w architekturze (głównie sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wtopione w bryłę budynku. Absyda pojawiła się w świątyniach i bazylikach starożytnego Rzymu; stąd przejęła ją chrześcijańska architektura sakralna; w najwcześniejszych kościołach chrześcijańskich absyda kierowana była ku zachodowi, od ok. V w. ku wschodowi; najbogatszy system absyd wytworzyła architektura koptyjsko‑nubijska i romańska.

technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu na suchym tynku pigmentami zmieszanymi z wodą, których spoiwem jest mleko wapienne, kazeina, klej, olej, żywice, woski, jajo całe lub żółtko.

w sztuce świetlisty otok wokół przedstawionej postaci, symbolizujący przede wszystkim świętość.

(od ewangelia, z gr. eu‑angelion - dobra nowina) księga liturgiczna zawierająca pełny tekst czterech Ewangelii, często bogato iluminowana, w cennych oprawach.

z wł. pittura, fresco (malowanie na świeżym tynku), inaczej al fresco, buon fresco: 1) technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku, pokrytym kilku warstwami zaprawy, farbami z pigmentów odpornych na alka- liczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; 2) malowidło wykonane tą techniką; spoiwem staje się tu samo podłoże na skutek przemiany wapna gaszonego pod wpływem dwutlenku węgla z powietrza w krystaliczny węglan wapnia, który wiąże cząsteczki farby.

układ elementów jakiejś struktury uporządkowany od najwyższych do najniższych według określonego kryterium.

(gr. eikṓn – obraz,  gráphō – piszę), dziedzina badań historii sztuki, której zadaniem jest opis i interpretacja elementów treściowych i symbol. w dziełach sztuki.

(od łac. illuminatio), miniatura do tekstu rękopiśmiennego na pergaminie.

(łac. initialis, od initium - początek, wejście) litera rozpoczynająca rozdział lub poszczególne partie tekstu w rękopisach lub drukach, wyróżniająca się wielkością, kształtem, kolorem lub ornamentem. Inicjał pojawiał się sporadycznie w późnoantycznych rękopisach V w.; od 2 poł. VII w. uformowany przeważnie ze stylizowanych ciał zwierzęcych i ptasich był głównie ozdobą rękopisów merowińskich; w rękopisach iryjskich (pocz. VII w.) i karolińskich ornamentyka rozbudowała się zajmując nieraz całą stronę rękopisu; przez całe średniowiecze pozostał głównie ozdobą rękopisów. Od okresu romańskiego poczynając po renesans zaczęto umieszczać w inicjałach, wśród splotów liści i wstęg, postacie ludzkie, w gotyku całe sceny figuralne.

(gr. epigraphś - napis) epigraf, napis ryty, wykonany na materiale twardym, zwłaszcza w kamieniu, metalu lub drewnie, umieszczany na budowlach, grobowcach, płytach nagrobnych, pomnikach, tablicach erekcyjnych, wotywnych itp.

(franc. contour) zarys kształtu postaci lub przedmiotu; linia obwodząca kształt przedstawiony na rysunku lub malowidle i odgraniczająca jedną płaszczyznę od drugiej; konturowanie: akcentowanie przez przesadne niekiedy pogrubienie linii; manierę taką stosowano często w stylizacjach, podkreślających płaszczyznowość ujęcia (np. w malarstwie monumentalnym, w secesji.

w starożytności termin o wielu znaczeniach, określający generalnie pomieszczenie zaciemnione, słabo oświetlone dla zachowania niskiej temperatury, ale gł. podziemny korytarz lub salę; w okresie starochrześcijańskim. sklepione pomieszczenie z grobem świętego w katakumbach; później podziemne lub na półpodziemne sklepione pomieszczenie pod prezbiterium kościoła, mieszczące relikwie lub grób świętego; służyło także jako miejsce chowania dostojników świeckich i duchownych.

