w architekturze (głównie sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wtopione w bryłę budynku. Absyda pojawiła się w świątyniach i bazylikach starożytnego Rzymu; stąd przejęła ją chrześcijańska architektura sakralna; w najwcześniejszych kościołach chrześcijańskich absyda kierowana była ku zachodowi, od ok. V w. ku wschodowi; najbogatszy system absyd wytworzyła architektura koptyjsko‑nubijska i romańska.

element architektoniczny składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych górą łukiem.

w architekturze chrześcijańskiej, kościół wielonawowy, o nawie środkowej wyższej od bocznych (przeciwieństwo kościoła halowego); W zależności od przekroju poprzecznego rozróżnia się:
• bazylikę właściwą, o nawach krytych odrębnie i nawie środkowej oświetlonej najczęściej przez okna ponad dachami naw bocznych;
• pseudobazylikę, o nawach krytych wspólnym dachem dwuspadowym i nawie środkowej oświetlonej pośrednio poprzez nawy boczne.

dwudzielne arkadowe okno lub przezrocze, typowe dla architektury romańskiej i gotyckiej.

element architektoniczny będący zwieńczeniem murów obronnych i baszt w postaci „zębów” z wolną przestrzenią pomiędzy nimi. Służyły jako obrona w czasie oblężenia – zęby stanowiły ochronę dla strzelców a wolna przestrzeń umożliwiała strzelanie do przeciwnika.

(niem. Presbyterium, wł. presbiterio, łac. presbyterium) przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od nawy głównie lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą; wyodrębniona także w bryle zewnętrznej. Prezbiterium zamykała zwykle ściana prostokątna, półkolista (-apsyda) lub wieloboczna; rzut i bryłę prezbiterium wzbogacały (gł. w architekturze średniowieczne) apsydiole, obejście, wieniec kaplic. W średniowieczu prezbiterium było z reguły orientowane (skierowane na wschód); w niektórych kościołach (zwłaszcza w romańskich tzw. bazylikach dwuchórowych) występowały dwa prezbiteria: od wschodu i zachodu. W prezbiterium znajduje się sanktuarium z ołtarzem głównym, stalle dla kleru oraz wyposażenie służące do obrzędów liturgicznych.

(wł. faciata) elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją architektoniczną (rozczłonkowanie architektoniczne; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja mai. itp.), zawierająca przeważnie główne wejście.

charakterystyczny dla gotyku dekoracyjny element architektoniczny w postaci wysmukłej kamiennej sterczyny, zwykle o czworobocznym trzonie, z rytmicznymi szeregami żabek wzdłuż krawędzi i kwiatonem na szczycie.

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. Filar jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających; szczególnego znaczenia nabrał z chwilą opanowania techniki sklepień.

filary złożone ze służek w kształcie kilku walców zebranych razem i przytwierdzonych do ściany.

zadaszona przybudówka, z reguły niewielkich rozmiarów, parterowa lub rzadziej piętrowa, poprzedzająca wejście do budynku.

ozdobne zakończenie rynny dachowej, z którego woda deszczowa swobodnie spada daleko od lica muru. Szczególnie ozdobne formy rzeźbiarskie (fantastyczne zwierzęta, ptaki, demony, potwory, postacie ludzkie) wytworzyła gotycka architektura francuska, za której przykładem rozpowszechniły się w całej Europie, stosowane zarówno w budowlach sakralnych, jak i świeckich. Rzygacze wykonywano początkowo najczęściej w kamieniu; w czasach nowożytnych - zwykle z blachy.

technika zdobnicza, stosowana w wielu dziedzinach rzemiosła artystycznego, m.in. w meblarstwie, złotnictwie i architekturze wnętrz. Polega na zdobieniu powierzchni kamiennej, metalowej, albo też wykonanej z innego twardego materiału, wstawkami z innego materiału, zwykle cenniejszego albo wyróżniającego się kolorem albo wzorem.

