Pod lupą nowej wiedzy

W Polsce malarstwo gotyckie rozwijało się równolegle z innymi dziedzinami sztuki – zwłaszcza z architekturą i rzeźbą. Już na przełomie XIII i XIV wieku zaczęto tworzyć freski, które zapoczątkowały tradycję malarstwa ściennego. Wiek XV przyniósł rozkwit malarstwa ołtarzowego i sztalugowego. W początkowej fazie dominował tzw. styl miękki, charakterystyczny dla twórców z Małopolski, którzy łączyli lokalne tendencje artystyczne z wpływami sztuki bizantyjskiej oraz włoskiej. Na początku XV wieku zauważalna stała się inspiracja sztuką czeską, zwłaszcza nurtem reprezentowanym przez Mistrza z Trzeboni. W czasach panowania Władysława Jagiełły popularność zyskały freski o cechach charakterystycznych dla tradycji bizantyjsko‑ruskiej. Kraków stał się wówczas ważnym ośrodkiem artystycznym, oddziałującym również na Wielkopolskę, podczas gdy na Pomorzu widoczne były wpływy niderlandzkie. U schyłku epoki gotyckiej w Małopolsce i Wielkopolsce rozwinął się styl lśniący – bogaty kolorystycznie i ornamentalnie. Oprócz malarstwa monumentalnego i tablicowego istniały też inne formy – rozwijano iluminatorstwo, a także, choć na mniejszą skalę, witrażownictwo.

R7K3NOKVVUQ1N

Ilustracja przedstawia obraz Mistrza z Trzeboni "Madonna między św. Bartłomiejem a św. Małgorzatą" . Centralnie zamieszczona jest postać Matki Boskiej z Dzieciątkiem, ukazana na złotym tle. Maria siedzi na tronie, ubrana w błękitny płaszcz, z głową otoczoną złotym nimbem. Na jej kolanach spoczywa mały Jezus, również z aureolą, który wyciąga rękę w stronę postaci stojącej po lewej stronie. Po lewej stronie obrazu znajduje się św. Bartłomiej z inskrypcją Sanctus Bartholomeus nad jego głową. Ubrany w długą szatę, trzyma w jednej ręce księgę, a w drugiej miecz– atrybut jego męczeństwa. Jego twarz jest spokojna, a postawa wyprostowana. Po prawej stronie stoi św. Maria Magdalena, oznaczona inskrypcją Sancta Magdalena. Ubrana w czerwono‑złotą szatę, trzyma naczynie na oleje – symbol jej roli w namaszczeniu Jezusa. Jej twarz jest delikatna, a spojrzenie skierowane ku Madonnie. Nad Marią unoszą się dwa anioły, które trzymają czerwony baldachim rozpostarty za jej plecami. Ich skrzydła są ozdobne, a twarze pełne łagodności. Baldachim podkreśla królewski charakter Madonny i nadaje kompozycji uroczysty ton. Wszystkie postacie mają złote aureole, a ich szaty są bogato zdobione, z wyraźnym modelunkiem fałd. Tło obrazu jest jednolicie złote.

Narracja i stylistyka malarstwa ściennego w Polsce

Zanim poznasz przykłady malarstwa ściennego, przeczytaj tekst, który przybliży Ci jego różnorodne funkcje i techniki - od dekoracyjnej polichromii, przez większe cykle figuralne, aż po pojedyncze sceny wotywne i epitafijne. Dowiesz się też, jak przygotowywano podłoże oraz jakie metody malarskie stosowano, ze szczególnym uwzględnieniem różnic między technikami „al fresco” i „al secco” oraz ich trwałości.

Do najwcześniejszych zabytków XIV‑wiecznego malarstwa ściennego należą śląskie malowidła o tematyce świeckiej, zdobiące wieżę obronną w Siedlęcinie. Sceny nawiązują do popularnej wówczas poezji rycerskiej i przedstawiają procesję dworzan. Od strony malarskiej charakteryzują się wyraźnym konturem oraz płaską plamą barwną.

R166VMCXCHLMJ

lustracja przedstawia gotyckie malowidło ścienne w Siedlęcinie. Ukazuje podzielone na dwa pasy sceny z życia dworskiego. W górnej części znajduje się fragment zamku, król, dworzanie i rycerze na koniach. Dolna część zawiera scenę w lesie z dworzanami na koniach. Obie sceny są oddzielone.

