Renesans ottoński w architekturze i rzeźbie jako zwierciadło idei cesarskich i chrześcijańskich
Pod lupą nowej wiedzy
Kryzys po upadku cesarstwa karolińskiego i odrodzenie zainteresowania antykiem
Po okresie wcześniejszego rozkwitu zainteresowanie wzorcami klasycznymi zaczęło stopniowo słabnąć. Było to konsekwencją rozpadu cesarstwa karolińskiego oraz niszczycielskich najazdów Normanów i Węgrów, które doprowadziły do zrujnowania wielu skryptoriówskryptoriów i bibliotek klasztornych. W rezultacie dostęp do literatury antycznej, zarówno greckiej, jak i rzymskiej, uległ znacznemu ograniczeniu, a część tych tekstów uznawano nawet za nieodpowiednie dla edukacji chrześcijańskiej. Odrodzenie zainteresowania antykiem nastąpiło dopiero w drugiej połowie X wieku, zwłaszcza w środowiskach elit politycznych państwa niemieckiego. Ważną rolę odegrała koronacja Ottona I na cesarza oraz przybycie na dwór jego żony, księżniczki bizantyjskiej Teofano. Wraz z nią do Niemiec trafiły dzieła sztuki nawiązujące do tradycji antycznej oraz osoby wykształcone w kulturze starożytnej. Znaczące klasztory cesarskie, m.in. w Ratyzbonie i Gorze, a także katedry biskupie, jak ta w Kolonii, przekształciły się w istotne ośrodki edukacyjne.
Po roku 1000, kiedy osłabły eschatologiczne obawy związane z końcem świata, a papież udzielił błogosławieństwa Urbi et Orbi, rozpoczął się intensywny okres fundacji kościelnych. Najwcześniejsze z tych budowli wiązano z panowaniem cesarzy z dynastii ottońskiej, którzy, dążąc do odnowienia dawnej potęgi imperium rzymskiego, wspierali powstawanie licznych dzieł sztuki. Okres ich rządów oraz związane z nim realizacje architektoniczne, malarskie, rzeźbiarskie i złotnicze określa się mianem renesansu ottońskiego.
Architektura ottońska
Na przełomie IX i X wieku kontynuowano rozwiązania stylowe zaproponowane przez Karola Wielkiego, jednak w X i XI wieku zaczęto odchodzić od widocznych inspiracji wcześniejszym budownictwem. Zmiany dotyczyły przede wszystkim planów kościołów: rezygnowano z wznoszenia budowli na rzucie centralnym na rzecz układu bazylikowegobazylikowego, wprowadzano drugi transepttransept i chórchór po przeciwnej stronie prezbiteriumprezbiterium oraz flankowano chórychóry wieżamiwieżami na rzucie kolistym, odmiennym od wcześniej spotykanego planu kwadratu.
Architekturę ottońską cechuje minimalizm oraz zastosowanie nowych, uproszczonych form kapitelikapiteli, takich jak kapitelkapitel kostkowy, kapitelekapitele o masywnych, zaokrąglonych głowicach czy kapitelekapitele z ornamentyką plecionkowąplecionkową inspirowaną wzorami germańskimi, a także motywami animalistycznymi i zoomorficznymi. Najlepszym przykładem rozwiązań typowych dla architektury tego okresu jest kościół św. Michała w Hildesheim, wzniesiony w latach 1010–1022. Wzniesienie obiektu zlecił biskup Bernward. Prace rozpoczęto w 1010 roku, a niedokończony kościół został poświęcony Archaniołowi Michałowi w jego święto w 1022 roku, kilka tygodni przed śmiercią Bernwarda. Kontynuację przedsięwzięcia przejął biskup Godehard, który doprowadził budowę do końca w 1031 roku i ponownie konsekrował świątynię, przenosząc w 1033 roku szczątki Bernwarda do kryptykrypty opactwa. Sam Bernward, wcześniej nauczyciel Ottona III, posiadał doświadczenie w odlewaniu brązu, malarstwie i obróbce metalu. Jego wiedza znalazła odzwierciedlenie w projekcie kościoła, który nosi wyraźne cechy jego indywidualnego stylu, ukształtowanego pod wpływem doświadczeń rzymskich i inspiracji wczesnoromańskich.
