zdobiona kamieniami i emalią itp., noszona na piersi; od okresu baroku rozpowszechniły się m. z miniaturami, najczęściej portretowymi, we wnętrzu; w dobie romantyzmu z pamiątkami (pukiel włosów, zasuszony kwiat itp).

technika wyrabiania z blachy metalowej przedmiotów użytkowych i dekoracyjnych, głównie za pomocą kucia, wyginania, cięcia i wytłaczania; termin wprowadzony w latach 20. XX w.

technika dekoracyjna zaliczana do malarstwa monumentalnego, polega na układaniu wzoru z drobnych, różnego kształtu barwnych kamieni, szkła i ceramiki na odpowiednio przygotowanym podłożu (świeża zaprawa wapienna, cement, mastyks); poszczególne płytki mozaiki nazywa się tesserami. Mozaika daje efekty zbliżone do malarstwa, odznacza się niezwykłą trwałością, dzięki czemu znalazła zastosowanie głównie jako dekoracja architektoniczna; używana również do zdobienia wyrobów rzemiosła artystycznego.

kryty przedsionek przed wejściem do nawy w bazylikach wczesnochrześcijańskich, bizantyńskich i wczesnośredniowiecznych; w architekturze romańskiej przekształcił się w kruchtę.

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby n. rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawę główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina n. główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego); w większych założeniach średniowiecznych spotyka się dwie nawy poprzeczne (np. dwie równolegle od strony prezbiterium lub w kościołach dwuchórowych jedna od wschodu, druga od zachodu.

(niem. Presbyterium, wł. presbiterio, łac. presbyterium) chór, przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od nawy głównie lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą; wyodrębniona także w bryle zewnętrznej. Prezbiterium zamykała zwykle ściana prostokątna, półkolista (-apsyda) lub wieloboczna; rzut i bryłę prezbiterium wzbogacały (gł. w architekturze średniowieczne) apsydiole, obejście, wieniec kaplic. W średniowieczu prezbiterium było z reguły orientowane (skierowane na wschód); w niektórych kościołach (zwłaszcza w romańskich tzw. bazylikach dwuchórowych) występowały dwa prezbiteria: od wschodu i zachodu. W prezbiterium znajduje się sanktuarium z ołtarzem głównym, stalle dla kleru oraz wyposażenie służące do obrzędów liturgicznych.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt , bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba, haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły (rzadziej z monolitu, np. żelazobetonu), o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

(łac. tessera – kostka, zdrobniale tessella) nazwa techniki mozaikowej (łac. opus tessalatum) wykonywanej przy pomocy małych (0,7 cm‑1,5 cm) dokładnie obrobionych, kwadratowych bądź prostokątnych kawałków kamienia (kostek) lub szkła barwionego albo złoconego. Wyraz „tessera” oznacza także pojedynczą kostkę.

(wł. tondo - dosł. krąg, talerz) obraz lub płaskorzeźba w kształcie koła, popularna szczególnie w renesansie wł. dla przedstawień religijnych.