W malarstwie Małopolski II połowy XIV wieku można zauważyć wpływy sztuki czeskiej i włoskiej. Cennym zabytkiem są freski w Niepołomicach, które zdradzają wpływy ze Sieny w sposobie ujęcia oraz operowaniu niezwykłą plastycznością, modelunkiem o mocnym światłocieniu i stopniowanym kolorem.

R1O3QG994ZCJB

Ilustracja przedstawia malowidło ścienne z II poł. XIV wieku w  Niepołomicach. Ukazuje modlącą się kobietę na niebieskim tle. Postać ma wyciągnięte przed sobą dłonie na znak modlitwy, Ubrana jest w żółtą szatę , a jej głowę otacza nimb. Można ją odczytać jako Matkę Boską.

Znakomitym przykładem polskiej średniowiecznej sztuki dekoracyjnej oraz ważnym świadectwem kulturowym i historycznym regionu Podhala są geometryczne polichromie w Dębnie Podhalańskim. Wyróżniają się one rozległym rozmieszczeniem i precyzją artystyczną — pokrywają całe stropy, trzy ściany prezbiterium oraz część naw, tworząc spójną i harmonijną dekorację wnętrza. Malowidła te nadają przestrzeni wyrazisty charakter, podkreślając architektoniczne elementy i rytm konstrukcji.

Dekoracja składa się z motywów geometrycznych i zwierzęcych, dostosowanych do elementów konstrukcyjnych - każda część składowa posiada oddzielny pas zdobniczy.

R1L3SH6XMNONB

Fragment, bogatej, wielobarwnej i pełnej ornamentyki polichromii drewnianego kościoła w Dębnie Podhalańskim. Wnętrze przedstawia zróżnicowany repertuar tematyczny - od wzorów ornamentalnych do figuralnych, przedstawiających konkretne zdarzenia i postacie.

Tematem często pojawiającym się w XIV‑wiecznych polichromiach są święci ustawieni w szeregi oraz sceny Ukrzyżowania i Sądu Ostatecznego. Na Pomorzu, wśród licznie zachowanych malowideł, szczególnie wyróżniają się dekoracje malarskie w Bazylice katedralnej św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu, przedstawiające Ukrzyżowanie na Drzewie Jessego oraz otaczające je sceny: Sąd Ostateczny, Mater Misericordiae, Kościół i Synagogę, Legendę o Trzech Żywych i Trzech Zmarłych oraz personifikacje Cnót i Występków.

Zapoznaj się z opisami ukrytymi pod interaktywni punktami,  aby odczytać zawarte w dziele motywy ikonograficzne

Na uwagę zasługują także malowidła znajdujące się w prezbiterium kościoła św. Tomasza w Nowym Mieście Lubawskim — najstarsze zachowane na terenie ziemi chełmińskiej, będące przykładem tzw. gotyku linearnego, stylu wywodzącego się z francuskiego malarstwa XIII wieku. Freski na ścianach południowej i północnej przedstawiają cykle postaci usytuowanych w arkadach zamkniętych maswerkowymi szczycikami: Apostołów, Matkę Boską, Alegorię Sprawiedliwości oraz ewangelistów i Doktorów Kościoła. Polichromie te wykazują stylistyczne i kompozycyjne analogie z malowidłami na Jindřichowym Hradcu w Czechach. Na podstawie podobieństw z terenu ziemi chełmińskiej malowidła z kościoła w Nowym Mieście Lubawskim datować można na okres nieco wcześniejszy niż toruńskie malowidła z kościoła Mariackiego, czyli na lata około 1350–1360. Uwagę zwraca opracowanie szat, polegające na wprowadzeniu modelowania m.in. fałd przy pomocy smug jaśniejszej barwy. Taki sam sposób modelowania pojawił się w szacie Chrystusa Sędziego z kościoła św. Jakuba w Toruniu oraz w przedstawieniu św. Krzysztofa z kościoła św. Katarzyny w Gdańsku.

R1R2SGKXET61S

Ilustracja przedstawia malowidła z północnej ściany prezbiterium kościoła św. Tomasza w Nowym Mieście Lubawskim z XIV wieku. Dzieło ukazuje siedem postaci świętych w czerwonych szatach umieszczonych w maswerkowych arkadach. Postacie są zwrócone w różnych kierunkach, sprawiają wrażenie dialogu. U dołu malowidła znajdują się na czerwonym tle białe płótna.