mała kultowa budowla wolno stojąca lub połączona z większym kompleksem architektonicznym, bądź też wyodrębnione wnętrze dla niewielkiej liczby wiernych.(…) W liturgice chrześcijańskiej - niewielka budowla wolno stojąca lub połączona z kościołem, a także wydzielone pomieszczenie z ołtarzem stanowiące część większej budowli, a pełniące wszystkie liturgiczne funkcje kościelne lub ich część.

kaplice otaczające wieńcem prezbiterium, przylegające do niego.

system konstrukcyjny charakterystyczny dla sakralnej architektury gotyckiej, umożliwiający przesklepianie dużych przestrzeni na znacznej wysokości; w systemie przyporowym ciężar sklepienia krzyżowo‑żebrowego nawy głównej jest przenoszony częściowo za pośrednictwem służek na filary międzynawowe, częściowo - dzięki zastosowaniu luków przyporowych (odporowych lub oporowych), przewieszonych ponad dachami naw bocznych lub ukrytych w poddaszach - na zewnątrz, na przypory (skarpy); uproszczoną odmianą systemu przyporowego jest konstrukcja filarowo‑skarpowa, w której mury nawy głównej są opięte skarpami przebijającymi dachy naw bocznych i łączącymi się z filarami; konstrukcja filarowo‑skarpowa była charakterystyczna dla kościołów krakowskich XIV wieku.

sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewnętrznie część budowli, zawierająca takie sklepienie (kopuła zewnętrzna).

w architekturze pałacowej: centralna część budynku; w architekturze sakralnej: nawowa część kościoła.

nazywana też kotwą (inne nazwy to ankier, ankra, kołek) to wykonany z metalu element konstrukcyjny, wzmacniający i stabilizujący konstrukcję. Kotew wiąże ze sobą dwa elementy, uniemożliwiając zmianę ich położenia.

dekoracyjny element w kształcie dwu- lub czteroramiennego pęku kwiatów czy liści, ułożonego w jednej albo kilku kondygnacjach; wykonywany głównie z kamienia; wieńczył hełmy wież, szczyty, wimpergi, pinakle itp., stanowiąc charakterystyczny motyw architektury gotyckiej.

pomieszczenie otwarte na zewnątrz, zwykle przesklepione, usytuowane zazwyczaj w elewacji budynku na całej jej szerokości lub na krótszym odcinku, na jego narożu, na parterze lub piętrze, zamknięte kompozycyjnie i niebędące ciągiem komunikacyjnym, służące głównie jako miejsce dla wypoczynku i widokowe.

dekoracja architektoniczna charakterystyczna dla sztuki gotyckiej; składał się z elementów geometrycznych. (laskowań, kół, odcinków koła, stylizowanych trój- i czteroliści, rybich pęcherzy) wykonanych w kamieniu i cegle; maswerk stosowano do wypełniania głównie ażurowych otworów okiennych, rozet, przeźroczy, wimperg, balustrad i in. elementów arch.; niekiedy także pólścienny (zw. ślepym).

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby n. rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawę główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina n. główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego); w większych założeniach średniowiecznych spotyka się dwie nawy poprzeczne (np. dwie równolegle od strony prezbiterium lub w kościołach dwuchórowych jedna od wschodu, druga od zachodu.

w kościołach przejście obiegające prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami; obejście było charakterystycznym elementem kościołów rom. (zwłaszcza pielgrzymkowych) i gotyckich; do obejścia przylegały zwykle kaplice promieniste (tzw. wieniec kaplic)

(franc. pilastre, z wł. pilastro - filar) płaski filar przyścienny, pełniący funkcje podpory i dekoracyjnego rozczłonkowania ścian; występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu; występuje w połączeniu z belkowaniem, rzadziej z łukami (arkady pilastrowe). Czasem stosuje się tzw. wiązkę pilastra - zestawienie całych, pół- i ćwierćpilastrów, wywołujących wrażenie nałożenia na siebie kilku pilastrów o węższych trzonach.

(franc. pinacle) charakterystyczny dla gotyku dekoracyjnego element architektoniczny w postaci wysmukłej kamiennej sterczyny, zwykle o czworobocznym trzonie, z rytmicznymi szeregami żabek wzdłuż krawędzi i kwiatonem na szczycie. Bardziej dekoracyjne kształtowano na wzór tabernakulum i zdobiono maswerkami. Pinakle wieńczyły przypory, naroża wieżyczek, wimpergi, portale, szczyty itp. Stosowano je także jako element zdobniczy w rzemiośle artystycznym głównie w wyrobach snycerskich i metalowych.

