Romanizm w Polsce – wpływy i regionalne cechy sztuki średniowiecza
Pod lupą nowej wiedzy
Wpływ chrystianizacji na rozwój stylu romańskiego w Polsce
Wydarzeniem, które miało wpływ na rozwój stylu romańskiego w Polsce, był chrzest przyjęty przez Mieszka I w 966 roku. Zapoczątkował on proces chrystianizacji kraju i włączył Polskę w zachodni krąg kultury europejskiej, co przyczyniło się do pojawienia się architektury kamiennej. Wykorzystanie tego surowca do budowy świątyń miało podkreślać rangę obiektów, a także symbolizować niezniszczalność wiary i instytucji kościelnej.
W X wieku powstały pierwsze przedromańskie budowle bazylikowebazylikowe o układzie trzynawowymtrzynawowym. Były masywne, ciężkie i mroczne, z niewielkimi, głęboko osadzonymi oknami, nawiązującymi do wzorców karolińskich i ottońskich. Chrystianizacja przyczyniła się również do budowy pierwszej katedry na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, wzniesionej jako bazylikabazylika z prezbiteriumprezbiterium zakończonym absydąabsydą. Od strony zachodniej posiadała kolumnowąkolumnową galerię - westwerkwestwerk przeznaczony dla świeckiego władcy i jego dworu.
Jednym z najstarszych zabytków z czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego jest zespół budowlany na Ostrowie Lednickim koło Gniezna. W jego skład wchodziła m.in. kaplicakaplica założona na planie krzyża greckiego, z rotundąrotundą i licznymi absydamiabsydami, połączona z prostokątnym palatium.
RotundyRotundy, mające swoje źródło w architekturze antycznej, a później przejęte przez sztukę karolińską, należały do powszechnych budowli wczesnoromańskich. Prawdopodobnie na przełomie X i XI wieku została wzniesiona rotundarotunda Najświętszej Marii Panny, później pod wezwaniem św. Feliksa i Adaukta, z czterema półkolistymi absydamiabsydami.
Posadowiona jest wprost na skale. Jej mury, wykonane z płytowego piaskowca łączonego zaprawą wapienną, zachowały się średnio do wysokości około 3m, zaś apsyda południowo‑wschodnia aż do 7 m. Ocalało również ościeże przejścia pomiędzy kolistym aneksem a nawąnawą oraz części obramień dwu otworów okiennych o dwustronnym rozglifieniu.
Trudno jednoznacznie określić funkcję tej kaplicykaplicy w obrębie kurii książęcej. Jej niewielka skala świadczy o charakterze ściśle prywatnym, przeznaczeniu do użytkowania jedynie przez władcę i jego najbliższe otoczenie. Być może służyła ona do gromadzenia i eksponowania relikwii, stanowiąc swoisty skarbiec tego typu przedmiotów, niezwykle cennych pod względem materialnym oraz ideowym.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: wawel.pl/okresy/okres-przedromanski/rotunda-czteroapsydowa-sw-sw-feliksa-i-adaukta/ (dostęp z dnia 31.03.2018).
Rozkwit architektury romańskiej w Polsce
Największy rozkwit architektury romańskiej w Polsce przypada na XII wiek. Mimo rozbicia dzielnicowego sztuka tego okresu rozwijała się dzięki fundatorom oraz napływającym z Saksonii, Dolnej Nadrenii, znad Mozy i z Włoch wzorcom architektonicznym, a także przybywającym budowniczym, którzy udoskonalili obróbkę kamienia, zastąpili stropystropysklepieniamisklepieniami i wzbogacili dekorację rzeźbiarską.
Na krakowskim Wawelu, z inicjatywy Bolesława Szczodrego lub Władysława Hermana, powstała na przełomie XI i XII wieku katedra w formie bazylikibazyliki z absydąabsydą i emporamiemporami, dwiema wieżami od zachodu oraz kryptamikryptami. Do dziś zachowała się zachodnia kryptakrypta św. Leonarda, o układzie trzynawowymtrzynawowym z absydąabsydą i sklepieniem krzyżowymsklepieniem krzyżowym wspartym na sześciu kolumnachkolumnach zdobionych głowicamigłowicami kostkowymi.