Kościół św. Michała jest bazylikąbazyliką dwuchórowądwuchórową z dwoma trójdzielnymi transeptamitranseptami zamykającymi nawęnawę od wschodu i zachodu. Na skrzyżowaniu nawnaw wznoszą się kwadratowe wieżewieże, a do bocznych części transeptówtranseptów przylegają cztery smukłe, wysokie wieżewieże. ChórChór wschodni tworzą trzy apsydyapsydy, natomiast zachodni akcentuje pojedyncza apsydaapsyda usytuowana nad bogato zdobioną kryptąkryptą ze sklepieniem krzyżowymsklepieniem krzyżowym i obejściemobejściem. Cały plan oparto na rygorystycznej koncepcji geometrycznej, w której kwadrat skrzyżowania transeptutranseptu stanowi moduł miary dla całej budowli. Naprzemienne ustawienie kolumnkolumn i filarówfilarów kształtuje system proporcji, który Nikolaus Pevsner określił jako „bardziej szczegółowy system metryczny” niż w wcześniejszej architekturze romańskiej.
Zapoznaj się z opisem kościoła św. Michała w Hildesheim, który został umieszczony w pracy Jana Białostockiego pod tytułem Sztuka cenniejsza niż złoto.
Sztuka cenniejsza niż złotoOba krańce kościoła zamknięte były apsydamiapsydami, ponadto w części wschodniej występowały jeszcze dwie niższe apsydyapsydy na przedłużeniu nawynawy bocznych, motyw niezwykle częsty w architekturze XI i XII wieku, a wokół zachodniej apsydyapsydy, zamykającej wydłużony chórchór podbudowany kryptąkryptą, znajdował się obiegający ją korytarz, to jest tak zwane obejścieobejście, element, który miał się rychło stać istotnym czynnikiem kompozycji architektonicznej. Jeszcze donioślejsze było w Hildesheim to, że monotonny rytm kolumnkolumn dźwigających arkadyarkady, który pamiętamy z bazylikbazylik wczesnochrześcijańskich Rawenny i Rzymu, został zamieniony na rytm zróżnicowany: po dwóch kolumnachkolumnach następuje tam bowiem kwadratowy w przekroju w filarfilar, a cała nawanawa kościoła podzielona została na pięć segmentów, których granice wyznaczają filaryfilary, przestrzeń pomiędzy nimi dzielona jest kolumnamikolumnami. Powstała więc hierarchizacja elementów, a zarazem przestrzeń wnętrza zyskała pierwszą, bardzo jeszcze nieskomplikowaną zasadę podziału.
Źródło: Jan Białostocki, Sztuka cenniejsza niż złoto, Warszawa 2020, s. 86–87, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Zapoznaj się z prezentacją na temat planu i kościoła św. Michała w Hildesheim, dzięki czemu łatwiej zauważysz charakterystyczne cechy układu oraz rytmiczne powtarzanie elementów, które są kluczowe dla rozpoznania architektury ottońskiej.
