Pod lupą nowej wiedzy

Świadectwa pierwszych artystycznych poszukiwań

W paleolicie, epoce kamienia łupanego, przypadającej na okres od ok. 2 600 000 do ok. 11 000 p.n.e., pojawiły się pierwsze świadectwa kultury materialnej. W tym czasie żyli tzw. neandertalczycy, zamieszkujący głównie Europę oraz zachodnią Azję, którzy przystosowując się do trudnych warunków epoki lodowcowej, byli doskonałymi myśliwymi i  zbieraczami. Posiadali umiejętność wytwarzania narzędzi kamiennych, budowania jaskiniowych palenisk i rozpalania ognia, wytwarzania ubrań, przechowywania żywności i organizowania grup społecznych. Choć ich życie było przede wszystkim ukierunkowane na zaspokajanie podstawowych potrzeb, badania archeologiczne dowodzą, że neandertalczycy mieli także złożone życie duchowe, które wyrażało się przez symbolikę i sztukę.

Rzeźba paleolityczna stanowi jedno z najstarszych osiągnięć artystycznych człowieka, które ma swoje korzenie w czasach prehistorycznych, kiedy człowiek nie tylko musiał przetrwać, ale również starał się zrozumieć i wyrazić swoje miejsce w świecie. W okresie tym sztuka była ściśle związana z religią, wierzeniami oraz codziennym życiem, a rzeźby wykonywane przez naszych przodków pełniły ważną rolę w  rytuałach związanych z płodnością, polowaniami czy kultem bóstw.

R1RSVULHAG68C

Fotografia ukazuje Neandertalczyka ubranego w skóry zwierzęce. W dłoni trzyma skierowany do góry oszczep. Postać kieruje się w lewą stronę a za nią leży zabite przez niego zwierzę z łbem skierowanym w górę. Jest to przykład rekonstrukcji historycznej, stworzonej w celu przedstawienia sposobu życia w czasach prehistorycznych.

Rzeźby paleolityczna

Już wśród neandertalczyków można dostrzec wczesne przejawy wyrażania się poprzez formy przestrzenne – od prostych, rytualnych przedmiotów po bardziej zaawansowane figurki. Przykładem bardzo wczesnej rzeźby paleolitycznej jest figurka ukazująca syntezę człowieka i lwa, powstała ok. 40 000 lat p.n.e., a odkryta w Hohlenstein‑Stadel. Wykonana z kości słoniowej mamuta figura, ma długość około 31 cm. Stojącą figurka posiada głowę lwa oraz wydłużoną sylwetkę z przedramionami o cechach zwierzęcych, a układ nóg  ma cechy ludzkie. Na lewym ramieniu znajduje się siedem poprzecznych wyżłobień. Człowiek‑lew cechuje się silną postawą, wzrok ma  skierowany przed siebie. Detale twarzy i zdecydowane spojrzenie wskazuje na siłę i zdecydowanie, a cała postać może być związana z nadprzyrodzoną mocą lub mieć charakter rytualnyrytuałrytualny.

R17HENT2DDXSA

Ilustracja przedstawia rzeźbę paleolityczną człowieka‑lwa. jest w pozycji stojącej, ma głowę lwa i szerokie barki, masywny tułów oraz nogi człowieka. Głowa postaci jest skierowana przed siebie. Fotografia rzeźby ukazana jest na ciemnoszarym tle.

Z kultem płodności związane są natomiast figurki ukazujące kobietę, określane z racji okresu, w którym powstały, paleolitycznymi Wenus. Te niewielkich rozmiarów rzeźby eksponują elementy anatomiczne związane z macierzyństwem i płciowością (piersi, brzuch, wzgórek łonowy).  Jednym z najstarszych przykładów takiej rzeźby jest Wenus z Hohle Fels (ok. 40 000 - 35 000 lat p.n.e.). Ma ona około 6 cm wysokości i 3,4 cm szerokości. Cechuje się brakiem proporcji i powiększone uda i brzuch, a zamiast głowy ma zakrzywioną szyję, która być może służyła do zawieszenia rzeźby. Wykonana z kości mamuta, jest jednym z pierwszych przykładów użycia tego tworzywa w rzeźbie.

R1G1NOP356TC2

Ilustracja ukazuje Wenus z Hohle Fels. Jest to niewielka rzeźba przedstawiająca kobietę, wykonana z kości mamuta. Postać ma wyraźnie wyeksponowane cechy kobiecości: duże piersi, szeroki brzuch i szerokie biodra. Wenus z Hohle Fels nie ma głowy. W jej miejscu znajduje się zakrzywienie, sugerujące, że mogła być noszona jako talizman lub amulet.

