Pod lupą nowej wiedzy

Istnieje wiele poglądów na temat genezy gotyku. Jedna zakłada, że katedra gotycka, jako symbol epoki, jest skutkiem ewolucji sklepienia krzyżowo‑żebrowego oraz rozwoju konstrukcji. Kolejna głosi, że katedra powstała jako obraz Jeruzalem Niebieskiego – inny od kościoła romańskiego w sensie symbolicznym oraz funkcjonalno‑liturgicznym. Według trzeciej koncepcji katedra jest wyrazem założeń epoki i skutkiem rozwoju i zachodzących przemian. We Francji periodyzacja gotyku odpowiada ogólnemu podziałowi na trzy fazy, lecz w porównaniu z Anglią i Niemcami odróżnia się datami i okresami wewnątrz tych faz. Wczesny gotyk to przejście od sztuki romańskiej do gotyku. W dojrzałym nastąpiły zmiany polityczne (Francja zdobywa znaczną władzę w Europie), społeczne (wzrost znaczenia mieszczaństwa) oraz filozoficzne (rozwój scholastyki) – silne podstawy programu katedralnego zdobyły powszechne uznanie w Europie. Międzynarodowej fazie późnego gotyku towarzyszyły epidemie i wojny, a wewnętrznie ukształtował się w duchu mistycznym.

R167ZQ1XEVPJA

Ilustracja przedstawia schemat z periodyzacją gotyku we Francji. Zawiera nazwy różnych okresów oraz datowanie. Na szczycie wykresu jest prostokąt z napisem Periodyzacja gotyku we Francji. Dzieli się na trzy części: wczesny gotyk 1140‑1230, dojrzały gotyk (Rayonnant) 1230‑1350, późny gotyk (Flamboyant) 1350‑1500. Dodatkowo wczesny gotyk podziel się na: Primitif 1140‑1190 i Classic 1190‑1230.

Po wielkim rozwoju romanizmu we Francji od początku XI wieku, styl ten w kolejnym stuleciu ustępuje nowym rozwiązaniom. Mimo że katedra jako układ przestrzenny nie jest wymysłem epoki gotyku, gdy z większość z nich powstała na planach i ruinach swoich poprzedniczek, nowy styl rozwinął koncepcje wypracowane w Cluny III, wprowadzając nowatorskie rozwiązania konstrukcyjne, oparte na lekkości i wertykalizmie.

Saint‑Denis – kolebka wczesnego gotyku i wizja Sugera

Model francuskiej katedry wczesnogotyckiej powstał w rejonie Île‑de‑France, obejmującym Paryż i jego sąsiedztwo, a będącym w zasięgu władania francuskich monarchów. W opackim kościele w Saint‑Denis pod Paryżem – miejscu karolińskiej bazyliki z VIII wieku, po raz pierwszy sformułowane zostały zasady stylu gotyckiego. Inicjatorem szeroko zakrojonych zmian w architekturze tej świątyni klasztornej był opat Suger, który w 1132 roku przebudował jej część zachodnią – dwie wieże i trzy rzeźbione portale. Wzorem dla kolejnych budowli stały się prace przy nowym, jeszcze romańskim prezbiterium, którego konsekrację w dniu 11 czerwca 1144 roku uznaje się za symboliczną datę rozpoczęcia dziejów gotyku. Jego półkolista absyda prezbiterium została otoczona ambitem i wieńcem kaplic (jak w kościołach pielgrzymkowych). Wprowadzono łuk ostry i dodatkowe żebra sklepienne. Według Sugera nowe prezbiterium miało być bardziej przestronne, dynamiczne i jaśniejsze, w myśl mistycznej zasady chrześcijaństwa, że „Bóg jest światłem”.

Nowa logika przestrezni i światła

We wczesnym gotyku (1140‑1230) dominowały czterokondygnacyjne bazyliki emporowe z tryforiami usytuowanymi powyżej empor naw głównych. W pełni wykorzystano możliwości konstrukcji szkieletowej – łuku ostrego, sklepień żebrowych z systemem służek i filarów oraz zewnętrznych skarp i łuków przyporowych. W efekcie uzyskano cieńszą i zredukowaną do minimum ścianę, co umożliwiło wprowadzenie dużych, ostrołukowych okien. Prezbiteria zakończone były półkolistym obejściem z wieńcem kaplic. W niektórych paryskich katedrach tryforia stopniowo zastępowano dużymi rozetami. Skrzyżowanie naw akcentowała sygnaturka. Dwuwieżową fasadę zachodnią z trzema portalami opracowaną rzeźbiarsko, dekorowały ją: rozeta i galeria królów. Wnętrze zamykały od góry sklepienia żebrowe w stylu normandzkim – sześciodzielne w nawie środkowej i czterodzielne w nawach bocznych.

