w architekturze (gł. sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości.

element architektoniczny składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych górą łukiem.

w architekturze chrześcijańskiej, kościół wielonawowy, o nawie środkowej wyższej od bocznych (przeciwieństwo kościoła halowego); W zależności od przekroju poprzecznego rozróżnia się:
• bazylikę właściwą, o nawach krytych odrębnie i nawie środkowej oświetlonej najczęściej przez okna ponad dachami naw bocznych;
• pseudobazylikę, o nawach krytych wspólnym dachem dwuspadowym i nawie środkowej oświetlonej pośrednio poprzez nawy boczne.

dwudzielne arkadowe okno lub przezrocze, typowe dla architektury romańskiej i gotyckiej.

element architektoniczny będący zwieńczeniem murów obronnych i baszt w postaci „zębów” z wolną przestrzenią pomiędzy nimi. Służyły jako obrona w czasie oblężenia – zęby stanowiły ochronę dla strzelców a wolna przestrzeń umożliwiała strzelanie do przeciwnika.

(prezbiterium) - chór, przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od nawy głównej lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą; wyodrębniona także w bryle zewnętrznej prezbiterium zamykała zwykle ściana prostokątna, półkolista (apsyda) lub wieloboczna; rzut i bryłę prezbiterium wzbogacały (gł. w architekturze średniowiecznej) apsydiole, obejście, wieniec kaplic. W średniowieczu prezbiterium było z reguły orientowane (skierowane na wschód).

frontowa ściana lub elewacja budynku.

(pinakiel) - charakterystyczny dla gotyku dekoracyjny element w postaci wysmukłej kamiennej sterczyny, zwykle o czworobocznym trzonie, z rytmicznymi szeregami żabek wzdłuż krawędzi i kwiatonem na szczycie.

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp.

filary złożone ze służek w kształcie kilku walców zebranych razem i przytwierdzonych do ściany.

zadaszona przybudówka, z reguły niewielkich rozmiarów, parterowa lub rzadziej piętrowa, poprzedzająca wejście do budynku.

ozdobne zakończenie rynny, najczęściej w kształcie paszczy zwierzęcej lub smoczej.

technika zdobnicza, stosowana w wielu dziedzinach rzemiosła artystycznego, m.in. w meblarstwie, złotnictwie i architekturze wnętrz. Polega na zdobieniu powierzchni kamiennej, metalowej, albo też wykonanej z innego twardego materiału, wstawkami z innego materiału, zwykle cenniejszego albo wyróżniającego się kolorem albo wzorem.

mała kultowa budowla wolno stojąca lub połączona z większym kompleksem architektonicznym, bądź też wyodrębnione wnętrze dla niewielkiej liczby wiernych.(…) W liturgice chrześcijańskiej - niewielka budowla wolno stojąca lub połączona z kościołem, a także wydzielone pomieszczenie z ołtarzem stanowiące część większej budowli, a pełniące wszystkie liturgiczne funkcje kościelne lub ich część.

kaplice otaczające wieńcem prezbiterium, przylegające do niego.

rodzaj konstrukcji, która rozwinęła się w gotyku i umożliwiła wykonywanie sklepień o dużych rozpiętościach i na znacznych wysokościach.

rodzaj sklepienia w formie czaszy, mogącej mieć różne kształty i przekroje. Kopuła umożliwia przekrywanie dużych pomieszczeń bez dodatkowych podpór, słupów i filarów.

w architekturze pałacowej: centralna część budynku; w architekturze sakralnej: nawowa część kościoła.

nazywana też kotwą (inne nazwy to ankier, ankra, kołek) to wykonany z metalu element konstrukcyjny, wzmacniający i stabilizujący konstrukcję. Kotew wiąże ze sobą dwa elementy, uniemożliwiając zmianę ich położenia.

dekoracyjny element, wieńczący pinakiel, szczyt, iglicę lub baldachim ornament w postaci pęku kwiatów lub liści, albo pojedynczy kwiat, zwykle o kilku rozwiniętych płatkach.

wnęka w zewnętrznej płaszczyźnie budynku, otwarta na zewnątrz, oddzielona drzwiami i oknem od pomieszczeń wewnętrznych, jedno lub wielokondygnacyjna, otwarta lub zamknięta (przeszklona), może stanowić część budynku lub być samodzielna, spotykana w architekturze renesansu, obecnie pełni funkcję balkonu.

dekoracja architektoniczna charakterystyczna dla sztuki gotyckiej Maswerk składał się z elementów geometrycznych (laskowań, kół, odcinków koła, stylizowanych trój- i czteroliści, rybich pęcherzy) wykonanych w kamieniu i cegle. M. stosowano do wypełniania głównie ażurowych otworów okiennych, rozet, przeźroczy, wimperg, balustrad i innych elementów architektonicznych.

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby naw rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawą główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina nawę główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego).

(ambit) w kościołach przejście obiegające prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami; obejście było charakterystycznym elementem kościołów rom. (zwłaszcza pielgrzymkowych) i gotyckich; do obejścia przylegały zwykle kaplice promieniste (tzw. wieniec kaplic)

płaski filar nieznacznie występujący poza lico ściany, ustawiony przy ścianie lub częściowo w nią wtopiony, pełni rolę zarówno konstrukcyjną w postaci podpory, jaki i dekoracyjną i przy obramieniach otworów okiennych, drzwiowych i bramnych.

pionowy element dekoracyjny w postaci smukłej kamiennej wieżyczki, zakończonej od góry kwiatonem, pełni funkcję dociążającą przyporę; pinakle wieńczyły przypory, naroża wieżyczek, wimpergi, portale, ołtarze.

ozdobne obramienie otworu wejściowego, na które składają się elementy architektoniczne i rzeźbiarskie.

patrz: chór.

(skarpa ) - pionowy element konstrukcyjny w formie prostego lub uskokowego filara przyściennego o ściętej pochyło górnej części. Przypora wzmacnia ściany budynku lub wolno stojącego muru oraz przenosi część ciężaru sklepień na fundament; podstawowy element konstrukcji filarowo‑skarpowej (przyporowy system).

ornament architektoniczny w kształcie rozwiniętej róży w postaci dużego, okrągłego okna z promieniście ukształtowanymi bogatymi dekoracjami – maswerkami, witrażami, umieszczone nad głównym portalem kościoła.

konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły, o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

sklepienie zbudowane na planie kwadratu z dwóch, przenikających się sklepień kolebkowych, z których pozostawiono górne części sklepień.

sklepienie krzyżowe o wyraźnie zaznaczonych łękach w postaci żeber w miejscu przenikania kolebek.

pozioma przegroda budowlana, która oddziela kondygnacje budynku.

system konstrukcyjny charakterystyczny dla sakralnej architektury gotyckiej, umożliwiający przesklepianie dużych przestrzeni na znacznej wysokości; w systemie przyporowym ciężar sklepienia krzyżowo‑żebrowego nawy głównej jest przenoszony częściowo za pośrednictwem służek na filary międzynawowe, częściowo - dzięki zastosowaniu luków przyporowych (odporowych lub oporowych), przewieszonych ponad dachami naw bocznych lub ukrytych w poddaszach - na zewnątrz przypory (skarpy).

określenie równoznaczne z terminem nawa poprzeczna.

w architekturze gotyckiej dekoracyjny szczyt trójkątny, umieszczany w zwieńczeniu portalu lub okna. Pole w. zdobiono ślepym lub ażurowym maswerkiem, krawędzie żabkami, wieńczono je kwiatonem, pinaklami, rzadziej rzeźbą figuralną.