Agnus Dei - (łac. 'Baranek Boży (Chrystus)’ - medalion z wosku z odciskiem Baranka, czasami z wyobrażeniem św. Jana Chrzciciela, z Barankiem na odwrocie, oprawny w srebro,bursztyn lub kryształ; poświęcany przez papieża; znany w Rzymie od IX w.

rzeźba apotropaiczna (gr. apotropaion - magiczny przedmiot chroniący przed złem) - wyobrażenie demonicznych zwierząt, karykaturalnych twarzy, splatanych ornamentów itp. Częste zwłaszcza w rzeźbie architektonicznej kościołów romańskich, przeważnie umieszczane na murach północnych i zachodnich

 (niem. Archivolte, wł. archi‑volt): 1) profilowane lub ornamentowane czoło arkady, element dekor, pokrywający krzywiznę konstrukcyjnego łuku. Archiwolty. bywają wykute w czołach kamiennych klińców łuku, częściej wykonane w materiałach narzutowych (np. tynk, stiuk); występują na łukach arkady w otworach drzwi, bram, okien, na łukach odciążających; archiwolta występująca samodzielnie na płaszczyźnie muru nazywa się ślepą. 2) łuk konstrukcyjny w zamknięciu górą portali romańskich i gotyckich, powtarzający się kilkakrotnie w biegnących w głąb uskokach, najczęściej ozdobiony rzeźbą.

w architekturze chrześcijańskiej, kościół wielonawowy, o nawie środkowej wyższej od bocznych (przeciwieństwo kościoła halowego). W zależności od przekroju poprzecznego rozróżnia się: bazylikę właściwą, o nawach krytych odrębnie i nawie środkowej oświetlonej najczęściej przez okna ponad dachami naw bocznych; pseudobazylikę, o nawach krytych wspólnym dachem dwuspadowym i nawie środkowej oświetlonej pośrednio poprzez nawy boczne.

stop miedzi z innymi metalami (wyjątek stanowią stopy miedzi z cynkiem, zw. mosiądzem); w zależności od składu rozróżniamy brązy plastyczne (do kucia, tłoczenia itp.) oraz odlewnicze. W wyrobach rzemiosła artystycznego i dziełach rzeźby b. właściwy, tzn. cynowy, używany jest rzadko; najczęściej używa się spiżu, czyli potrójnego stopu miedzi, cyny i cynku, potocznie zw. brązem. Najważniejszą techniką obróbki brązu jest odlewanie (odlew) i kucie blach brązowych (repusowanie, puncowanie); zarówno odlewane, jak i kute przedmioty brązowe podlegają zwykle cyzelowaniu, mogą być ozdobione inkrustacją lub emalią; z biegiem czasu wyroby z brązu pokrywają się zielonkawą patyną (często wywoływaną sztucznie).

w mitologii greckiej: koń z torsem i głową człowieka; półkoń.

odnoszący się do eschatologii, czyli części doktryny religijnej lub filozoficznej zajmującej się sprawami ostatecznymi, takimi jak los człowieka po śmierci, koniec świata, czy Sąd Ostateczny.

frontowa ściana lub elewacja budynku.

 w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. Filar jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających; szczególnego znaczenia nabrał z chwilą opanowania techniki sklepień.

kapitel, górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom.

(łac. gryphus, z gr. gryps) twór fantastyczny o ciele lwa, a skrzydłach i głowie drapieżnego ptaka; jako motyw dekor. występuje w starożytnej sztuce greckiej i rzymskiej, a także w okresie nowożytnej w dekoracji architektonicznej, rzeźbiarskiej i malarskiej oraz w rzemiośle artystycznym.

głowica, górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom.

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

krzyż z przedstawieniem Chrystusa, występujący w belce na łuku tęczowym, czyli miejscem rozdzielającym część prezbiterialną od części przeznaczonej dla wiernych.

[łac.] Chrystus na Majestacie, wyobrażenie Chrystusa o charakterze reprezentacyjnym, ukazujące go jako boskiego władcę, w chwale, tronującego w mandorli i adorowanego przez cztery żyjące istoty (tetramorfa).

rodzaj aureoli otok w kształcie migdała lub owalu, przysługująca Chrystusowi i Marii, otaczająca całą postać.

kryty przedsionek przed wejściem do nawy w bazylikach. wczesnochrześcijańskich, bizantyńskich i wczesnośredniowiecznych; w architekturze romańskiej przekształcił się w kruchtę

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby n. rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawę główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina n. główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego); w większych założeniach średniowiecznych spotyka się dwie nawy poprzeczne (np. dwie równolegle od strony prezbiterium lub w kościołach dwuchórowych jedna od wschodu, druga od zachodu.

najczęściej prostokątne lub półokrągłe, zamknięte półkoliście górą wgłębienie w murze, o charakterze dekor., często przesklepione konchą, zwieńczone małymi frontonami trójkątnymi, półokrągłymi lub odcinkiem gzymsu, ujęte w kolumienki albo pilastry.