Ilustracja interaktywna przedstawiająca plan budynku. Główna ilustracja przedstawia płaski zarys planu budynku od góry. Jest on podobny do prostokąta, ułożony dłuższą ścianą równolegle do górnej krawędzi ilustracji. Na czterech rogach prostokątnego elementu znajdują się wystające, okrągłe konstrukcje. Ponadto z lewej strony ilustracji, na przedłużeniu prostokątnej części, znajduje się półokrągły, pociągły element. Z prawej strony ilustracji znajduje się panel boczny, na którym zapisano tytuł: Plan kościoła świętego Michała. Pod nim znajdują się nazwy poszczególnym elementów architektonicznych. Pierwszy z nich to apsydaapsyda. Po kliknięciu w hasło, na ilustracji podświetla się na pomarańczowo element znajdujący się w prawej części ilustracji, o łukowatym kształcie, który jest najbardziej wysuniętym z tej strony elementem. Po kliknięciu w granatowe pole obok hasła, na ekranie wyświetla się inna grafika, ilustrująca przekrój kościoła. Tutaj kościół przedstawiono od boku, bardziej szczegółowo. Możemy wyróżnić na przykład dwie wieżewieże, okna, kolumnykolumny i dach. Po prawej stronie ilustracji, podświetlono na zielono apsydęapsydę. Jest to niski element, najbardziej wysunięty z tej strony. Kolejne hasło na panelu bocznym to transepttransept. Po kliknięciu w hasło, na ilustracji podświetla się na pomarańczowo element w kształcie prostokąta, który jest ustawiony prostopadle do ściany bocznej budynku. Po kliknięciu w granatowe pole obok hasła, na ekranie wyświetla się inna grafika, ilustrująca przekrój kościoła. Budynek ukazano z ukosa oraz częściowo odsłonięto wnętrze. TranseptTransept zaznaczono kolorem niebieskim, jako prostokątny element przechodzący pod łukowym sklepieniem. Trzecie hasło na panelu bocznym to obejścieobejście. Po kliknięciu w hasło, na ilustracji podświetla się na pomarańczowo półokrągły element. Jest on umiejscowiony w lewej części ilustracji, wysunięty na skraj i przypomina kształtem literę „U”. Po kliknięciu w granatowe pole obok hasła, na ekranie wyświetla się inna grafika, ilustrująca przekrój kościoła. Budynek ukazano z ukosa oraz częściowo odsłonięto wnętrze. ObejścieObejście zaznaczono kolorem niebieskim. Czwarte hasło na panelu bocznym to wieżewieże. Po kliknięciu w hasło, na ilustracji podświetlają się na pomarańczowo cztery okrągłe elementy na czterech rogach budynku. Po kliknięciu w granatowe pole obok hasła, na ekranie wyświetla się inna grafika, ilustrująca przekrój kościoła. Budynek ukazano z ukosa oraz częściowo odsłonięto wnętrze. Wieże zaznaczono kolorem niebieskim. Kolejne hasło na panelu bocznym to nawanawa boczna. Po kliknięciu w hasło, na ilustracji podświetla się na pomarańczowo prostokątna, podłużna część budynku, umiejscowiona przy jednej ze ścian bocznych. Po kliknięciu w granatowe pole obok hasła, na ekranie wyświetla się inna grafika, ilustrująca przekrój kościoła. Budynek ukazano z ukosa oraz częściowo odsłonięto wnętrze. NawęNawę boczną oznaczono kolorem niebieskim, pomiędzy ścianą boczną, a rzędem kolumnkolumn. Przedostatnie hasło na panelu bocznym to kolumnykolumny międzynawowe (arkadowearkadowe). Po kliknięciu w hasło, na ilustracji podświetlają się na pomarańczowo małe, kwadratowe pola, ułożone w dwóch rzędach wzdłuż ścian bocznych. Po kliknięciu w granatowe pole obok hasła, na ekranie wyświetlają się dwie, ułożone jedna pod drugą grafiki z przekrojem kościoła. Jedna z nich przedstawia budynek ukazany z ukosa oraz z częściowo odsłoniętym wnętrzem. KolumnyKolumny międzynawowe oznaczono kolorem niebieskim. Są one połączone wzdłuż łukami, przechodzącymi nad nimi. Niżej znajduje się przekrój kościoła, gdzie budynek przedstawiono od boku. Możemy wyróżnić na przykład dwie wieżewieże, okna, kolumnykolumny i dach. Na zielono oznaczono kolumnykolumny przechodzące od lewej do prawej strony ilustracji. Ostatnie hasło na panelu bocznym to nawanawa główna. Po kliknięciu w hasło, na ilustracji podświetla się na pomarańczowo najbardziej centralna część budynku. Ma kształt długiego prostokąta. Znajduje się ona między dwoma rzędami kolumnkolumn. Po kliknięciu w granatowe pole obok hasła, na ekranie wyświetla się inna grafika, ilustrująca przekrój kościoła. Budynek ukazano z ukosa oraz częściowo odsłonięto wnętrze. NawęNawę główną oznaczono kolorem niebieskim.
