Romanizm w Polsce – wpływy i regionalne cechy sztuki średniowiecza
Krypta św. Leonarda na Wawelu, przełom XI i XII wieku, Kraków
Źródło: Tsadee, dostępny w internecie: Wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.
Pod lupą nowej wiedzy
Wpływ chrystianizacji na rozwój stylu romańskiego w Polsce
Wydarzeniem, które miało wpływ na rozwój stylu romańskiego w Polsce, był chrzest przyjęty przez Mieszka I w 966 roku. Zapoczątkował on proces chrystianizacji kraju i włączył Polskę w zachodni krąg kultury europejskiej, co przyczyniło się do pojawienia się architektury kamiennej. Wykorzystanie tego surowca do budowy świątyń miało podkreślać rangę obiektów, a także symbolizować niezniszczalność wiary i instytucji kościelnej.
W X wieku powstały pierwsze przedromańskie budowle bazylikowe o układzie trzynawowym. Były masywne, ciężkie i mroczne, z niewielkimi, głęboko osadzonymi oknami, nawiązującymi do wzorców karolińskich i ottońskich. Chrystianizacja przyczyniła się również do budowy pierwszej katedry na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, wzniesionej jako bazylika z prezbiterium zakończonym absydą. Od strony zachodniej posiadała kolumnową galerię - westwerk przeznaczony dla świeckiego władcy i jego dworu.
Jednym z najstarszych zabytków z czasów Mieszka I i Bolesława Chrobrego jest zespół budowlany na Ostrowie Lednickim koło Gniezna. W jego skład wchodziła m.in. kaplica założona na planie krzyża greckiego, z rotundą i licznymi absydami, połączona z prostokątnym palatium.
RD6PDBGXSRA3A1
Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię palatium położonego na największej wyspie jeziora Lednicy (Ostrów Lednicki). Na wykonanym z górnego widoku zdjęciu widoczne są pozostałości po palatium (przypałacowej kaplicy). Fragmenty murów zbudowanych z kamienia uformowane są w kształt krzyża greckiego. Za murami znajduje się ogrodzenie.
Palatium na Ostrowie Lednickim, chrzest966.pl, CC BY 3.0.
Rotundy, mające swoje źródło w architekturze antycznej, a później przejęte przez sztukę karolińską, należały do powszechnych budowli wczesnoromańskich. Prawdopodobnie na przełomie X i XI wieku została wzniesiona rotunda Najświętszej Marii Panny, później pod wezwaniem św. Feliksa i Adaukta, z czterema półkolistymi absydami.
Posadowiona jest wprost na skale. Jej mury, wykonane z płytowego piaskowca łączonego zaprawą wapienną, zachowały się średnio do wysokości około 3m, zaś apsyda południowo‑wschodnia aż do 7 m. Ocalało również ościeże przejścia pomiędzy kolistym aneksem a nawą oraz części obramień dwu otworów okiennych o dwustronnym rozglifieniu.
Trudno jednoznacznie określić funkcję tej kaplicy w obrębie kurii książęcej. Jej niewielka skala świadczy o charakterze ściśle prywatnym, przeznaczeniu do użytkowania jedynie przez władcę i jego najbliższe otoczenie. Być może służyła ona do gromadzenia i eksponowania relikwii, stanowiąc swoisty skarbiec tego typu przedmiotów, niezwykle cennych pod względem materialnym oraz ideowym.
wawel Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: wawel.pl/okresy/okres-przedromanski/rotunda-czteroapsydowa-sw-sw-feliksa-i-adaukta/ (dostęp z dnia 31.03.2018).
RGN9JGPSMHS311
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia dwa czarno‑białe rysunki. Na pierwszym ukazany jest plan rotundy Najświętszej Marii Panny (Feliksa i Adaukta) na krakowskim Wawelu. Drugi rysunek przedstawia rekonstrukcję bryły tego kościoła o masywnych kształtach i niewielkich, głęboko osadzonych, półkoliście zamkniętych oknach. Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje:
1. Nawa w kształcie koła
2. Absyda
3. Aneks z klatką schodową
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia dwa czarno‑białe rysunki. Na pierwszym ukazany jest plan rotundy Najświętszej Marii Panny (Feliksa i Adaukta) na krakowskim Wawelu. Drugi rysunek przedstawia rekonstrukcję bryły tego kościoła o masywnych kształtach i niewielkich, głęboko osadzonych, półkoliście zamkniętych oknach. Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje:
1. Nawa w kształcie koła
2. Absyda
3. Aneks z klatką schodową
Plan i rekonstrukcja bryły rotundy Najświętszej Marii Panny (Feliksa i Adaukta), X/XI w., Wawel, Kraków, pinimg.com, CC BY 3.0.
R11NCVAMZV3EC1
Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia fragment rotundy św. Feliksa i Adaukta na Wawelu. Zdjęcie zostało wykonane podczas prac konserwatorskich. Przedstawia odsłonięte fragmenty dolnej części murów, wykonanych z kamienia. Wyższe partie muru wykonane są z czerwonej cegły. U dołu znajduje się podzielone na cztery części małe okno, zamknięte od góry łukiem.
Rotunda Najświętszej Marii Panny (Feliksa i Adaukta), X/XI w., Wawel, Kraków, wikimedia.org, CC BY 2.0.
Rozkwit architektury romańskiej w Polsce
Największy rozkwit architektury romańskiej w Polsce przypada na XII wiek. Mimo rozbicia dzielnicowego sztuka tego okresu rozwijała się dzięki fundatorom oraz napływającym z Saksonii, Dolnej Nadrenii, znad Mozy i z Włoch wzorcom architektonicznym, a także przybywającym budowniczym, którzy udoskonalili obróbkę kamienia, zastąpili stropy sklepieniami i wzbogacili dekorację rzeźbiarską.
Na krakowskim Wawelu, z inicjatywy Bolesława Szczodrego lub Władysława Hermana, powstała na przełomie XI i XII wieku katedra w formie bazyliki z absydą i emporami, dwiema wieżami od zachodu oraz kryptami. Do dziś zachowała się zachodnia krypta św. Leonarda, o układzie trzynawowym z absydą i sklepieniem krzyżowym wspartym na sześciu kolumnach zdobionych głowicami kostkowymi.
R1H2VZRJ1OUFO1
Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia wnętrze krypty św. Leonarda na krakowskim Wawelu. Na kolumnach, ustawionych w dwóch rzędach, wspiera się sklepienie krzyżowe nakrywające dwie nawy i apsydę krypty. Ściany krypty wykonane są z ciosów kamiennych. Po bokach widoczne są grobowce. W absydzie znajduje się ołtarz.
Źródło: Tsadee, dostępny w internecie: Wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.
Układ bazylikowy posiada także kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy. Jej bryła została oparta na idei budowli z Cluny - liczne dostawione do niej absydy umożliwiały wprowadzenie do wnętrza wielu ołtarzy.
Kolegiata w Kruszwicy należy do najlepiej zachowanych zabytków sztuki romańskiej w Polsce. Świątynia zbudowana została w połowie XI wieku jako trójnawowa bazylika na planie krzyża łacińskiego; w pierwszej połowie XII wieku dobudowano boczne kaplice nadając jej wygląd charakterystyczny dla ówczesnych kościołów benedyktyńskich. (…)
Kościół zbudowany jest z ciosanych, granitowych i piaskowcowych kamieni. Jest to budowla trzynawowa, bazylikowa z nawą poprzeczną (transeptem). Elewację wschodnią tworzy pięć półokrągłych absyd o różnej wielkości. Zachodnia fasada, niegdyś dwuwieżowa, ma obecnie jedną późnogotycką wieżę, nakrytą hełmem namiotowym. (…) Od strony południowej do kościoła prowadzą trzy romańskie portale, portal północny jest zamurowany.
piast Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: szlakpiastowski.pl/obiekty/trasa‑zachod‑wschod/kruszwica/kolegiata‑ss‑piotra‑i-pawla (dostęp z dnia 31.03.2018).