Katedra w Laon – od romańskiego ambitu do gotyckiej fasady

W 1160 roku rozpoczęto budowę katedry w Laon, założonej na planie krzyża łacińskiego. W kościele zastosowano system wiązany – każdemu sklepieniu nawy głównej odpowiadają dwa sklepienia nawy bocznej, a więc filary nośne nie są równomiernie obciążone. Początkowo prezbiterium miało formę półkolistą z ambitem, lecz w XIII wieku zostało przekształcone na prostokątne, uzyskując jednakowe zakończenie obu końców nawy głównej i transeptu płaską ścianą z okrągłym oknem. Dwuwieżową fasadę zachodnią tej trójnawowej bazyliki z transeptem zdobią trzy obszerne portale, nad którymi wyeksponowana jest rozeta. Powyżej umieszczono galeryjkę arkadową. Dwie wieże wyprowadzono już od przyziemia – w dolnych partiach obejmują je krzyżowo ustawione przypory, które wyżej przechodzą w złożoną konstrukcję przekątniową zamaskowaną przez liczne łuki, pinakle i tabernakula. Elewacja zachodnia akcentuje pionowy podział bryłami filarów przyporowych, natomiast w poziomie składa się z kondygnacji portali, okien, arkadowej galeryjki i górnych partii wież. We wnętrzu zastosowano układ czterokondygnacyjny: nad arkadami międzynawowymi znajdują się empory z biforiami, ponad nimi tryforia galerii arkadowej, a najwyżej – okna.

Notre Dame – od wczesnego gotyku ku pełni stylu

Zbliżoną w formie do katedry w Laon jest Notre Dame w Paryżu. BJej budowę rozpoczęto w 1163, główne prace zakończono ok. 1250–1260, a detale architektoniczne powstawały jeszcze w XIV wieku. Ta pięcionawowa bazylika z krótkim, jednonawowym transeptem na planie, mocno wydłużonym prezbiterium i podwójnym, półkolistym obejściem posiada imponujący system przypór i łuków, bogatą oprawę rzeźbiarską w postaci maswerków tryforiów i rozet, wimperg i pinakli. Kościół przekrywa sklepienie krzyżowo‑żebrowe – nawa główna sklepiona jest sześciodzielnie, a nawy boczne czterodzielnie. W 1180 ściany nawy głównej na poziomie sklepień podparto łukami przyporowymi. Między podporami znajduje się wieniec kaplic dobudowany na przełomie XIII i XIV wieku. Zachodnią elewację flankują dwie wieże. Budowlę w kompozycji cechuje równowaga pionów i poziomów.

Po 1190 roku kontynuowano rozwiązania wczesnogotyckie – stosowano te same plany i układy bazylikowe oraz kompozycje fasad. Natomiast wydłużono korpus nawy głównej, wprowadzając często podwójne rzędy przypór. Elementem obowiązującym stał się układ trójkondygnacyjny podziału ściany nawy środkowej, w którym wyodrębniono: arkady międzynawowe, niski pas tryforiów i strefę okien. Zredukowano ściany, wprowadzając większą liczbę okien. Zarówno na zewnątrz, jak i we wnętrzu kościoła wzbogacono oprawę dekoracyjną – pojawiły się maswerki, fryzy kapitelowe, ażurowe tabernakula, a także realistyczne motywy roślinne. Bryły stały się monumentalne, widoczne ze znacznej odległości, stanowiły nie tylko obraz Niebiańskiego Jeruzalem, ale potwierdzały prestiż i potęgę francuskich królów. Klasyczną odmianę wczesnego gotyku reprezentują katedry w Chartres, Amiens, Reims i Beauvais.

Notre Dame w Chartres – arcydzieło przestrzeni i światła

Katedra Notre Dame w Chartres to budowla trzynawowa z trzynawowym transeptem i pięcionawowym prezbiterium z półkolistym zakończeniem, podwójnym obejściem i wieńcem kaplic. Dwuwieżową elewację zachodnią dekoruje portal królewski. Nawa boczna nie posiada empory, a łuki przyporowe zapewniają lepsze oświetlenie wnętrza. Ściany ramion transeptu w celu doświetlenia otrzymały okrągłe różyce. Projekt fasad uwzględnia sytuację urbanistyczną – o ile elewacja zachodnia jest niereprezentacyjna, to portal południowy, znajdujący się od strony miasta ma charakter reprezentacyjny. Na posadzce wyżłobiony został labirynt (XIII wiek).