Układ bazylikowybazylikowy posiada także kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy. Jej bryła została oparta na idei budowli z Cluny - liczne dostawione do niej absydyabsydy umożliwiały wprowadzenie do wnętrza wielu ołtarzy.
Kolegiata w Kruszwicy należy do najlepiej zachowanych zabytków sztuki romańskiej w Polsce. Świątynia zbudowana została w połowie XI wieku jako trójnawowatrójnawowabazylikabazylika na planie krzyża łacińskiego; w pierwszej połowie XII wieku dobudowano boczne kaplicekaplice nadając jej wygląd charakterystyczny dla ówczesnych kościołów benedyktyńskich. (…)
Kościół zbudowany jest z ciosanych, granitowych i piaskowcowych kamieni. Jest to budowla trzynawowatrzynawowa, bazylikowabazylikowa z nawąnawą poprzeczną (transeptemtranseptem). Elewację wschodnią tworzy pięć półokrągłych absydabsyd o różnej wielkości. Zachodnia fasada, niegdyś dwuwieżowa, ma obecnie jedną późnogotycką wieżę, nakrytą hełmem namiotowym. (…) Od strony południowej do kościoła prowadzą trzy romańskie portaleportale, portalportal północny jest zamurowany.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: szlakpiastowski.pl/obiekty/trasa‑zachod‑wschod/kruszwica/kolegiata‑ss‑piotra‑i-pawla (dostęp z dnia 31.03.2018).
Przykładem kolegiaty romańskiej jest także kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego w Tumie pod Łęczycą. Budowlę zbudowano na założeniu dwuchórowym bez transeptutranseptu. Jest to trójnawowatrójnawowabazylikabazylika, której nawynawy boczne i prezbiteriumprezbiteriumzostały zamknięte absydamiabsydami. Od strony wschodniej znajdują się dwie niższe wieże o przekroju koła, natomiast od zachodu wysokie wieże czworoboczne, posiadające w dolnych kondygnacjach biforiabiforia, a w części górnej triforiatriforia. Kolumienki okien zwieńczone są głowicamigłowicami kostkowymi, a poszczególne kondygnacje otoczone lizenąlizeną z fryzem arkadkowymfryzem arkadkowym.
Opisz bryłę kolegiaty w Tumie pod Łęczycą.
Do tradycji rotundrotund nawiązuje kościół św. Prokopa w Strzelnie z II poł. XII wieku. Centralna część łączy się z kwadratowym prezbiteriumprezbiterium, dwiema absydamiabsydami od północy oraz emporąemporą i cylindryczna wieżą. Ściany wykonane zostały z kostki granitowej, a nawęnawę sklepiono płytkami ceramicznymi i wzmocniono pasami z piaskowca.
Perły polskiej plastyki romańskiej
Rzeźba romańska była w znacznym stopniu zintegrowana z architekturą. Prawo ram ograniczało tę dziedzinę, podporządkowując ją strukturalnym zasadom budowli. Mimo to romanizm nie doprowadził do zaniku sztuki rzeźbiarskiej - przeciwnie, stanowiła ona dekoracyjną oprawę surowej architektury, decydując o jej wyrazie i niosąc bogatą symbolikę.
Wpływy włoskie i francuskie widoczne są w dekoracji rzeźbiarskiej tumskiej kolegiaty. Wewnątrz tympanonutympanonu, datowanego na ok. 1160 rok i otoczonego trzema szerokimi łukami uskokowych archiwoltarchiwolt zdobionych splotami roślinnymi oraz motywami zoomorficznymi, znajduje się przedstawienie Matki Boskiej z Dzieciątkiem w otoczeniu aniołów. ArchiwoltyArchiwolty schodkowego portaluportalu wspierają się na kolumnachkolumnach z głowicamigłowicami dekorowanymi akantamiakantami.