R6GNAMZ212ZZO1
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia czarno‑biały schemat planu Kolegiaty św. Piotra i Pawła w Kruszwicy. Grubą linią oznaczone zostały zewnętrzne mury budowli. Kościół jest trójnawową, orientowaną bazyliką. Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje:
1. Nawa główna trzyprzęsłowa
2. Nawa boczna
3. Filar
4. Transept
5. Prezbiterium
6. Absyda
7. Absyda
8. Aneks z absydą
9. Wieża
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia czarno‑biały schemat planu Kolegiaty św. Piotra i Pawła w Kruszwicy. Grubą linią oznaczone zostały zewnętrzne mury budowli. Kościół jest trójnawową, orientowaną bazyliką. Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje:
1. Nawa główna trzyprzęsłowa
2. Nawa boczna
3. Filar
4. Transept
5. Prezbiterium
6. Absyda
7. Absyda
8. Aneks z absydą
9. Wieża
Plan Kolegiaty św. Piotra i Pawła, Kruszwica, XII w., medievalheritage.eu, CC BY 3.0.
R1D92F8SE9K2Z1
Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia zdjęcie kolegiaty św. Piotra i Pawła w Kruszwicy. Budowla jest masywna, złożona z brył geometrycznych – zestawionych ze sobą prostopadłościanów i walców lub ich części. Głęboko w murach osadzone są niewielkie, półkoliście zamknięte okna. Z lewej strony widoczna jest ceglana wieża kościoła. Po lewej stronie widoczne są gałęzie drzewa. W tle znajduje się błękitne niebo.
Przykładem kolegiaty romańskiej jest także kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego w Tumie pod Łęczycą. Budowlę zbudowano na założeniu dwuchórowym bez transeptu. Jest to trójnawowa bazylika, której nawy boczne i prezbiterium zostały zamknięte absydami. Od strony wschodniej znajdują się dwie niższe wieże o przekroju koła, natomiast od zachodu wysokie wieże czworoboczne, posiadające w dolnych kondygnacjach biforia, a w części górnej triforia. Kolumienki okien zwieńczone są głowicami kostkowymi, a poszczególne kondygnacje otoczone lizeną z fryzem arkadkowym.
R19VPH4QKDA1B1
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia plan Kolegiaty Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego w Tumie pod Łęczycą, Polska. Ilustracja jest czarno‑biała i przedstawia widok na plan budynku. Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje: 1. Nawa boczna północna 2. Baszta północna 3. Kruchta 4. Wieża północna 5. Filary 6. Nawa główna 7. Prezbiterium 8. Nawa boczna południowa 9. Baszta południowa 10. Wieża południowa
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia plan Kolegiaty Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego w Tumie pod Łęczycą, Polska. Ilustracja jest czarno‑biała i przedstawia widok na plan budynku. Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje: 1. Nawa boczna północna 2. Baszta północna 3. Kruchta 4. Wieża północna 5. Filary 6. Nawa główna 7. Prezbiterium 8. Nawa boczna południowa 9. Baszta południowa 10. Wieża południowa
Kolegiata Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego, plan kościoła, XII w., Tum pod Łęczycą, medievalheritage.eu, CC BY 3.0.
R1571E1MXSD7X
Ilustracja przedstawia zdjęcie kolegiaty w Tumie pod Łęczycą. W kadrze znajduje się widok na świątynię od strony południowej: korpus, wieże, apsydę. To typ bazyliki bez transeptu, zbudowanej z podstawowych brył geometrycznych: prostopadłościanów, ostrosłupów, walców, półwalców. Nieliczne i niewielkie otwory okienne podkreślają monumentalność bryły kolegiaty. Ściany są pozbawione dekoracji, jedynie wieże, tuż pod okapami dachów są wyposażone we fryzy arkadkowe, a także znajdujące się niżej otwory okienne w formie triforiów, które jeszcze niżej mają formę biforiów.
Kolegiata – przykład architektury romańskiej, ok. 1161 r., Tum pod Łęczycą, Polska, online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: Joanna Kucharzewska.
R19QLCAVKVFFJ1
Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię archikolegiaty Najświętszej Marii Panny Królowej i św. Aleksego w Tumie pod Łęczycą. Kościół jest masywną bryłą o układzie bazylikowym. Posiada małe okna, dwie kwadratowe wieże. Budowla składa się z brył geometrycznych – walców i prostopadłościanów. Obok wież rosną drzewa. Dokoła znajduje się murowane ogrodzenie. W dali widoczny jest budynek mieszkalny. Tło wypełnia błękitne, pogodne niebo z białymi obłokami.
Kolegiata Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego, XII w., Tum pod Łęczycą, Polska – widok od południowego zachodu, Tum, Polska, wikimedia.org, CC BY 4.0.
RMT26EXH5XSO61
Ilustracja o kształcie zbliżonym do kwadratu przedstawia fotografię fragmentu kolegiaty Najświętszej Marii Panny Królowej i św. Aleksego w Tumie pod Łęczycą, widzianą od strony południowej. Kościół jest masywny, z małymi oknami. W kwadratowej wieży znajduje się biforium, a nad nim triforium. Okna w fasadzie są małe i zamknięte półkoliście. W dostawionej do bryły wieżyczce i absydzie, okna mają kształt kwadratu z glifami. Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje: 1. Triforium 2. Biforium 3. Lizena 4. Fryz arkadkowy
Ilustracja o kształcie zbliżonym do kwadratu przedstawia fotografię fragmentu kolegiaty Najświętszej Marii Panny Królowej i św. Aleksego w Tumie pod Łęczycą, widzianą od strony południowej. Kościół jest masywny, z małymi oknami. W kwadratowej wieży znajduje się biforium, a nad nim triforium. Okna w fasadzie są małe i zamknięte półkoliście. W dostawionej do bryły wieżyczce i absydzie, okna mają kształt kwadratu z glifami. Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje: 1. Triforium 2. Biforium 3. Lizena 4. Fryz arkadkowy
Kolegiata Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego, elewacja południowo-wschodnia, XII w., Tum pod Łęczycą, wikimedia.org, CC BY 3.0.
Polecenie 1
Opisz bryłę kolegiaty w Tumie pod Łęczycą.
R1CB7EDRK12T4
Wykonaj zadanie zgodnie z poleceniem.
Do tradycji rotund nawiązuje kościół św. Prokopa w Strzelnie z II poł. XII wieku. Centralna część łączy się z kwadratowym prezbiterium, dwiema absydami od północy oraz emporą i cylindryczna wieżą. Ściany wykonane zostały z kostki granitowej, a nawę sklepiono płytkami ceramicznymi i wzmocniono pasami z piaskowca.
R1K3UJMBRTFX51
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia dwa czarno‑białe rysunki Rotundy św. Prokopa w Strzelnie. Pierwszy ukazuje plan budowli. Zewnętrzne mury zaznaczone zostały grubą, czarna linią. Drugi ukazuje przekrój poprzeczny budowli.
Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje:
1. Nawa
2. Prezbiterium na planie kwadratu, przykryte sklepieniem krzyżowo‑żebrowym
3. Absydy
4. Wieża z emporą
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia dwa czarno‑białe rysunki Rotundy św. Prokopa w Strzelnie. Pierwszy ukazuje plan budowli. Zewnętrzne mury zaznaczone zostały grubą, czarna linią. Drugi ukazuje przekrój poprzeczny budowli.
Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje:
1. Nawa
2. Prezbiterium na planie kwadratu, przykryte sklepieniem krzyżowo‑żebrowym
3. Absydy
4. Wieża z emporą
Rotunda św. Prokopa, Strzelno, plan i przekrój, XII w., pinimg.com, CC BY 3.0.
RDK6P7XPM4S911
Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia fotografię rotundy św. Prokopa w Strzelnie. Budowla składa się z brył geometrycznych: walca, stanowiącego nawę, kwadratowego prezbiterium i kwadratowej wieży. Otoczona jest trawą. W tle widoczne są budynki mieszkalne i błękitne niebo.
Rotunda św. Prokopa, Strzelno, widok od strony zachodniej, XII w., static.panoramio.com, CC BY 3.0.
Perły polskiej rzeźby i plastyki romańskiej
Rzeźba romańska była w znacznym stopniu zintegrowana z architekturą. Prawo ram ograniczało tę dziedzinę, podporządkowując ją strukturalnym zasadom budowli. Mimo to romanizm nie doprowadził do zaniku sztuki rzeźbiarskiej - przeciwnie, stanowiła ona dekoracyjną oprawę surowej architektury, decydując o jej wyrazie i niosąc bogatą symbolikę.
Wpływy włoskie i francuskie widoczne są w dekoracji rzeźbiarskiej tumskiej kolegiaty. Wewnątrz tympanonu, datowanego na ok. 1160 rok i otoczonego trzema szerokimi łukami uskokowych archiwolt zdobionych splotami roślinnymi oraz motywami zoomorficznymi, znajduje się przedstawienie Matki Boskiej z Dzieciątkiem w otoczeniu aniołów. Archiwolty schodkowego portalu wspierają się na kolumnach z głowicami dekorowanymi akantami.
R1K7MEQPLV9621
Ilustracja o kształcie kwadratu przedstawia fotografię fragmentu portalu głównego kolegiaty w Tumie pod Łęczycą. W centrum znajduje się tympanon ukazujący Matkę Boską z Dzieciątkiem w towarzystwie adorujących aniołów. Archiwolty są dekorowane ornamentami roślinnymi, mają układ schodkowy i przechodzą w półkolumny i filary. Głowice posiadają ozdoby w postaci akantów. Pod tympanonem znajdują się otwarte drzwi wejściowe do kościoła.
Tympanon w portalu głównym kolegiaty w Tumie pod Łęczycą, I poł. XII w., wikimedia.org, GNU wolna licencja.
Znaczącymi zabytkami romańskimi ze Strzelna są rzeźby z bazyliki św. Trójcy, budowli powstałej jako kościół klasztorny wspólnoty kanoniczek reguły św. Norberta, przebudowanej jednak w okresie gotyku i późnego baroku. Z dawnej świątyni przetrwał między innymi tympanon fundacyjny, prawdopodobnie pierwotnie osadzony w zachodnim przęśle nawy południowej, a obecnie zdobiący wejście do późnogotyckiej kaplicy św. Barbary.
Płaskorzeźba przedstawia symboliczny akt przekazania kościoła św. Annie. Ukazuje świętą trzymającą małą Marię, w towarzystwie dwóch fundatorów - mężczyzny przekazującego model kościoła oraz kobiety z księgą w rękach. W półkolu nad sceną znajduje się napis: TOBIE, ANNO, CZCIGODNA MATKO POBOŻNEJ DZIEWICY MARII, DAREM TYM CZEŚĆ ODDAJE PIOTR, TAK SOBIE TEGO ONGIŚ ŻYCZYŁ, który może wskazywać zarówno na uczczenie św. Anny poprzez poświęcenie jej kościoła, jak i na szczególne zaakcentowanie osoby Marii w tekście.
RMOJL46T5SJX91
Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię tympanonu fundacyjnego z kościoła św. Trójcy w Strzelnie. Zdjęcie ukazuje św. Annę trzymającą małą Marię. Z lewej strony klęczy mężczyzna, w rękach trzyma model świątyni. Z prawej strony klęczy kobieta z księgą w rękach. Pozostałą część zdjęcia wypełnia fragment ściany.
Tympanon fundacyjny z kościoła św. Trójcy, Strzelno, XII w., static.panormaio.com, CC BY 3.0.
Najbardziej znanym zabytkiem z kościoła św. Trójcy są jednak międzynawowe kolumny z wyobrażeniem cnót i przywar (występków). Trzony kolumn podzielone są pasami ornamentów roślinnych na trzy strefy; w każdej z nich znajduje się sześć arkadek, w których umieszczono postacie kobiet i mężczyzn będących alegoriami postaw moralnych. Cnoty, rozpoznawalne po kolistych nimbach wokół głów, zgromadzone są na kolumnie południowej, natomiast Przywary na kolumnie północnej.
W dolnej strefie kolumny cnót można rozpoznać: Sprawiedliwość z wagą w ręku, Roztropność trzymającą książkę, Wstrzemięźliwość z szeroko otwartymi oczami, Posłuszeństwo dotykające dłonią piersi oraz Cierpliwość wykonującą gest napomnienia prawą ręką z wyciągniętym palcem wskazującym. W strefie środkowej Pokora, uważana przez teologów za królową cnót, ukazana jest jako kobieta z warkoczami spływającymi na barki i ze skrzyżowanymi rękami, natomiast Radości towarzyszy wyłaniająca się z obłoków Ręka Boga. W strefie górnej znajdują się: Czystość z berłem zakończonym kwiatem lilii, Wiara z krzyżem w ręku oraz ponownie Posłuszeństwo.
RP8EM81PH9CXG1
Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię kolumny cnót z kościoła św. Trójcy w Strzelnie. Ukazuje ułożone pasami jedna nad drugą alegorie, oddzielone ornamentem w postaci wici roślinnej. Kolumnę wieńczy prosta, kostkowa głowica.
Kolumna cnót z kościoła św. Trójcy, Strzelno, XII w., wikimedia.org, CC BY-SA 2.5.
Na kolumnie północnej, w strefie dolnej, znalazły się przedstawienia: Gniewu, ukazanego jako kobieta szarpiąca w napadzie złości swoje włosy, oraz Pychy, przedstawionej z dumnie uniesioną głową i ręką wskazującą na warkocz. Pas środkowy wypełniają wyobrażenia: Obżarstwa - kobiety o zaokrąglonych kształtach, łapczywie zbliżającej jedzenie do ust; Zabójstwa - mężczyzny w rycerskiej tunice z mieczem w dłoni; Swawoli - mężczyzny trzymającego kloszowaty przedmiot (atrybutem Swawoli jest dzwonek); Krzywoprzysięstwa - mężczyzny z mieczem i uniesioną lewą ręką; oraz Niewiary lub Bałwochwalstwa - postaci trzymającej w prawej ręce odwrócony krzyż, z lewą dłonią ułożoną na piersi.
Górny pas przedstawia m.in. Zawiść - kobietę z wężem w ręku, oraz Nieczystość, ukazaną jako postać zasłaniająca rękami znamiona płci, co stanowi nawiązanie do antycznego motywu Wenus Wstydliwej (Wenus Pudica).
R121DKAHRMO491
Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia fotografię kolumny św. Trójcy w Strzelnie. Ukazuje alegorie słabości ludzkich, ułożone pasami jedne nad drugimi, oddzielone ornamentem w postaci wici roślinnej. Kolumnę wieńczy kostkowa głowica.
Kolumna przywar z kościoła św. Trójcy, Strzelno, XII w., wikimedia.org, CC BY 3.0.