Wnętrze charakteryzuje się surowym, monumentalnym stylem ottońskim, opartym na wyraźnym podziale przestrzeni na moduły o planie kwadratu. Na stropie znajduje się monumentalne malowidło Drzewa Jessego, wykonane około 1130 roku na ponad 1300 dębowych deskach i ukazujące genealogiczną linię przodków Chrystusa.
Wnętrze romańskiego kościoła: długa nawanawa z rzędami ciemnych ławek, arkadyarkady wsparte na kolumnachkolumnach, półkoliste łuki z naprzemiennych jasnych i ciemnych pasów; w głębi prezbiteriumprezbiterium z krzyżem, nad nawąnawą bogato zdobiony, malowany strop kasetonowy. Na ilustracji umieszczono punkt interaktywny, pod którym znajduje się widok na malowany sufit z Drzewem Jessego.
Rzeźba renesansu ottońskiego
Sztuka ottońska, rozwijająca się w Niemczech w X–XI wieku, charakteryzowała się twórczą adaptacją form antycznych do celów chrześcijańskich, szczególnie w rzeźbie monumentalnej i metaloplastycemetaloplastyce.
KolumnaKolumna Chrystusa, zwana również kolumnąkolumną Bernwarda, powstała z inicjatywy biskupa Hildesheim, św. Bernwarda (ok. 960–1022), jako element wyposażenia kościoła św. Michała w Hildesheim. Wykonana z brązu, stanowi jedno z najwybitniejszych osiągnięć sztuki ottońskiej, łącząc tradycję antycznych kolumnkolumn narracyjnych z chrześcijańskim programem teologicznym.
Podstawa kolumnykolumny składa się z plinty i dwóch torusów. Jej naroża zdobią niewielkie figurki symbolizujące rzeki rajskie. Ukazane są jako klęczące postacie trzymające dzbany, z których wypływa woda, nawiązując do motywu źródła życia oraz sakramentu chrztu.
Trzon kolumnyTrzon kolumny oplata spiralny fryzfryzreliefowyreliefowy przedstawiający ciągłą narrację z życia Chrystusa. Cykl rozpoczyna się przy podstawie sceną Chrztu w Jordanie, następnie ukazuje kolejne epizody ewangeliczne: cuda (m.in. wesele w Kanie, uzdrowienie trędowatego, wskrzeszenie Łazarza), sceny walki ze złem, wydarzenia o charakterze misyjnym (powołanie i rozesłanie apostołów, spotkanie z Samarytanką) oraz epizody związane z Janem Chrzcicielem. Narrację zamyka triumfalny wjazd Chrystusa do Jerozolimy, podkreślający teologiczny wymiar całego programu ikonograficznegoikonograficznego.
KapitelKapitel kolumnykolumny, utrzymany w formie kostkowej, zdobią tondatonda z klęczącymi postaciami, a naroża wypełniają figury aniołów. Kompozycję cechuje rygorystyczne zachowanie proporcji oraz geometryczny rytm, który wzmacnia linearnośćlinearność narracji i jej wizualną spójność.
Pod względem formalnym kolumnakolumna nawiązuje do rzymskich kolumnkolumn triumfalnych, zwłaszcza Trajana i Marka Aureliusza, zarówno poprzez spiralny układ reliefówreliefów, jak i monumentalną, wolnostojącą formę. W przeciwieństwie do antycznych pierwowzorów, które gloryfikowały militarne czyny cesarzy, kolumnakolumna Bernwarda ukazuje działalność Chrystusa jako „Księcia Pokoju”. Jej treść ma charakter chrystologiczny i sakramentalny, akcentując zwycięstwo Chrystusa nad grzechem, chorobą i śmiercią oraz znaczenie chrztu i misji apostolskiej, zgodnie z programem Bernwarda. Dzieło pełniło więc funkcję dydaktyczną, prowadząc wiernych przez historię zbawienia w sposób analogiczny do tego, w jaki rzymskie kolumnykolumny przedstawiały dzieje militarne imperium.