Znaczącymi zabytkami romańskimi ze Strzelna są rzeźby z bazylikibazyliki św. Trójcy, budowli powstałej jako kościół klasztorny wspólnoty kanoniczek reguły św. Norberta, przebudowanej jednak w okresie gotyku i późnego baroku. Z dawnej świątyni przetrwał między innymi tympanontympanon fundacyjny, prawdopodobnie pierwotnie osadzony w zachodnim przęśleprzęślenawynawy południowej, a obecnie zdobiący wejście do późnogotyckiej kaplicykaplicy św. Barbary.
Płaskorzeźba przedstawia symboliczny akt przekazania kościoła św. Annie. Ukazuje świętą trzymającą małą Marię, w towarzystwie dwóch fundatorów - mężczyzny przekazującego model kościoła oraz kobiety z księgą w rękach. W półkolu nad sceną znajduje się napis: TOBIE, ANNO, CZCIGODNA MATKO POBOŻNEJ DZIEWICY MARII, DAREM TYM CZEŚĆ ODDAJE PIOTR, TAK SOBIE TEGO ONGIŚ ŻYCZYŁ, który może wskazywać zarówno na uczczenie św. Anny poprzez poświęcenie jej kościoła, jak i na szczególne zaakcentowanie osoby Marii w tekście.
Najbardziej znanym zabytkiem z kościoła św. Trójcy są jednak międzynawowe kolumnykolumny z wyobrażeniem cnót i przywar (występków). TrzonyTrzonykolumnkolumn podzielone są pasami ornamentów roślinnych na trzy strefy; w każdej z nich znajduje się sześć arkadekarkadek, w których umieszczono postacie kobiet i mężczyzn będących alegoriami postaw moralnych. Cnoty, rozpoznawalne po kolistych nimbachnimbach wokół głów, zgromadzone są na kolumniekolumnie południowej, natomiast Przywary na kolumniekolumnie północnej.
W dolnej strefie kolumnykolumny cnót można rozpoznać: Sprawiedliwość z wagą w ręku, Roztropność trzymającą książkę, Wstrzemięźliwość z szeroko otwartymi oczami, Posłuszeństwo dotykające dłonią piersi oraz Cierpliwość wykonującą gest napomnienia prawą ręką z wyciągniętym palcem wskazującym. W strefie środkowej Pokora, uważana przez teologów za królową cnót, ukazana jest jako kobieta z warkoczami spływającymi na barki i ze skrzyżowanymi rękami, natomiast Radości towarzyszy wyłaniająca się z obłoków Ręka Boga. W strefie górnej znajdują się: Czystość z berłem zakończonym kwiatem lilii, Wiara z krzyżem w ręku oraz ponownie Posłuszeństwo.
Na kolumniekolumnie północnej, w strefie dolnej, znalazły się przedstawienia: Gniewu, ukazanego jako kobieta szarpiąca w napadzie złości swoje włosy, oraz Pychy, przedstawionej z dumnie uniesioną głową i ręką wskazującą na warkocz. Pas środkowy wypełniają wyobrażenia: Obżarstwa - kobiety o zaokrąglonych kształtach, łapczywie zbliżającej jedzenie do ust; Zabójstwa - mężczyzny w rycerskiej tunice z mieczem w dłoni; Swawoli - mężczyzny trzymającego kloszowaty przedmiot (atrybutem Swawoli jest dzwonek); Krzywoprzysięstwa - mężczyzny z mieczem i uniesioną lewą ręką; oraz Niewiary lub Bałwochwalstwa - postaci trzymającej w prawej ręce odwrócony krzyż, z lewą dłonią ułożoną na piersi.
Górny pas przedstawia m.in. Zawiść - kobietę z wężem w ręku, oraz Nieczystość, ukazaną jako postać zasłaniająca rękami znamiona płci, co stanowi nawiązanie do antycznego motywu Wenus Wstydliwej (Wenus Pudica).