Wertykalny majestat katedry w Amiens

Katedrę w Amiens zaprojektowali: Robert de Luzarches oraz Thomas i Renaud de Cormont. Korpus nawowy, wzorowany na katedrze w Reims wzniesiono w latach 1220‑70 i ma ponad 130 metrów długości, wysokich nawach, dekorowanych arkadami i tryforiami. Trzynawowy kościół z transeptem o także trzech nawach posiada pięcionawowe prezbiterium. Na przecięciu naw z transeptem przesklepiony jest gwiaździście. Głównym elementem dekoracji jest galeria kamiennych posągów ukazujących królów Judei. Wnętrze katedry sprawia wrażenie smukłości, kondygnacja arkad międzynawowych została wydłużona i ozdobiona licznymi tryforiami i arkadkami.

Reims – kamienna symfonia gotyku

Katedra w Reims (1211–1300) to trójnawowa bazylika z trzynawowym transeptem, pięcionawowym prezbiterium z ambitem i kaplicami oraz dwuwieżową fasadą, uważana za perłę gotyku. Od strony zachodniej znajdują się trzy portale z dwiema rozetami – jedna usytuowana została w tympanonie, druga, większa nad głównym portalem przedstawia Marię z Apostołami w otoczeniu muzykujących aniołów. Wnętrze ma charakter wertykalny, dekorowane jest tryforiami i witrażowymi okami z maswerkami. Bryłę dekorują liczne rzeźby o charakterze teatralnym i ironicznym zabarwieniu.

Beauvais – konstrukcyjny eksperyment gotyku

W roku 1225, hrabia biskup Milon de Nanteuil podjął decyzję o budowie katedry św. Piotra w Beauvais, która miała prześcignąć rozmiarami i wystrojem wszystkie zbudowane do tej pory kościoły. W 1272 postawiono chór i nawy boczne, jednak już 12 lat później, ze względu na nieprzestrzeganie konstrukcyjnych reguł i tempa pracy, część budowli zawaliła się. W 1347 roku odbudowano prezbiterium, przęsła nawy podzielono i wzmocniono. Prace zostały przerwane ze względu na wojnę stuletnią (1337‑1453). Rozpoczętą wcześniej budowę transeptu ukończono dopiero w XVI wieku pod kierownictwem Martina Chambigne’a – wzniesiono także największą w historii wieżę, która w 1573 roku runęła wraz z trzema piętrami. Obecnie świątynia ma 72,50 m długości, a sklepienie osiąga wysokość 48,50 m i jest najwyższym w architekturze gotyckiej.

Gotyk płomienisty, czyli wykształcony po 1350 roku styl flamboyant, swoje określenie zawdzięcza kształtom nawiązującym do maswerku charakteryzującego się formami płynnymi, dynamicznymi, esoidalnymi, przypominającymi języczki ognia (tzw. „gotycki barok”), tzw. rybie pęcherze. Styl ten charakteryzuje się bogactwem dekoracji rzeźbiarskiej, urozmaiconej licznymi detalami. W rozetach stosowano podziały na liczne, niewielkich rozmiarów pola o wygiętych liniach. Popularnym motywem dekoracyjnym stał się rybi pęcherz. Przykładem architektury sakralnej reprezentującej flamboyant jest Saint‑Chapelle (Święta Kaplica) – dwukondygnacyjna, położona w centrum dawnej siedziby królewskiej na wyspie Cité w Paryżu, ufundowana przez Ludwika IX a zaprojektowana przez Pierre’a de Montreuila. Ta dwukondygnacyjna budowla założona została na planie prostokąta z przedsionkiem i absydą. Zachodnią fasadę zamykają dwie wieże z rozetą ukazująca sceny z Apokalipsy. Wrażenie sprawiają ona, szczególnie efektowne w kaplicy górnej

Francuskie katedry gotyckie to arcydzieła, które zrewolucjonizowały architekturę sakralną. Ich unikalność tkwi w połączeniu lekkości konstrukcji, monumentalnych rozmiarów i mistrzowskiej dekoracji rzeźbiarskiej oraz witrażowej. Zastosowanie łuku ostrego, sklepień żebrowych i systemu przypór pozwoliło na wznoszenie przestrzeni jasnych, smukłych i pełnych światła, w których wnętrza stają się nie tylko miejscem kultu, lecz także spektaklem artystycznym.

W miarę rozwoju stylu architekci francuscy eksperymentowali z proporcjami naw, fasad i wież, wprowadzając coraz bardziej finezyjne detale, rozety, tryforia i kaplice promieniste. Efektem tych działań jest wyjątkowa harmonia bryły, światła i dekoracji, widoczna w takich katedrach jak Saint‑Denis, Laon, Chartres, Amiens czy Reims. Późniejszy gotyk płomienisty (flamboyant), reprezentowany przez Sainte‑Chapelle, podkreślił jeszcze bardziej ekspresję formy i bogactwo ornamentyki.

Francuski gotyk to nie tylko styl architektoniczny, lecz również wizja przestrzeni, światła i duchowości, która zainspirowała całe średniowieczne budownictwo europejskie i pozostaje symbolem artystycznej perfekcji.