Innym ważnym przykładem jest Czarna Wenus z Dolních Věstonic, datowana na lata 29 000–25 000 p.n.e. Jest to najstarsza znana figurka ceramiczna na świecie, wykonana z gliny i wypalona w piecu. Figurka ma 11 cm wysokości i przedstawia nagą kobietę bez głowy, rąk i nóg, z  wyeksponowanymi biodrami i piersiami. Jej odkrycie obaliło dotychczasowe przekonanie, że ludzie w paleolicie nie znali ceramiki. Wenus z Dolních Věstonic jest jednym z najważniejszych znalezisk archeologicznych w  Europie Środkowej i świadczy o zaawansowanych umiejętnościach technicznych i artystycznych ówczesnych społeczności

RT8XSQE4BE4N1

Ilustracja przedstawia ceramiczną figurę Czarnej Wenus z Dolních Věstonic. Jest to figura nagiej kobiety bez zaznaczonych cech twarzy, bez rąk, z widoczną częścią udową nóg (powyżej kolan), z  wyeksponowanymi biodrami i piersiami.

Jednym z najbardziej znanych i rozpoznawalnych przykładów paleolitycznej rzeźby jest jednak Wenus z Willendorfu (ok. 24 000 - 22 000 lat p.n.e.), odkryta w Austrii. Wykonana z  wapienia, mała (11,1 cm) postać kobiety, charakteryzuje się wyraźnie powiększonymi piersiami, brzuchem, biodrami oraz wzgórkiem łonowym, co sugeruje jej związek z kultem płodności i macierzyństwa. Figura nie ma widocznej twarzy, a jej głowę pokrywają rzędy plecionych wzorów, przypominających warkoczyki lub ozdobne nakrycie głowy.

R15GMSSKZHBCA

Ilustracja ukazuje Wenus z Willendorfu. Jest to mała, kamienna figura przedstawiająca kobietę o wyolbrzymionych niektórych elementach ciała. Ma powiększony brzuch, piersi. Wenus nie posiada wyraźnych rysów twarzy, a jej głowa jest w pełni zakryta przez falujące, zgeometryzowane włosy lub nakrycie głowy. Nogi kobiety kończą się poniżej kolan, są skrócone. Jej ramiona są również mocno uproszczone i zredukowane.

Wenus z Laussel (ok. 25 000 lat p.n.e.), określana także jako Wenus z rogiem, jest jednym z najcenniejszych przykładów prehistorycznej płaskorzeźby. Wykonana z wapienia, przedstawia kobietę o  wyeksponowanych cechach płodności. Tę symbolikę podkreślona ręka umieszczona na łonie. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów reliefureliefreliefu jest przedmiot, który kobieta trzyma w prawej ręce, prawdopodobnie róg żubra,  symbol rogu obfitościróg obfitościrogu obfitości, związanym z  płodnością, dobrobytem. Na powierzchni rogu znajduje się 13 nacięć, które mogą odnosić się do cykli księżycowych lub do cykli menstruacyjnych kobiety.

R1RM58NB5A52U

Ilustracja przedstawia Wenus z Laussel. Jest to płaskorzeźba ukazująca kobietę w pozycji frontalnej. Ma wyraźnie uwydatnione cechy ciała, takie jak duży brzuch, szerokie biodra, pełne piersi i pośladki. Postać nie ma szczegółów twarzy ani stóp. Lewa ręka spoczywa na brzuchu, a w prawej trzyma róg z 13 nacięciami. Rzeźba jest reliefowa, częściowo wypukła, gładka w niektórych miejscach, szczególnie w rejonie rąk, z wyraźnymi wypukłościami na piersiach, brzuchu i biodrach.

Podsumowanie

Rzeźby paleolityczne stanowią niezwykle cenne świadectwo rozwoju najdawniejszych społeczności ludzkich. Ich istnienie dowodzi, że już w najwcześniejszych epokach człowiek nie tylko skupiał się na fizycznym przetrwaniu, ale także potrzebował wyrażać swoje przeżycia, emocje, wierzenia i relacje ze światem poprzez formy symboliczne. Rzeźby pokazują potwierdzają, że człowiek pierwotny potrafił nie tylko odwzorować rzeczywistość, ale również ją przetwarzać, upraszczać, stylizować i interpretować. To dowód na obecność wyobraźni, refleksji i świadomości otaczającego świata – zarówno widzialnego, jak i duchowego.