ReliefRelief na głowicygłowicy przedstawia scenę Chrztu Chrystusa w Jordanie, ukazaną w sposób charakterystyczny dla sztuki romańskiej - syntetycznie, z wyraźnym podkreśleniem znaczenia teologicznego. Centralną postacią kompozycji jest Chrystus stojący w wodach Jordanu, o lekko frontalnym układzie ciała. Obok znajduje się św. Jan Chrzciciel, wykonujący gest polewania wodą głowy Zbawiciela. Towarzyszą im aniołowie pełniący rolę atlantówatlantów, którzy podtrzymują zwieńczenie głowicygłowicy i symbolizują obecność niebiańskiego świata podczas aktu chrztu. Ich funkcja jako podpór ma wymiar metaforyczny – wskazuje na duchowe wsparcie udzielane Chrystusowi w momencie objawienia jego boskiej natury. Całość kompozycji cechuje się typowym dla romanizmu uproszczeniem form, podporządkowanych kształtowi głowicygłowicy.
Warsztat kolumnkolumn ze Strzelna wskazuje na cechy antykizujące - postacie mają na sobie udrapowane szaty podkreślające anatomię, a ich postawy akcentują ugiętą nogę na wzór kontrapostukontrapostu znanego z rzeźby klasycznej. Najsilniejszym dowodem oddziaływania antyku jest obecność aktu na kolumniekolumnie przywar. Ponadto w dekoracjach nie pojawiają się ornamenty abstrakcyjne ani zoomorficzne, typowe dla rzeźby romańskiej.
Do ważnych zabytków romańskich o charakterze reliefowymreliefowym należy gipsowa płyta z kryptykrypty kolegiaty w Wiślicy z II połowy XII wieku. Składa się ona z dwóch pól, na których przedstawiono adorantów w modlitewnych pozach - po trzech w każdym polu. Postacie mają złożone dłonie i wzniesione ku górze głowy, a ich gesty wyraźnie kierują się ku wyobrażeniu Chrystusa lub Marii, pierwotnie umieszczonemu na ołtarzu. Częściowo zachowany napis wskazuje na postawę pokory i pobożności chrześcijańskiej: Ci pragną być deptani, aby kiedyś móc wznieść się do gwiazd.
Pola otacza dekoracyjna bordiura. Jej lewą część wypełniają przedstawienia zwierząt: lwa, centaura, smoka i bazyliszka; w górnej partii znajdują się dwa lwy flankujące Drzewo Życia. Pozostałe pasy dekoracyjne wypełnia ornament roślinny w formie plecionki, przeplatany motywami zoomorficznymi.
Program ikonograficzny i symbolika Drzwi Gnieźnieńskich
Najcenniejszym zabytkiem polskiej rzeźby romańskiej są brązowe Drzwi Gnieźnieńskie, wykonane dla katedry w Gnieźnie, a dziś umieszczone w gotyckim portaluportalu zachodniego przęsłaprzęsłanawynawy południowej. Składają się z dwóch skrzydeł o nierównej wielkości i zostały odlane ze stopu miedzi i cyny metodą wosku traconegowosku traconego. Osobno odlano kołatkikołatki, które następnie przylutowano do powierzchni skrzydeł.
Ostateczny materialny kształt stworzonej w Wielkopolsce wizji artystycznej nadali jej mistrzowie sztuki odlewniczej z nieznanego nam warsztatu, sprowadzonego do Gniezna z ziem Cesarstwa. W oparciu o przygotowany materiał ikonograficzny, artysta biegły w snycerstwie wykonał model w skali 1:1 w pszczelim wosku. Powstałą w ten sposób rzeźbę pokryto masą z ogniotrwałej gliny. Podczas procesu ogrzewania glinianej formy, topiący się wosk został usunięty z wnętrza, a w jego miejsce wlano roztopiony brąz. Po ostygnięciu całości, glinianą formę rozbito, a gotowe dzieło sztuki wmontowano w główny portalportal gnieźnieńskiej archikatedry.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: muzeumgniezno.pl/fotki/files/files/aktualnosci/2017-10/000_Wetesko_materialy.pdf (dostęp z dnia 31.03.2018).