Wraz z kolumną kolumną Drzwi Bernwarda stanowią jedno z najważniejszych świadectw ambicji artystycznych i politycznych biskupa Bernwarda, który dążył do podniesienia prestiżu Hildesheim do rangi ośrodka porównywalnego z najważniejszymi centrami cesarstwa ottońskiego. Ich powstanie wpisuje się w szerszy program Renovatio imperii, czyli odnowy cesarstwa, realizowany przez dynastię Ottonów. Program ten zakładał nie tylko umocnienie władzy politycznej, lecz także rozwój kultury, sztuki i liturgii jako narzędzi budowania autorytetu.
InskrypcjaInskrypcja umieszczona na drzwiach:
AN[NO] DOM[INI] INC[ARNATIONIS] M XV B[ERNVARDVS] EP[ISCOPVS] DIVE MEM[ORIE] HAS VALVAS FVSILES IN FACIE[M] ANGELICI TE[M]PLI OB MONIM[EN]T[VM] SVI FEC[IT] SVSPENDI (w tłumaczeniu: W roku 1015 Wcielenia Pańskiego biskup Bernward, błogosławionej pamięci, kazał zawiesić te odlewane drzwi na fasadzie anielskiej świątyni jako pomnik dla samego siebie), wskazuje rok 1015 i podkreśla osobisty udział Bernwarda w pełnionej fundacji. Wzmianka o „pomniku dla samego siebie” odzwierciedla naatomiast średniowieczne rozumienie memoriału - dzieła sztuki miały utrwalać pamięć fundatora w modlitwie wspólnoty oraz zapewniać mu duchową obecność w przestrzeni sakralnej. Odlane z brązu, techniki zaawansowanej, świadczą o wysokim poziomie warsztatowym pracowni.
Drzwi Bernwarda tworzą rozbudowany program ikonograficznyikonograficzny oparty na paralelnym zestawieniu scen biblijnych. Po lewej stronie umieszczono cykl narracji starotestamentowych - od aktu stworzenia człowieka aż po zabójstwo Abla przez Kaina. Po stronie prawej znajdują się sceny z Nowego Testamentu, rozpoczynające się u dołu od Zwiastowania, a następnie prowadzące przez kluczowe wydarzenia historii zbawienia aż do przedstawień Zmartwychwstania i Wniebowstąpienia umieszczonych w górnych partiach skrzydła. Układ ten tworzy teologiczną oś interpretacyjną, w której wydarzenia Starego Przymierza znajdują swoje wypełnienie w życiu i misji Chrystusa.
Zapoznaj się z przedstawieniami umieszczonymi w poszczególnych kwaterach drzwi. Oglądanie rozpocznij od ich lewego skrzydła, przemierzając od górnych scen ku dolnym. Następnie przejdź do skrzydła prawego, które należy odczytywać w kierunku odwrotnym - od scen dolnych ku górnym. Taki porządek odpowiada zamierzonemu układowi narracyjnemu i pozwala właściwie uchwycić typologiczne powiązania między wydarzeniami Starego i Nowego Testamentu.
Następnie wykonaj polecenie znajdujące się pod ilustracją interaktywną.
