w kościołach przejście obiegające prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami; obejście było charakterystycznym elementem kościołów romańskich (zwłaszcza pielgrzymkowych) i gotyckich; do obejścia przylegały zwykle kaplice promieniste (tzw. wieniec kaplic).

w architekturze (głównie sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wtopione w bryłę budynku. Absyda pojawiła się w świątyniach i bazylikach starożytnego Rzymu; stąd przejęła ją chrześcijańska architektura sakralna; w najwcześniejszych kościołach chrześcijańskich absyda kierowana była ku zachodowi, od ok. V w. ku wschodowi; najbogatszy system absyd wytworzyła architektura koptyjsko‑nubijska i romańska.

element architektoniczny składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych górą łukiem.

w architekturze chrześcijańskiej, kościół wielonawowy, o nawie środkowej wyższej od bocznych (przeciwieństwo kościoła halowego). W zależności od przekroju poprzecznego rozróżnia się:
- bazylikę właściwą, o nawach krytych odrębnie i nawie środkowej oświetlonej najczęściej przez okna ponad dachami naw bocznych; pseudobazylikę, o nawach krytych wspólnym dachem dwuspadowym i nawie środkowej oświetlonej pośrednio poprzez nawy boczne.

(niem. Presbyterium, wł. presbiterio, łac. presbyterium) przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od nawy głównie lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą; wyodrębniona także w bryle zewnętrznej. Prezbiterium zamykała zwykle ściana prostokątna, półkolista (-apsyda) lub wieloboczna; rzut i bryłę prezbiterium wzbogacały (gł. w architekturze średniowieczne) apsydiole, obejście, wieniec kaplic. W średniowieczu prezbiterium było z reguły orientowane (skierowane na wschód); w niektórych kościołach (zwłaszcza w romańskich tzw. bazylikach dwuchórowych) występowały dwa prezbiteria: od wschodu i zachodu. W prezbiterium znajduje się sanktuarium z ołtarzem głównym, stalle dla kleru oraz wyposażenie służące do obrzędów liturgicznych.

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. Filar jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających; szczególnego znaczenia nabrał z chwilą opanowania techniki sklepień.

(fr.  frise [czytaj: fris] hiszp. friso , frisar [czytaj: frizo, frizar] - wyżłabiać) pozioma część belkowania w porządkach klasycznych zawarta między architrawem a gzymsem; w porządku doryckim składa się z tryglifów i metop, w innych porządkach jest gładka lub zdobiona motywami ornamentów albo figur.; 2) poziomy pas dekoracyjny, stosowany w architekturze (fryzy płaskorzeźbione, ceramiczne, malowane) i w innych dziedzinach sztuki (malarstwo, grafika, rzemiosło artystyczne).

układ elementów jakiejś struktury uporządkowany od najwyższych do najniższych według określonego kryterium.

(gr. eikṓn – obraz,  gráphō – piszę), dziedzina badań historii sztuki, której zadaniem jest opis i interpretacja elementów treściowych i symbol. w dziełach sztuki.

(z łac. Stolica Mądrości lub Tron Mądrości) to popularny w sztuce średniowiecznej typ ikonograficzny przedstawiający Matkę Bożą siedzącą na tronie, która trzyma na kolanach Dzieciątko Jezus. Maria symbolizuje tu tron królewski, na którym zasiada wcielona Mądrość Boża – Jezus Chrystus.

(gr. epigraphś - napis) epigraf, napis ryty, wykonany na materiale twardym, zwłaszcza w kamieniu, metalu lub drewnie, umieszczany na budowlach, grobowcach, płytach nagrobnych, pomnikach, tablicach erekcyjnych, wotywnych itp.

górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom.

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

(łac. corpus 'ciało') zasadnicza, centralna część wyodrębniona w bryle budynku; w architekturze kość. terminem tym określa się samą część nawową (korpus nawowy), bez przybudówek, jak kruchty, zakrystie i składy; w architekturze pałacowej termin korpus z dodatkiem „główny”, określa zazwyczaj centralną część pałacu, zawierającą przeważnie sale reprezentacyjne lub cały pałac, głównie w odróżnieniu od oficyn i pawilonów.

(ang. linear, franc. lineaire, z łac. linearis, od linea - sznur lniany) sposób kształtowania kompozycji malarskiej lub graficznej, polegający na wydobyciu kształtu, plastyki i ekspresji przedstawianego przedmiotu czy postaci przez akcentowanie wartości dekoracyjnych, głównie konturu i linii.

technika wyrabiania z blachy metalowej przedmiotów użytkowych i dekoracyjnych, głównie za pomocą kucia, wyginania, cięcia i wytłaczania; termin wprowadzony w latach 20. XX w.