Drzwi poświęcone są epizodom i zdarzeniom z życia oraz męczeńskiej śmierci św. Wojciecha, ukazanym w osiemnastu kwaterachkwaterach. Dziewięć scen lewego skrzydła przedstawia jego pobyt w Czechach, Niemczech i Włoszech, natomiast dziewięć kwaterkwater prawego skrzydła ukazuje misję w Prusach oraz losy relikwii po sprowadzeniu ich do Polski. Sceny zostały dobrane tak, aby ukazywać najważniejsze i najbardziej wyjątkowe momenty z życia świętego.
Narracja rozpoczyna się u dołu lewego skrzydła i biegnie ku górze; następnie kontynuowana jest na skrzydle prawym, odczytywanym od góry do dołu. Taki układ prowadzi odbiorcę przez całą historię św. Wojciecha w sposób uporządkowany i czytelny, zgodny z romańską zasadą narracyjności reliefureliefu.
W swym ogólnym zarysie tak skonstruowany program przedstawień ilustruje chrześcijańską ideę świętości, pojmowaną jako naśladownictwo Chrystusa (imitatio Christi) i znak jego obecności na Ziemi. Nie przypadkiem cykl rozwija się, podobnie jak obrazowe opowieści o Chrystusie, od dzieciństwa Wojciecha, przez jego publiczną działalność (pełną cudów, a zarazem podporządkowaną głoszeniu słowa bożego) po Pasję. Nawet poszczególne sceny, zarówno w ogólnych schematach kompozycyjnych jaki i w wielu motywach, nawiązują do ustalonej w dojrzałym średniowieczu ikonografii chrystologicznej. Czerpią one obficie także z obrazowych żywotów innych świętych, ale równocześnie odnaleźć można wśród nich sceny pozbawione bezpośrednich analogii (np. „Wystawienie ciała”).
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: culture.pl/pl/dzielo/drzwi‑gnieznienskie (dostęp z dnia 31.03.2018).
Zapoznaj się z analizą ikonograficzną kwaterkwater i bordiury Drzwi Gnieźnieńskich przedstawioną poniżej i wykonaj polecenie.
Wyjaśnij, w jaki sposób sceny z kwater I–IV ukazują powołanie i duchowy rozwój św. Wojciecha.
Wskaż, jak w kwaterach VII–XII przedstawiono konflikt między misją chrześcijańską Wojciecha a oporem Prusów.
Wyjaśnij symbolikę wybranych motywów z bordiury i powiąż je z wydarzeniami z życia św. Wojciecha.
Podsumowanie
Sztuka romańska, rozwijająca się w XI–XIII wieku, była pierwszym w pełni ukształtowanym stylem średniowiecznej Europy. Jej cechą zasadniczą była monumentalność form, podporządkowanie architektury funkcji sakralnej oraz silna symbolika religijna. Rzeźba, ściśle związana z budowlą, pełniła przede wszystkim rolę dydaktyczną - miała przekazywać wiernym treści teologiczne poprzez uproszczone, hieratyczne przedstawienia i czytelne gesty. W sztuce romańskiej dominowała narracyjność, widoczna w cyklach reliefowychreliefowych i programach ikonograficznych, które ukazywały wzorce moralne, historie świętych oraz symboliczne ujęcia dobra i zła. Często wykorzystywano motywy zwierzęce i roślinne, przekształcone na potrzeby chrześcijańskiej interpretacji świata. Polskie zabytki romańskie wpisują się w ten europejski nurt, ukazując zarówno wysoki poziom artystyczny, jak i lokalną specyfikę. Ich różnorodność i bogactwo ikonograficzne świadczą o znaczącej roli sztuki w kształtowaniu duchowości i kultury wczesnośredniowiecznej Polski.