Relief na głowicy przedstawia scenę Chrztu Chrystusa w Jordanie, ukazaną w sposób charakterystyczny dla sztuki romańskiej - syntetycznie, z wyraźnym podkreśleniem znaczenia teologicznego. Centralną postacią kompozycji jest Chrystus stojący w wodach Jordanu, o lekko frontalnym układzie ciała. Obok znajduje się św. Jan Chrzciciel, wykonujący gest polewania wodą głowy Zbawiciela. Towarzyszą im aniołowie pełniący rolę atlantów, którzy podtrzymują zwieńczenie głowicy i symbolizują obecność niebiańskiego świata podczas aktu chrztu. Ich funkcja jako podpór ma wymiar metaforyczny – wskazuje na duchowe wsparcie udzielane Chrystusowi w momencie objawienia jego boskiej natury. Całość kompozycji cechuje się typowym dla romanizmu uproszczeniem form, podporządkowanych kształtowi głowicy.
R12666XDMVBG81
Ilustracja przedstawia fotografię głowicy z kolumny cnót, znajdującej się w kościele św. Trójcy w Strzelnie. Kostkowa głowica ukazuje grupy aniołów, stojących w pozach modlitewnych ze złożonymi lub skrzyżowanymi rękoma. Niektóre z aniołów grają na instrumentach. Od góry głowica zwieńczona jest uskokowo.
Głowica kolumny cnót z kościoła św. Trójcy, Strzelno, XII w., wikimedia.org, CC BY 4.0.
Warsztat kolumn ze Strzelna wskazuje na cechy antykizujące - postacie mają na sobie udrapowane szaty podkreślające anatomię, a ich postawy akcentują ugiętą nogę na wzór kontrapostu znanego z rzeźby klasycznej. Najsilniejszym dowodem oddziaływania antyku jest obecność aktu na kolumnie przywar. Ponadto w dekoracjach nie pojawiają się ornamenty abstrakcyjne ani zoomorficzne, typowe dla rzeźby romańskiej.
Do ważnych zabytków romańskich o charakterze reliefowym należy gipsowa płyta z krypty kolegiaty w Wiślicy z II połowy XII wieku. Składa się ona z dwóch pól, na których przedstawiono adorantów w modlitewnych pozach - po trzech w każdym polu. Postacie mają złożone dłonie i wzniesione ku górze głowy, a ich gesty wyraźnie kierują się ku wyobrażeniu Chrystusa lub Marii, pierwotnie umieszczonemu na ołtarzu. Częściowo zachowany napis wskazuje na postawę pokory i pobożności chrześcijańskiej: Ci pragną być deptani, aby kiedyś móc wznieść się do gwiazd.
Pola otacza dekoracyjna bordiura. Jej lewą część wypełniają przedstawienia zwierząt: lwa, centaura, smoka i bazyliszka; w górnej partii znajdują się dwa lwy flankujące Drzewo Życia. Pozostałe pasy dekoracyjne wypełnia ornament roślinny w formie plecionki, przeplatany motywami zoomorficznymi.
R1E4XMASP8GAV1
Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia czarno‑białą fotografię gipsowej płyty z krypty kolegiaty w Wiślicy. Płyta podzielona jest na dwie części. Ukazuje adorantów podczas modlitwy, zgrupowanych po trzech w każdym polu. Pola otoczone są dekoracyjną bordiurą. Po bokach widoczne są zniszczenia płyty w postaci czarnych plam.
Płyta wiślicka, II poł. XII w., pinimg.com, CC BY 3.0.
RaBfrOAQH5FUg1
Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia widok na fragment płyty wiślickiej, która znajduje się w Wiślicy. Ukazuje dolną kwaterę płyty, na której lepiej zostały pokazane postaci świętych. Postacie przedstawione są w modlitewnych pozach, ze złożonymi rękoma.
Płyta wiślicka, II poł. XII w., kwatera dolna, wikimedia.org, CC BY 3.0.
Program ikonograficzny i symbolika Drzwi Gnieźnieńskich
Najcenniejszym zabytkiem polskiej rzeźby romańskiej są brązowe Drzwi Gnieźnieńskie, wykonane dla katedry w Gnieźnie, a dziś umieszczone w gotyckim portalu zachodniego przęsła nawy południowej. Składają się z dwóch skrzydeł o nierównej wielkości i zostały odlane ze stopu miedzi i cyny metodą wosku traconego. Osobno odlano kołatki, które następnie przylutowano do powierzchni skrzydeł.
Ostateczny materialny kształt stworzonej w Wielkopolsce wizji artystycznej nadali jej mistrzowie sztuki odlewniczej z nieznanego nam warsztatu, sprowadzonego do Gniezna z ziem Cesarstwa. W oparciu o przygotowany materiał ikonograficzny, artysta biegły w snycerstwie wykonał model w skali 1:1 w pszczelim wosku. Powstałą w ten sposób rzeźbę pokryto masą z ogniotrwałej gliny. Podczas procesu ogrzewania glinianej formy, topiący się wosk został usunięty z wnętrza, a w jego miejsce wlano roztopiony brąz. Po ostygnięciu całości, glinianą formę rozbito, a gotowe dzieło sztuki wmontowano w główny portal gnieźnieńskiej archikatedry.
muzeum Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: muzeumgniezno.pl/fotki/files/files/aktualnosci/2017-10/000_Wetesko_materialy.pdf (dostęp z dnia 31.03.2018).
Drzwi poświęcone są epizodom i zdarzeniom z życia oraz męczeńskiej śmierci św. Wojciecha, ukazanym w osiemnastu kwaterach. Dziewięć scen lewego skrzydła przedstawia jego pobyt w Czechach, Niemczech i Włoszech, natomiast dziewięć kwater prawego skrzydła ukazuje misję w Prusach oraz losy relikwii po sprowadzeniu ich do Polski. Sceny zostały dobrane tak, aby ukazywać najważniejsze i najbardziej wyjątkowe momenty z życia świętego.
Narracja rozpoczyna się u dołu lewego skrzydła i biegnie ku górze; następnie kontynuowana jest na skrzydle prawym, odczytywanym od góry do dołu. Taki układ prowadzi odbiorcę przez całą historię św. Wojciecha w sposób uporządkowany i czytelny, zgodny z romańską zasadą narracyjności reliefu.
W swym ogólnym zarysie tak skonstruowany program przedstawień ilustruje chrześcijańską ideę świętości, pojmowaną jako naśladownictwo Chrystusa (imitatio Christi) i znak jego obecności na Ziemi. Nie przypadkiem cykl rozwija się, podobnie jak obrazowe opowieści o Chrystusie, od dzieciństwa Wojciecha, przez jego publiczną działalność (pełną cudów, a zarazem podporządkowaną głoszeniu słowa bożego) po Pasję. Nawet poszczególne sceny, zarówno w ogólnych schematach kompozycyjnych jaki i w wielu motywach, nawiązują do ustalonej w dojrzałym średniowieczu ikonografii chrystologicznej. Czerpią one obficie także z obrazowych żywotów innych świętych, ale równocześnie odnaleźć można wśród nich sceny pozbawione bezpośrednich analogii (np. „Wystawienie ciała”).
culture Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: culture.pl/pl/dzielo/drzwi‑gnieznienskie (dostęp z dnia 31.03.2018).
Zapoznaj się z analizą ikonograficzną kwater i bordiury Drzwi Gnieźnieńskich przedstawioną poniżej i wykonaj polecenie.