(daw. niem. (g) lacieren, z franc. glacer lazerunek), przezroczysta warstwa wykończeniowa farby, położona na powierzchni obrazu olejnego lub temperowego, zmieniająca zabarwienie partii pokrytej laserunkowo. farby laserunkowe otrzymuje się bądź przez użycie laserunkowych pigmentów, bądź przez zwiększenie ilości spoiwa w stosunku do ilości pigmentu kryjącego, czy przez użycie barwnika rozpuszczonego w spoiwie. Laserowanie znane było już w starożytności; w średniowieczu stosowane początkowo do pokrywania srebra mającego naśladować złoto, a od XVI w. w partiach malowanych obrazu.

(ang. chancel arch) łuk zamykający od góry otwór tęczowy w ścianie oddzielającej nawę kościoła od prezbiterium. Wyróżniony jest przez bogate ozdobienie, zmianę w materiale lub w kolorze.

aureola w kształcie owalu, migdała, otaczająca całą postać świętego, występująca głównie w sztuce średniowiecznej.

(łac. manuscriptum - pisany ręcznie, rękopis) oryginalny tekst napisany ręcznie przez autora na materiale piśmienniczym (np. pergaminie, papierze). W kontekście historycznym odnosi się do zabytkowych ksiąg i pism sprzed epoki druku.

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby n. rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawę główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina n. główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego); w większych założeniach średniowiecznych spotyka się dwie nawy poprzeczne (np. dwie równolegle od strony prezbiterium lub w kościołach dwuchórowych jedna od wschodu, druga od zachodu.

(łac. nimbus) w sztukach plastycznych świetlisty otok umieszczany wokół głów postaci boskich i świętych. Kształt nimbu zależy od godności osoby przedstawianej. Nimb w formie trójkąta przeznaczony jest wyłącznie dla wyobrażeń Trójcy Świętej oraz Boga Ojca. Nimb w formie czworoboku stosowany był dla osób świętych, kanonizowanych lub wyróżniających się wyjątkowo pobożnym życiem. Z czasem nimb czworoboczny został zastąpiony nimbem kolistym. Nimb pojawił się w IV wieku, początkowo wyłącznie w wyobrażeniach Jezusa Chrystusa. Z czasem zaczęto stosować go także w przedstawieniach Marii, aniołów i apostołów; od V wieku – dla męczenników i świętych; od VI wieku – dla proroków. Sztuka bizantyjska stosowała nimb również w wyobrażeniach władców.

sposób przedstawiania sytuacji przestrzennych na płaszczyźnie, wykorzystujący fakt, że dalszy z 2 równoległych odcinków widać pod mniejszym kątem.

materiał barwiący, drobno sproszkowana substancja barwiąca, nie rozpuszczalna w spoiwie; wytwarzany z różnych substancji nieorganicznych, naturalnych i sztucznych.

konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły (rzadziej z monolitu, np. żelazobetonu), o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

(franc. stuc, z wł. stucco) wyprawa, materiał zdobniczy. nakładany na ściany i elementy architektoniczne wnętrz (rzadziej elewacji); w skład stiuku wchodzi wapno, piasek marmurowy, gips, klej i barwniki.

postać człowieka z sześcioma lub czterema skrzyżowanymi skrzydłami, na których umieszczono wiele oczu, mająca cztery głowy w aureolach, przedstawiana w sztuce średniowiecza jako powiązanie symboli czterech ewangelistów.

metoda egzegezy Pisma Św. oparta na ogólnym przekonaniu o zgodności Starego i Nowego Testamentu (concordantia Veteris et Novi Testamenti), polegająca na wykazaniu, że wydarzenia i osoby ze Starego Testamentu były typami, czyli zapowiadały w formie symbolicznej i antycypowały wydarzenia i osoby Nowego Testamentu nazywane antytypami, np. ofiara Izaaka jest typem ofiary Chrystusa, Chrystus jest antytypem Adama i Mojżesza.

kompozycja wykonana z barwnego szkła okiennego, złożona z kawałków szkła łączonych ramkami ołowianymi (zw. dwutówkami) i osadzanych między żelaznymi sztabami, dzielącymi je na kwatery, stanowi wypełnienie otworu okiennego.