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby n. rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawę główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina n. główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego); w większych założeniach średniowiecznych spotyka się dwie nawy poprzeczne (np. dwie równolegle od strony prezbiterium lub w kościołach dwuchórowych jedna od wschodu, druga od zachodu.

ornament złożony z linii, wstęg, taśm, pasów albo listew (plecionka geometryczna), ciał zwierzęcych lub wstęg z głowami i kończynami zwierzęcymi (plecionka zwierzęca), łodyg roślinnych albo wstęg z liśćmi i kwiatami (plecionka roślinna); elementy plecionki zachodzą na siebie raz górą raz dołem (jak w koszykarstwie lub tkactwie), splatają się często w zawiłe układy ósemek, spirali, warkoczy itp.; znana była już w czasach prahistorycznych; najpopularniejsza w sztuce Bliskiego Wschodu i wczesnego średniowiecza. Występuje w sztuce w licznych odmianach; jest charakterystycznym ornamentem wyrobów rzemiosła artystycznego, stosowana również w architektonicznej dekoracji rzeźbiarskiej (plecionka romańska), w malarstwie miniaturowym (iluminowane plecionki iryjskie), w mozaikach.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt , bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba, haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

(od gr. polychrótnos - wielobarwny) 1) wielobarwne malowidła zdobiące ściany, stropy lub sklepienia budowli; znana w starożytności, występowała w kościołach wczesnochrześcijańskich i średniowiecznych.; charakterystyczna dla sztuki renesansu i baroku; należała do najczęściej stosowanych dekoracji wnętrz budowli sakralnych i świeckich, niekiedy zdobiła też fasady budowli; w XX wieku spotykana jako ozdoba elewacji reprezentacyjnych budynków; 2) dekoracja malarskiej rzeźby i wyrobów rzemiosła artystycznego; znana była w starożytności; w średniowieczu rozwinęła się również polichromowana rzeźba, głównie drewniana; p. utrzymuje się w rzeźbie ludowej.

sklepienie złożone z czterech wycinków (kozuby) dwu przecinających się sklepień kolebkowych; ciężar tego sklepienia przenoszony jest na punkty jego spływu na liniach przecięcia się kolebek, na naroża pomieszczenia lub filary.

mały przenośny pulpit w kształcie skrzyneczki z pochyłym otwieranym wiekiem ustawiany na stole lub opierany na kolanach, służący w średniowieczu do pisania i czytania; zwykle bogato zdobiony; 2) pomieszczenie w średniowiecznych klasztorach, w którym zakonnicy, tzw. skryptorzy lub skrybowie, zajmowali się przepisywaniem ksiąg. 

(wł. tondo - dosł. krąg, talerz) obraz lub płaskorzeźba w kształcie koła, popularna szczególnie w renesansie wł. dla przedstawień religijnych.

określenie równoznaczne z terminem nawa poprzeczna (poprzeczne ramię przecinające nawę główną).

okrągły słup, będący głównym elementem dźwigającym kolumnę, ustawiany na bazie lub bezpośrednio na podstawie, wieńczony elementem ozdobnym w postaci głowicy. Zbudowany z kilku pierścieni łączonych wewnątrz ołowianymi zamkami. Dodatkowo ozdobiony idącymi z góry do dołu specjalnymi, wklęsłymi, półkolistymi w przekroju rowkami, zwanymi kanelowaniem. Może być lekko wybrzuszony na wysokości jednej trzeciej kolumny, aby stworzyć wrażenie jej idealnie pionowej krawędzi bocznej. Wybrzuszenie to nazywa się entasis.

budowla lub wyodrębniona część innej budowli na planie koła, owalu, wieloboku lub prostokąta, której wysokość jest wyraźnie zaakcentowana w stosunku do szerokości podstawy. Oprócz funkcji mieszkalnych, reprezentacyjnych, wypoczynkowych wieże (gł. rusticae) były też centrami produkcji rolniczej. Wieże o rozbudowanej architekturze (kompleksie portyków, bibliotek, nimfeów, ogrodów) miewały zazwyczaj bogaty wystrój artystyczny Wieże późnoantyczne były właściwie wielkimi pałacami, czasem obronnymi. Do formy wież starożytnych nawiązała architektura świecka renesansu włoskiego, stąd rozpowszechnił się w całej Europie typ letniej willowej rezydencji. Obecnie termin wieża określa jednorodzinny dom wolno stojący typu miejskiego, otoczony niewielkim ogrodem; niekiedy również mały pensjonat w miejscowościach letniskowych i kuracyjnych.