RLJEN4LEE5BDZ
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia czarno‑białą fotografię Drzwi gnieźnieńskie. Zabytek podzielony jest na 18 prostokątnych kwater, po 9 w każdej połowie. Sceny zamieszczone w kwaterach przedstawiają momenty z życia św. Wojciecha ułożone chronologicznie. Należy je czytać, rozpoczynając od lewej strony ku górze, następnie od prawej ku dołowi. Wokół każdego skrzydła znajduje się dekoracyjna bordiura z motywami roślinnymi, zwierzęcymi i alegorycznymi. W czwartych kwaterach od dołu znajdują się kołaty z głowami lwów.
Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje:
1. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca pierwszą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena I – Narodziny Wojciecha.
Kwatera składa się z dwóch obrazów: karmienia Strzeżysławy, matki Wojciecha i kąpieli dziecka w chrzcielnicy, nawiązującej do Chrztu Chrystusa będącego symbolem uwolnienia od grzechu pierworodnego. Każda scena ukazana jest w osobnym pomieszczeniu wytyczonym przez arkadę.
2. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca drugą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena II – Złożenie Wojciecha na ołtarzu i cudowne uzdrowienie
W scenie pojawia się ojciec Wojciecha, który oddaje syna Kościołowi. Na skutek ofiarowania następuje cudowne uzdrowienie dziecka, które lewą rękę unosi ku górze, prawą wyciąga w stronę kapłana, a głowę odwraca w kierunku zebranych przed ołtarzem. Scena złożenia św. Wojciecha na ołtarzu jest analogią do Ofiarowania Chrystusa w świątyni.
3. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca trzecią kwaterę oraz tekst z opisem: Scena III – oddanie chłopca do szkoły w Magdeburgu
Kwatera została podzielona na dwie sceny zamieszczone w arkadach: pierwsza przedstawia oddanie przez rodziców młodego Wojciecha do szkoły w Magdeburgu, druga jego powitanie w tejże szkole przez mnicha Oktryka, którego wzniesiona ku górze lewa ręka oznacza przestrogę.
4. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca czwartą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena IV – Modlitwa Wojciecha w Magdeburgu lub w Pradze
W scenie odziany w szatę, bosy Wojciech klęczy przed świątynią ze złożonymi w geście modlitewnym dłońmi. Przedstawienie można odczytać jako powołanie, zawierzenie Bogu i przeznaczenie, o czym świadczy budynek mający analogię z męczeńską śmiercią (rotunda kojarzona z martyriami wznoszonymi na cześć męczenników) i wynikającą z niego radością zmartwychwstania (motyw ogrodu obecny na klęczniku i cokole budowli).
5. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca piątą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena V – Nadanie Wojciechowi godności biskupiej przez cesarza Ottona II
Dłonie Wojciecha i cesarza położone są na pastorale, który łączy ich ideowo, jednocześnie dzieląc kompozycyjnie kwaterę na dwie części: świat władzy świeckiej i świat władzy duchowej. Autorytet Ottona II został podkreślony przez pozycję siedzącą i miecz trzymany przez miecznika, gest Wojciecha wskazuje na pokorę.
6. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca szóstą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena VI – Uzdrowienie opętanego
Scena przedstawia egzorcyzmy dokonane przez Wojciecha na opętanym, z którego ulatuje szatan. Zdarzenie ma miejsce w Weronie, w przeciwieństwie do przekazów hagiograficznych – treści na drzwiach są więc nowym wydarzeniem, nie odpowiadają faktycznym zapisom z biografii Wojciecha.
7. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca siódmą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena VII – Widzenie senne Wojciecha
Podczas snu Wojciechowi objawia się Chrystus, upominając go, że toleruje handel chrześcijańskimi niewolnikami przez Żydów. W scenie zaprezentowane zostały dwa światy: ziemski, doczesny reprezentowany przez Wojciecha i niebiański, ponadczasowy, Chrystusowy.
8. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca ósmą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena VIII – Wojciech skłania czeskiego księcia Bolesława Pobożnego do oswobodzenia niewolników chrześcijańskich
Kwatera jest kontynuacją sceny VII. Św. Wojciech w stroju biskupim, w infule i z pastorałem, stoi przed skutymi niewolnikami i upomina siedzącego na tronie księcia czeskiego Bolesława II przed handlem ludźmi. Wydarzenie podkreśla posłuszeństwo Wojciecha wobec nakazów Chrystusa.
9. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca dziewiątą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena IX – Cud z dzbanem w klasztorze na Awentynie
Kwatera ukazuje wydarzenie z ok. 995 roku – cud dokonany przez Wojciecha, w którym upuszczone gliniane naczynie na wodę lub wino nie rozbiło się. W osobie Wojciecha została zaprezentowana podwójna natura: ludzka (tłuczenie naczynia) i święta, cudotwórcza (podniesienie niepotłuczonego naczynia).
10. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca dziesiątą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena X- Wojciech przybywający łodzią do Prus
Kwatera przedstawia przybycie misjonarzy drogą morską do Prus w 997 roku. Wojciechowi towarzyszą duchowni: dwaj mnisi, jego brat Gaudenty i benedyktyn Bogusz. Gesty Wojciecha oraz przedstawicieli Prus zapowiadają przyszły konflikt.
11. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca jedenastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XI - Chrzest Prusów
Scena ukazuje chrzest wyłącznie jednego Prusa, u którego według legendy zatrzymał się Wojciech i nawrócił go. Pozostałe osoby, towarzyszące temu aktowi, są już prawdopodobnie ochrzczone.
12. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca dwunastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XII – Kazanie Wojciecha do Prusów
W scenie Wojciech głosi Słowo Boże do pogan, którzy swoją niechęć i sprzeciw okazują gestami: zaciśniętymi pięściami i skrzyżowanymi ramionami. Mają także obrócone w różne strony głowy, co wskazuje na oburzenie.
13. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca trzynastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XIII – Ostatnia msza Wojciecha
Kwatera dotyczy ostatniej mszy sprawowanej przez Wojciecha, podczas której był obserwowany przez Prusów, którzy w liturgii widzieli magiczne gesty prowadzące do ich zguby. Śmierć biskupa zapowiada postać Prusa o rozwianych włosach stojąca przy mensie.
14. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca czternastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XIV – Męczeńska śmierć Wojciecha
Scena ukazuje zabicie Wojciecha poprzez przeszycie go włócznią oraz odcięcie mu głowy toporem 23 kwietnia 997 roku. Jednocześnie widoczne są lecące w stronę biskupa kamienie. Kwatera łączy w sobie różne wersje śmierci Wojciecha przekazane w źródłach hagiograficznych.
15. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca piętnastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XV – Wystawienie zwłok Wojciecha
W kwaterze owinięte w całun, bezgłowe ciało Wojciecha zostało wystawione na marach wspartych na dwu drzewach, z których jedno ma obciętą koronę, a na jego pniu osadzona została głowa biskupa. Pośrodku mar znajduje się młoda roślina, na której siedzi ptak.
16. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca szesnastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XVI - Wykupienie Wojciecha przez Bolesława Chrobrego
Scena ukazuje ważenie pieniędzy – w centrum znajduje się waga, na której szalach znajdują się relikwie i złoto. Po bokach autor zamieścił Prusów i Chrobrego ze świtą. Ważenie ma znaczenie symboliczne – jest zderzeniem pogańskiego profanum i chrześcijańskiego sacrum.
17. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca siedemnastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XVII - Sprowadzenie zwłok Wojciecha z Prus do Gniezna
Wydarzenie przeniesienia zwłok zostało połączone z objawieniem świętości Wojciecha. Pod marami dwie kalekie, karłowate postacie, które doznały cudownego uzdrowienia modlitewnymi gestami adorują niesione na marach ciało biskupa.
18. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca osiemnastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XVIII – Złożenie do grobu zwłok Wojciecha
W scenie Wojciech staje na granicy dwóch światów: doczesnego i wiecznego. Po lewej stronie zamieszczony został ceremoniał pogrzebowy z postaciami dokonującymi obrzędu (jedna trzyma kadzielnicę, druga wodę święconą), a po prawej architektoniczna brama będąca symbolicznym przejściem do Domu Ojca.
19. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Przy scenie narodzin Wojciecha, autor umieścił łowcę zajęcy. Jest to wyobrażenie konstelacji Oriona z psem Syriuszem polujących na zająca. (…) Umieszczenie gwiazdozbioru obok nowonarodzonego dziecka (…) zapowiada przyszłego bohatera historii Kościoła.
20. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Obok kwatery przedstawiającej posłanie św. Wojciecha do szkoły w Magdeburgu, znajduje się symbol łucznika, który wyraźnie chce oddać strzał z łuku do siedzącej ponad nim wiewiórki. To metaforyczne przedstawienie inteligentnego, celującego ucznia, którym był przyszły duchowny.
21. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Pomiędzy III a IV sceną na bordiurze znajduje się małpa karmiąca się winogronem, która jest uosobieniem grzesznika karmiącego się nauką Chrystusa (Wojciech decydujący się służyć Bogu).
22. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Święty wznoszący się na wyżyny hierarchii kościelnej poprzez scenę przekazania inwestytury, przedstawiony jest przy koźle górskim, potwierdzającym wznoszenie się ku Bogu.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
23. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Prace w winnicy, od razu kojarzące się z przypowieścią Chrystusa o robotnikach w Bożej Winnicy, widnieją tuż obok scen z czasów, gdy św. Wojciech był zarządcą diecezji praskiej. Tworzą widoczną aluzję do biskupa jako boskiego robotnika, głoszącego Słowo i Naukę Zbawiciela.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
24. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: (…) tematem bordiury jest jeleń uciekający przed wilkiem. Została nim okraszona scena dotycząca sporu pomiędzy Bolesławem Czeskim a świętym Wojciechem, w czasie którego duchowny wziął w obronę chrześcijańskich niewolników wysyłanych do krajów muzułmańskich. Wilk jest wcieleniem szatana. (…)
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
25. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: (…) Wierzono, że duchowny, udając się na wyprawę misyjną do pogańskich Prusów, w pewien sposób wyzwał na pojedynek szatana. Scenę tą symbolicznie ukazuje bordiura. W jej lewym, górnym rogu przedstawiono walkę rycerza ze skrzydlatym wężem o niedźwiedzich kłach, z małymi uszami, wygiętymi do tyłu na kształt rogów i cętkowanym ciele. Zagadkową postacią zdaje się być pokonujący stwora rycerz. Według teologii chrześcijańskiej, było dwóch bohaterów walczących z bestiami: archanioł Michał i święty Jerzy. Można przypuszczać, iż na drzwiach znajduje się ten drugi, ponieważ jego kult był w Gnieźnie bardzo rozpowszechniony.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
26. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: (…) na bordiurze pojawia się gryf. Zwierzę o orlej głowie z dziobem i lwich pazurach nie posiada jednak skrzydeł, charakterystycznych dla tych mitologicznych stworzeń. Symbol ten może być interpretowany w dwojaki sposób. Gryf jako metafora strażnika kraju pogańskiego, okrutny i zachłanny, broni dostępu do jego granic, ludności i skarbów. Może chodzić tu o opór, jaki stawiali poganie wobec św. Wojciecha, gdy ten przybył do nich z misją chrystianizacyjną. Z drugiej strony, motyw gryfa jako połączenie zwierzęcia lądowego i stworzenia powietrznego, postrzegano jako symbol Jezusa Chrystusa, którego natura była połączeniem pierwiastka boskiego i ludzkiego. (…) można przypuszczać, że misji duchownego towarzyszy zwierzę, będące ucieleśnieniem Boga.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
27. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Przy scenie zabójstwa świętego przez pogan widnieje centaur z rogiem i maczugą. Został on przedstawiony nie jako pół człowiek pół koń, lecz pół człowiek pół osioł, co dodatkowo podkreśla zezwierzęcenie i dzikość Prusów. Porównano ich w ten sposób do bezrozumnych szaleńców.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
28. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Obok kwatery dotyczącej wystawienia zwłok świętego na pogańskiej ziemi, widnieje ptak z męską, brodatą głową, identyfikowany jako harpia. Wielu uczonych dopatruje się podobieństwa pomiędzy tą głową, a głową św. Wojciecha o krótkiej, kędzierzawej brodzie, która z nią sąsiaduje. Oznaczałoby to niewątpliwą rozpacz kolejnych pokoleń i samych zabójców Wojciecha, którzy w końcu zdadzą sobie sprawę z tego, że zabili boskiego sługę, przybyłego na pogańskie ziemie z misją pokojową.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
29. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Z ostatnią sceną Drzwi Gnieźnieńskich – złożenia relikwii męczennika do grobu – w katedrze gnieźnieńskiej związane są galopujący Centaur oraz Herkules walczący z ptakami stymfalijskimi. Są to alegorie bezbożników i heroicznego świętego, który stał się pogromcą pogaństwa i grzechu. Wydał im walkę, tak jak Herkules, który Arkadię uwolnił od zabójczych ptaków. Jednak walka z niewiernymi jest wieczna. Symbol Herkulesa stanowi wyraźny apel do wiernych, aby również i oni szli drogą świętego Wojciecha.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia czarno‑białą fotografię Drzwi gnieźnieńskie. Zabytek podzielony jest na 18 prostokątnych kwater, po 9 w każdej połowie. Sceny zamieszczone w kwaterach przedstawiają momenty z życia św. Wojciecha ułożone chronologicznie. Należy je czytać, rozpoczynając od lewej strony ku górze, następnie od prawej ku dołowi. Wokół każdego skrzydła znajduje się dekoracyjna bordiura z motywami roślinnymi, zwierzęcymi i alegorycznymi. W czwartych kwaterach od dołu znajdują się kołaty z głowami lwów.
Dodatkowo na ilustracji zamieszczono informacje:
1. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca pierwszą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena I – Narodziny Wojciecha.
Kwatera składa się z dwóch obrazów: karmienia Strzeżysławy, matki Wojciecha i kąpieli dziecka w chrzcielnicy, nawiązującej do Chrztu Chrystusa będącego symbolem uwolnienia od grzechu pierworodnego. Każda scena ukazana jest w osobnym pomieszczeniu wytyczonym przez arkadę.
2. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca drugą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena II – Złożenie Wojciecha na ołtarzu i cudowne uzdrowienie
W scenie pojawia się ojciec Wojciecha, który oddaje syna Kościołowi. Na skutek ofiarowania następuje cudowne uzdrowienie dziecka, które lewą rękę unosi ku górze, prawą wyciąga w stronę kapłana, a głowę odwraca w kierunku zebranych przed ołtarzem. Scena złożenia św. Wojciecha na ołtarzu jest analogią do Ofiarowania Chrystusa w świątyni.
3. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca trzecią kwaterę oraz tekst z opisem: Scena III – oddanie chłopca do szkoły w Magdeburgu
Kwatera została podzielona na dwie sceny zamieszczone w arkadach: pierwsza przedstawia oddanie przez rodziców młodego Wojciecha do szkoły w Magdeburgu, druga jego powitanie w tejże szkole przez mnicha Oktryka, którego wzniesiona ku górze lewa ręka oznacza przestrogę.
4. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca czwartą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena IV – Modlitwa Wojciecha w Magdeburgu lub w Pradze
W scenie odziany w szatę, bosy Wojciech klęczy przed świątynią ze złożonymi w geście modlitewnym dłońmi. Przedstawienie można odczytać jako powołanie, zawierzenie Bogu i przeznaczenie, o czym świadczy budynek mający analogię z męczeńską śmiercią (rotunda kojarzona z martyriami wznoszonymi na cześć męczenników) i wynikającą z niego radością zmartwychwstania (motyw ogrodu obecny na klęczniku i cokole budowli).
5. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca piątą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena V – Nadanie Wojciechowi godności biskupiej przez cesarza Ottona II
Dłonie Wojciecha i cesarza położone są na pastorale, który łączy ich ideowo, jednocześnie dzieląc kompozycyjnie kwaterę na dwie części: świat władzy świeckiej i świat władzy duchowej. Autorytet Ottona II został podkreślony przez pozycję siedzącą i miecz trzymany przez miecznika, gest Wojciecha wskazuje na pokorę.
6. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca szóstą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena VI – Uzdrowienie opętanego
Scena przedstawia egzorcyzmy dokonane przez Wojciecha na opętanym, z którego ulatuje szatan. Zdarzenie ma miejsce w Weronie, w przeciwieństwie do przekazów hagiograficznych – treści na drzwiach są więc nowym wydarzeniem, nie odpowiadają faktycznym zapisom z biografii Wojciecha.
7. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca siódmą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena VII – Widzenie senne Wojciecha
Podczas snu Wojciechowi objawia się Chrystus, upominając go, że toleruje handel chrześcijańskimi niewolnikami przez Żydów. W scenie zaprezentowane zostały dwa światy: ziemski, doczesny reprezentowany przez Wojciecha i niebiański, ponadczasowy, Chrystusowy.
8. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca ósmą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena VIII – Wojciech skłania czeskiego księcia Bolesława Pobożnego do oswobodzenia niewolników chrześcijańskich
Kwatera jest kontynuacją sceny VII. Św. Wojciech w stroju biskupim, w infule i z pastorałem, stoi przed skutymi niewolnikami i upomina siedzącego na tronie księcia czeskiego Bolesława II przed handlem ludźmi. Wydarzenie podkreśla posłuszeństwo Wojciecha wobec nakazów Chrystusa.
9. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca dziewiątą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena IX – Cud z dzbanem w klasztorze na Awentynie
Kwatera ukazuje wydarzenie z ok. 995 roku – cud dokonany przez Wojciecha, w którym upuszczone gliniane naczynie na wodę lub wino nie rozbiło się. W osobie Wojciecha została zaprezentowana podwójna natura: ludzka (tłuczenie naczynia) i święta, cudotwórcza (podniesienie niepotłuczonego naczynia).
10. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca dziesiątą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena X- Wojciech przybywający łodzią do Prus
Kwatera przedstawia przybycie misjonarzy drogą morską do Prus w 997 roku. Wojciechowi towarzyszą duchowni: dwaj mnisi, jego brat Gaudenty i benedyktyn Bogusz. Gesty Wojciecha oraz przedstawicieli Prus zapowiadają przyszły konflikt.
11. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca jedenastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XI - Chrzest Prusów
Scena ukazuje chrzest wyłącznie jednego Prusa, u którego według legendy zatrzymał się Wojciech i nawrócił go. Pozostałe osoby, towarzyszące temu aktowi, są już prawdopodobnie ochrzczone.
12. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca dwunastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XII – Kazanie Wojciecha do Prusów
W scenie Wojciech głosi Słowo Boże do pogan, którzy swoją niechęć i sprzeciw okazują gestami: zaciśniętymi pięściami i skrzyżowanymi ramionami. Mają także obrócone w różne strony głowy, co wskazuje na oburzenie.
13. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca trzynastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XIII – Ostatnia msza Wojciecha
Kwatera dotyczy ostatniej mszy sprawowanej przez Wojciecha, podczas której był obserwowany przez Prusów, którzy w liturgii widzieli magiczne gesty prowadzące do ich zguby. Śmierć biskupa zapowiada postać Prusa o rozwianych włosach stojąca przy mensie.
14. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca czternastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XIV – Męczeńska śmierć Wojciecha
Scena ukazuje zabicie Wojciecha poprzez przeszycie go włócznią oraz odcięcie mu głowy toporem 23 kwietnia 997 roku. Jednocześnie widoczne są lecące w stronę biskupa kamienie. Kwatera łączy w sobie różne wersje śmierci Wojciecha przekazane w źródłach hagiograficznych.
15. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca piętnastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XV – Wystawienie zwłok Wojciecha
W kwaterze owinięte w całun, bezgłowe ciało Wojciecha zostało wystawione na marach wspartych na dwu drzewach, z których jedno ma obciętą koronę, a na jego pniu osadzona została głowa biskupa. Pośrodku mar znajduje się młoda roślina, na której siedzi ptak.
16. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca szesnastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XVI - Wykupienie Wojciecha przez Bolesława Chrobrego
Scena ukazuje ważenie pieniędzy – w centrum znajduje się waga, na której szalach znajdują się relikwie i złoto. Po bokach autor zamieścił Prusów i Chrobrego ze świtą. Ważenie ma znaczenie symboliczne – jest zderzeniem pogańskiego profanum i chrześcijańskiego sacrum.
17. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca siedemnastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XVII - Sprowadzenie zwłok Wojciecha z Prus do Gniezna
Wydarzenie przeniesienia zwłok zostało połączone z objawieniem świętości Wojciecha. Pod marami dwie kalekie, karłowate postacie, które doznały cudownego uzdrowienia modlitewnymi gestami adorują niesione na marach ciało biskupa.
18. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca osiemnastą kwaterę oraz tekst z opisem: Scena XVIII – Złożenie do grobu zwłok Wojciecha
W scenie Wojciech staje na granicy dwóch światów: doczesnego i wiecznego. Po lewej stronie zamieszczony został ceremoniał pogrzebowy z postaciami dokonującymi obrzędu (jedna trzyma kadzielnicę, druga wodę święconą), a po prawej architektoniczna brama będąca symbolicznym przejściem do Domu Ojca.
19. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Przy scenie narodzin Wojciecha, autor umieścił łowcę zajęcy. Jest to wyobrażenie konstelacji Oriona z psem Syriuszem polujących na zająca. (…) Umieszczenie gwiazdozbioru obok nowonarodzonego dziecka (…) zapowiada przyszłego bohatera historii Kościoła.
20. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Obok kwatery przedstawiającej posłanie św. Wojciecha do szkoły w Magdeburgu, znajduje się symbol łucznika, który wyraźnie chce oddać strzał z łuku do siedzącej ponad nim wiewiórki. To metaforyczne przedstawienie inteligentnego, celującego ucznia, którym był przyszły duchowny.
21. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Pomiędzy III a IV sceną na bordiurze znajduje się małpa karmiąca się winogronem, która jest uosobieniem grzesznika karmiącego się nauką Chrystusa (Wojciech decydujący się służyć Bogu).
22. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Święty wznoszący się na wyżyny hierarchii kościelnej poprzez scenę przekazania inwestytury, przedstawiony jest przy koźle górskim, potwierdzającym wznoszenie się ku Bogu.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
23. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Prace w winnicy, od razu kojarzące się z przypowieścią Chrystusa o robotnikach w Bożej Winnicy, widnieją tuż obok scen z czasów, gdy św. Wojciech był zarządcą diecezji praskiej. Tworzą widoczną aluzję do biskupa jako boskiego robotnika, głoszącego Słowo i Naukę Zbawiciela.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
24. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: (…) tematem bordiury jest jeleń uciekający przed wilkiem. Została nim okraszona scena dotycząca sporu pomiędzy Bolesławem Czeskim a świętym Wojciechem, w czasie którego duchowny wziął w obronę chrześcijańskich niewolników wysyłanych do krajów muzułmańskich. Wilk jest wcieleniem szatana. (…)
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
25. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: (…) Wierzono, że duchowny, udając się na wyprawę misyjną do pogańskich Prusów, w pewien sposób wyzwał na pojedynek szatana. Scenę tą symbolicznie ukazuje bordiura. W jej lewym, górnym rogu przedstawiono walkę rycerza ze skrzydlatym wężem o niedźwiedzich kłach, z małymi uszami, wygiętymi do tyłu na kształt rogów i cętkowanym ciele. Zagadkową postacią zdaje się być pokonujący stwora rycerz. Według teologii chrześcijańskiej, było dwóch bohaterów walczących z bestiami: archanioł Michał i święty Jerzy. Można przypuszczać, iż na drzwiach znajduje się ten drugi, ponieważ jego kult był w Gnieźnie bardzo rozpowszechniony.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
26. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: (…) na bordiurze pojawia się gryf. Zwierzę o orlej głowie z dziobem i lwich pazurach nie posiada jednak skrzydeł, charakterystycznych dla tych mitologicznych stworzeń. Symbol ten może być interpretowany w dwojaki sposób. Gryf jako metafora strażnika kraju pogańskiego, okrutny i zachłanny, broni dostępu do jego granic, ludności i skarbów. Może chodzić tu o opór, jaki stawiali poganie wobec św. Wojciecha, gdy ten przybył do nich z misją chrystianizacyjną. Z drugiej strony, motyw gryfa jako połączenie zwierzęcia lądowego i stworzenia powietrznego, postrzegano jako symbol Jezusa Chrystusa, którego natura była połączeniem pierwiastka boskiego i ludzkiego. (…) można przypuszczać, że misji duchownego towarzyszy zwierzę, będące ucieleśnieniem Boga.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
27. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Przy scenie zabójstwa świętego przez pogan widnieje centaur z rogiem i maczugą. Został on przedstawiony nie jako pół człowiek pół koń, lecz pół człowiek pół osioł, co dodatkowo podkreśla zezwierzęcenie i dzikość Prusów. Porównano ich w ten sposób do bezrozumnych szaleńców.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
28. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Obok kwatery dotyczącej wystawienia zwłok świętego na pogańskiej ziemi, widnieje ptak z męską, brodatą głową, identyfikowany jako harpia. Wielu uczonych dopatruje się podobieństwa pomiędzy tą głową, a głową św. Wojciecha o krótkiej, kędzierzawej brodzie, która z nią sąsiaduje. Oznaczałoby to niewątpliwą rozpacz kolejnych pokoleń i samych zabójców Wojciecha, którzy w końcu zdadzą sobie sprawę z tego, że zabili boskiego sługę, przybyłego na pogańskie ziemie z misją pokojową.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)]
29. Ilustracja z detalem Drzwi Gnieźnieńskich, przedstawiająca fragment bordiury oraz tekst z opisem: Z ostatnią sceną Drzwi Gnieźnieńskich – złożenia relikwii męczennika do grobu – w katedrze gnieźnieńskiej związane są galopujący Centaur oraz Herkules walczący z ptakami stymfalijskimi. Są to alegorie bezbożników i heroicznego świętego, który stał się pogromcą pogaństwa i grzechu. Wydał im walkę, tak jak Herkules, który Arkadię uwolnił od zabójczych ptaków. Jednak walka z niewiernymi jest wieczna. Symbol Herkulesa stanowi wyraźny apel do wiernych, aby również i oni szli drogą świętego Wojciecha.
[http://www.nowastrategia.org.pl/symbolika‑bordiury‑drzwi‑gnieznienskich/ (dostęp z dnia 31.03.2018)
Drzwi Gnieźnieńskie, katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, Gniezno, II poł. XII w., gniezno.fotopolska.eu, CC BY 3.0.
Polecenie 2
Wyjaśnij, w jaki sposób sceny z kwater I–IV ukazują powołanie i duchowy rozwój św. Wojciecha.
R1BGCB5H5STJM
Zwróć uwagę na motywy: cudowne uzdrowienie, oddanie do szkoły, modlitwa, symbolika architektury.
Sceny I–IV ukazują stopniowe dojrzewanie duchowe Wojciecha: cudowne uzdrowienie zapowiada jego przyszłą świętość, oddanie do szkoły w Magdeburgu podkreśla formację intelektualną i moralną, a scena modlitwy przed rotundą symbolizuje świadome powołanie i zawierzenie Bogu. Architektura rotundy, kojarzona z martyriami, zapowiada jego przyszłe męczeństwo.
core/E11Journal
Polecenie 3
Wskaż, jak w kwaterach VII–XII przedstawiono konflikt między misją chrześcijańską Wojciecha a oporem Prusów.
R14PN9VMLBJ8H
Zwróć uwagę na gesty, reakcje pogan, symboliczne zapowiedzi konfliktu.
W kwaterach VII–XII konflikt narasta stopniowo: senne widzenie Chrystusa ujawnia moralny problem handlu niewolnikami, a wizyta u Bolesława II pokazuje posłuszeństwo Wojciecha wobec nakazu Bożego. Po przybyciu do Prus gesty Prusów — zaciśnięte pięści, skrzyżowane ramiona, odwrócone głowy — wyrażają sprzeciw wobec nauki chrześcijańskiej. Nawet scena chrztu jednego Prusa podkreśla wyjątkowość nawrócenia i ogólny opór społeczności.
Polecenie 4
Wyjaśnij symbolikę wybranych motywów z bordiury i powiąż je z wydarzeniami z życia św. Wojciecha.
RPCG41QRQV3QS
Możesz wybrać np. jelenia i wilka, gryfa, centaura, harpię lub Herkulesa.
Jeleń uciekający przed wilkiem symbolizuje św. Wojciecha uciekającego przed złem i broniącego chrześcijańskich niewolników przed „wilkiem”–szatanem. Gryf może oznaczać zarówno opór pogańskich Prusów, jak i obecność Chrystusa towarzyszącego misji. Centaur o oślej postaci podkreśla dzikość i bezrozumność pogan zabijających Wojciecha. Harpia z ludzką twarzą wyraża późniejszą skruchę zabójców. Herkules walczący z ptakami stymfalijskimi symbolizuje heroizm świętego i jego duchową walkę z pogaństwem.
Podsumowanie
Sztuka romańska, rozwijająca się w XI–XIII wieku, była pierwszym w pełni ukształtowanym stylem średniowiecznej Europy. Jej cechą zasadniczą była monumentalność form, podporządkowanie architektury funkcji sakralnej oraz silna symbolika religijna. Rzeźba, ściśle związana z budowlą, pełniła przede wszystkim rolę dydaktyczną - miała przekazywać wiernym treści teologiczne poprzez uproszczone, hieratyczne przedstawienia i czytelne gesty. W sztuce romańskiej dominowała narracyjność, widoczna w cyklach reliefowych i programach ikonograficznych, które ukazywały wzorce moralne, historie świętych oraz symboliczne ujęcia dobra i zła. Często wykorzystywano motywy zwierzęce i roślinne, przekształcone na potrzeby chrześcijańskiej interpretacji świata. Polskie zabytki romańskie wpisują się w ten europejski nurt, ukazując zarówno wysoki poziom artystyczny, jak i lokalną specyfikę. Ich różnorodność i bogactwo ikonograficzne świadczą o znaczącej roli sztuki w kształtowaniu duchowości i kultury wczesnośredniowiecznej Polski.