(niem. Portal, wł. portale, od porta 'drzwi') ozdobne obramienie otworu wejściowego, na które składają się elementy architektoniczne i rzeźbiarskie. Po bokach otwór ujmują glify o różnie ukształtowanych profilach, filary, kolumny lub pilastry, dźwigające nadproże lub łuk; portale bardziej rozbudowane mają zwieńczenie w formie odcinków belkowania, szczytów itp. Zależnie od charakteru podpór i kształtu zwieńczenia wyróżnia się p. kolumnowy, arkadowy, ostrołukowy itp. W średniowiecznej architekturze sakralnej wykształcił się odrębny typ p. monumentalnych, bogato dekorowanych rzeźbą figuralną, i dekoracyjna, o szerokich rozglifieniach, z ustawionymi przy nich w uskokach kolumienkami, zamkniętych górą rzędami archiwolt, również w uskokach, ujmujących pole wypełnione rzeźbionym tympanonem (p. perspektywiczny); portale takie często obejmowały dwa lub trzy otwory wejściowe (tzw. p. bliźniacze, potrójne).

chór, przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od nawy głównej lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą; wyodrębniona także w bryle zewnętrznej. Prezbiterium zamykała zwykle ściana prostokątna, półkolista (apsyda) lub wieloboczna; rzut i bryłę prezbiterium wzbogacały (głównie w architekturze średniowiecznej) apsydiole, obejście, wieniec kaplic. W średniowieczu prezbiterium było z reguły orientowane (skierowane na wsch.); w niektórych kościołach (zwłaszcza w romańskich tzw. bazylikach dwuchórowych) występowały dwa prezbiteria: od wschodu i zachodu W prezbiterium znajduje się sanktuarium z ołtarzem głównym, stalle dla kleru oraz wyposażenie służące do obrzędów liturgicznych.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt, bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba, haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

wyobrażenie opisane w Wizji Ezechiela jako cztery żyjące istoty, które „miały postać człowieka, każda z nich miała po cztery twarze i po cztery skrzydła [...]. Oblicza ich miały taki wygląd: każda z czterech istot miała z prawej strony oblicze człowieka i oblicze lwa, z lewej zaś strony każda z czterech miała oblicze wołu i oblicze orła”. T. wyobrażano jako człowieka ze skrzydłami pokrytymi oczami, z głowami czterech istot żyjących, otoczonymi —> aureolą. T. może także mieć sześć skrzydeł (zgodnie z Apokalipsą) i symbolizować Ewangelistów lub stanowić ich atrybuty. Najwcześniejsze wyobrażenia Tetramorfy pochodzą z V w. i są umieszczane przede wszystkim w reprezentacyjnych przedstawieniach ukazujących Chrystusa w chwale.

nawa poprzeczna, znajdująca się między prezbiterium a nawą główną i/lub nawami bocznymi.

(łac. Sedes Sapientiae) - symboliczny tytuł przypisywany Matce Bożej w teologii katolickiej, odwołujący się do jej roli jako tej, w której zamieszkała Mądrość Boża (Logos), czyli Syn Boży. Tytuł ten nawiązuje do króla Salomona, biblijnej postaci znanej z niezwykłej mądrości, która była darem od Boga i dzięki której sprawował on sprawiedliwe rządy. Symbolicznie „Tron Mądrości” to także nazwa prawosławnej świątyni Hagia Sofia (Święta Mądrość) w Konstantynopolu.

pionowy element architektoniczny znajdujący się między skrzydłami drzwi, podtrzymujący tympanon, typowy zwłaszcza dla średniowiecznej architektury. Termin ten odnosi się również do kolumny lub słupka między dwoma otworami. Inne znaczenie to lustro z rzeźbionym lub malowanym panelem umieszczonym nad lub pod taflą szkła, w tej samej ramie. 

termin architektoniczny oznaczający środkową część kolumny, między bazą a głowicą.

pole wewnętrzne szczytu, gładkie lub wypełnione rzeźbą, obramione gzymsem.

metoda egzegezy Pisma Św. oparta na ogólnym przekonaniu o zgodności Starego i Nowego Testamentu (concordantia Veteris et Novi Testamenti), polegająca na wykazaniu, że wydarzenia i osoby ze Starego Testamentu były typami, czyli zapowiadały w formie symbolicznej i antycypowały wydarzenia i osoby Nowego Testamentu nazywane antytypami, np. ofiara Izaaka jest typem ofiary Chrystusa, Chrystus jest antytypem Adama i Mojżesza.