(niem. Portal, wł. portale, od porta - drzwi) ozdobne obramienie otworu wejściowego, na które składają się elementy arch. i rzeźb. Po bokach otwór ujmują glify o różnie ukształtowanych profilach, filary, kolumny lub pilastry, dźwigające nadproże lub łuk; portale bardziej rozbudowane mają zwieńczenie w formie odcinków belkowania, szczytów itp. Zależnie od charakteru podpór i kształtu zwieńczenia wyróżnia się portal kolumnowy, arkadowy, ostrołukowy itp. W średniowiecznej architekturze sakralnej wykształcił się odrębny typ p. monumentalnych, bogato dekorowanych rzeźbą figuralna i dekoracyjną, o szerokich rozglifieniach, z ustawionymi przy nich w uskokach kolumienkami, zamkniętych górą rzędami archiwolt, również w uskokach, ujmujących pole wypełnione rzeźbionym tympanonem (portal perspektywiczny); portale takie często obejmowały dwa lub trzy otwory wejściowe (tzw. portale bliźniacze, potrójne). Dla okresu baroku charakterystyczne były portale., których rozbudowane zwieńczenia łączyły się z balkonem piętra (portal balkonowy).

pionowy element konstrukcyjny w formie prostego lub uskokowego (p. dwu-, trójskokowa) filara przyściennego o ściętej pochyło filarami; konstrukcja filarowo‑skarpowa była charakterystyczna dla kościołów krakowskich XIV w.

w średniowiecznej architekturze kościelnej duży kolisty otwór okienny w szczytach lub nad portalami, wypełniony bogatą dekoracją w układzie koncentrycznym (maswerk, witraż); charakterystyczny zwłaszcza dla głównej fasady świątyni; 2) w ornamentyce motyw stylizowanego, rozchylonego kwiatu (pierwotnie róży), z dośrodkowym układem płatków.

konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły, o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

sklepienie w kształcie połowy leżącego walca przeciętego wzdłuż płaszczyzny poziomej.

sklepienie złożone z czterech wycinków (kozuby) dwu przecinających się sklepień kolebkowych; ciężar tego sklepienia przenoszony jest na punkty jego spływu na liniach przecięcia się kolebek, na naroża pomieszczenia lub filary.

odmiana sklepienia krzyżowego wzmocnionego na liniach przecinania się kolebek żebrami z ciosów kamiennych lub profilowanej cegły, spływającymi na narożniki pomieszczenia, służki lub wsporniki; pola między żebrami nazywane są wysklepkami.

zespół elementów konstrukcyjnych rozdzielających w poziomie poszczególne kondygnacje budynku lub ograniczających go od góry.

określenie równoznaczne z terminem nawa poprzeczna (poprzeczne ramię przecinające nawę główną).

budowla lub wyodrębniona część innej budowli na planie koła, owalu, wieloboku lub prostokąta, której wysokość jest wyraźnie zaakcentowana w stosunku do szerokości podstawy. Oprócz funkcji mieszkalnych, reprezentacyjnych, wypoczynkowych wieże (gł. rusticae) były też centrami produkcji rolniczej. Wieże o rozbudowanej architekturze (kompleksie portyków, bibliotek, nimfeów, ogrodów) miewały zazwyczaj bogaty wystrój artystyczny Wieże późnoantyczne były właściwie wielkimi pałacami, czasem obronnymi. Do formy wież starożytnych nawiązała architektura świecka renesansu włoskiego, stąd rozpowszechnił się w całej Europie typ letniej willowej rezydencji. Obecnie termin wieża określa jednorodzinny dom wolno stojący typu miejskiego, otoczony niewielkim ogrodem; niekiedy również mały pensjonat w miejscowościach letniskowych i kuracyjnych.

w architekturze gotyckiej dekoracyjny szczyt trójkątny, umieszczany w zwieńczeniu portalu lub okna.