AB: opis alt ilustracji poniżej:
Wysokie, dwuskrzydłowe romańskie drzwi z brązu pokryte licznymi reliefamireliefami figuralnymi; sceny biblijne ułożone w prostokątnych kwaterach na obu skrzydłach, w dolnej części kołatki w formie lwich głów, drzwi osadzone w jasnym kamiennym portalu. Na ilustracji umieszczono 16 punktów interaktywnych, pod którymi umieszczono opisy następujących motywów:
Bóg stwarza Adama, Adam oddaje cześć Bogu Ojcu
Spotkanie Adama i Ewy
Grzech pierworodny (Upadek człowieka)
Wygnanie z Raju
Potępienie grzeszników
Życie Adama i Ewy na ziemi
Ofiara Kaina i Abla
Kain zabija Abla
Zwiastowanie
Boże Narodzenie
Pokłon Trzech Króli
Ofiarowanie Jezusa w świątyni
Chrystus przed Piłatem
Ukrzyżowanie
Trzy Marie przy grobie
Noli me tangere (Nie dotykaj mnie lub Nie zatrzymuj mnie)
Spróbuj wyjaśnić, jakie treści teologiczne, symboliczne lub narracyjne przekazują poszczególne sceny oraz w jaki sposób łączą się one ze sobą w ramach całego programu ikonograficznegoikonograficznego drzwi.
Jedną z najważniejszych rzeźb pełnoplastycznych okresu ottońskiego jest tzw. Złota Madonna z Essen. Dzieło powstało w środowisku związanym z elitarnym opactwem w Essen, które od IX wieku funkcjonowało jako klasztor żeński przeznaczony dla przedstawicielek najwyższej arystokracji. Figura wykonana została z drewna i w całości pokryta złotem.
Złota Madonna określana jest jako ikonograficznyikonograficzny typ Sedes SapientiaeSedes Sapientiae („Tron Mądrości”), ponieważ Maryja ukazana została jako tron dla Chrystusa - Mądrości Bożej (Sapientia Dei). Jej postać nie pełni wyłącznie roli matki, ale niosącej Zbawiciela światu.
Postać Madonny ukazana jest w sposób hieratycznyhieratyczny: odziana w długą szatę i welon, zachowuje pełną powagi, frontalną postawę. Jej twarz wyróżniają szeroko otwarte, migdałowe oczy zdobione emalią. W prawej dłoni trzyma kulę — symbol świata — oraz jabłko rajskie. Lewą ręką podtrzymuje Dzieciątko siedzące na jej kolanach. Jezus w lewej dłoni trzyma księgę, znak Boskiej Mądrości, a prawą unosi w geście błogosławieństwa.
Wśród realizacji powstałych w środowisku sztuki ottońskiej znajduje się również Krzyż Gero, jeden z najwcześniejszych zachowanych przykładów monumentalnego krucyfiksu. Krucyfiks, wykonany z polichromowanegopolichromowanego dębu, powstał w latach 969–976 z fundacji arcybiskupa Gero z Kolonii. Najbardziej charakterystycznym elementem dzieła jest sposób ukazania Chrystusa jako martwego, z wyraźnie zgarbionym ciałem, ciężarem opadającej głowy i zamkniętymi oczami. Taki sposób przedstawienia podkreśla człowieczeństwo i fizyczną kruchość Chrystusa, co odpowiada rosnącemu w X wieku zainteresowaniu teologią Męki Pańskiej i jej znaczeniem dla zbawienia.
Podsumowanie
Sztuka ottońska stanowi świadectwo świadomego i programowego wykorzystania form artystycznych jako narzędzia ideologii cesarskiej oraz teologii chrześcijańskiej. Jej rozwój przypada na okres konsolidacji władzy we wczesnym państwie niemieckim, co znalazło odzwierciedlenie w dążeniu do monumentalizmu, klarownej struktury i wyrazistej symboliki.
Twórcy epoki sięgali do dziedzictwa antycznego oraz karolińskiego nie w celu naśladownictwa, lecz jako punktu odniesienia dla budowy nowego, średniowiecznego języka form. Charakterystyczną cechą sztuki ottońskiej jest podporządkowanie formy treści ideowej, co zapowiada późniejsze przemiany sztuki romańskiej i stanowi pomost między tradycją antyku a dojrzałym średniowieczem, a zarazem wyznacza kluczowy etap przejściowy w kształtowaniu wizualnego języka chrześcijańskiej Europy.