W północnym krużganku klasztoru w Pelplinie na jednej ze ścian znajduje się dwustrefowe malowidło ścienne ze sceną Umywania nóg w dolnej oraz Ukrzyżowania wraz z postaciami proroków Izajasza i Jeremiasza, opata i mnicha cysterskiego w wyższej strefie. Malowidła pochodzą z II połowy XIV wieku (lub z I połowy XV). Ta dwuczęściowa forma malarska wpisuje się w styl architektoniczny romańskich i gotyckich tympanonów z portali gotyckich katedr. Polichromia wykazuje pewne podobieństwa do monumentalnych miniaturowych i panelowych obrazów z XIV wieku, które pojawiły się w północnoniemieckim malarstwie i reprezentują tzw. styl liniowy.

RUCMCE6RN253D

Ilustracja przedstawia malowidło „Ukrzyżowanie i Umywanie nóg”, znajdujące się w krużganku północnym zabudowań klasztornych w Pelplinie z I poł. XV wieku. Podzielone jest na dwie części, zamieszczone w łuku ostrym pomiędzy służkami. Górna część Ukazuje scenę Ukrzyżowania . Pod nią, przedzielona pasem znajduje się scena umywania nóg. przez Marie Magdalenę.

Zapoznaj się z tekstem, który wprowadza w świat średniowiecznego malarstwa deskowego - jego technikę, funkcję i znaczenie w sztuce sakralnej.

Malarstwo tablicowe w Polsce czasów gotyckich przybierało formę nastaw ołtarzowych i było dziełami najczęściej anonimowych artystów działających w różnych warsztatach, pod wpływem malarstwa czeskiego, włoskiego, niderlandzkiego i niemieckiego. 

Przykładem oddziaływania sztuki czeskiej, zwłaszcza z kręgu Mistrza Pasji z Wyższego Brodu jest dzieło nieznanego malarza Tron Łaski ze Świerzawy. Prawdopodobnie obraz był częścią dyptyku. Oprócz cech czeskich fizjonomia oraz miękki modelunek karnacji świadczą o wpływie malarstwa ze Sieny. Czeskie i zarazem burgundzkie pokrewieństwo widoczne jest także w obrazie Święta Anna Samotrzecia z klasztoru Karmelitów w Strzegomiu. Na uwagę zasługuje idealizacja twarzy św. Anny, plastyczność szat oraz architektonicznie oddany tron.

R1LZQKE7BJ6AH

Ilustracja przedstawia „Tron Łaski ze Świerzawy” z I poł. XIV. Ukazuje Boga Ojca siedzącego na tronie i trzymającego krzyż z Chrystusem. Po bokach znajdują się budowle, z których okien wyglądają święci. Postać Boga Ojca i Chrystusa na krzyżu usytuowane są w centrum i są osią symetrii dzieła. Symetrycznie są przedstawione elementy architektoniczne.

R1863TGCB2D3O

Ilustracja przedstawia obraz „Święta Anna Samotrzecia” z ok. 1400 roku. Ukazuje na tle rozbudowanej, gotyckiej architektury siedzącą św. Annę , trzymającą na kolanach Marie przytulającą Jezusa. Dzieciątko Jezus trzyma w prawej ręce sosułkę – płócienny woreczek wypełniony makiem i nasączony mlekiem - znak duszy ludzkiej karmiącej się Słowem Bożym i zapowiedź Męki Pańskiej. Na sosułce siedzi szczygieł – symbol Pasji. W lewej dłoni św. Anna trzyma różaniec.

Przykładem tzw. stylu pięknego w malarstwie jest nastawa ołtarzowa wykonana przez artystów wyszkolonych w szkole praskiej. Otwarty poliptyk w centrum ukazuje dwa obrazy Śmierci i Koronacji Marii, a na skrzydłach bocznych przedstawione są sceny z dzieciństwa Chrystusa. Zamknięta pierwsza para skrzydeł zawiera osiem scen Męki Pańskiej, a na czterech kwaterach zamkniętego ołtarza namalowane został Sąd Ostateczny.

Ilustracja interaktywna zawiera opis sceny głównej oraz prezentuje panele z otwartych skrzydeł bocznych.

Ważnym dziełem pochodzącym ze środowiska sądeckiego jest Opłakiwanie z Chomranic - obraz artysty zwanego Mistrzem Opłakiwania, zdradzające artystyczny wpływ malarstwa włoskiego ze Sieny. W obrazie o niezwykle silnym kolorze, podkreślony został linearyzm, jednocześnie autor oddał stany duchowe, przytłumiając akcenty tragiczne i wprowadzając nostalgiczną ciszę i spokój. Dzięki temu scena zyskuje na wzniosłości chwili, powadze i  kontemplacji. Mistrz Opłakiwania operuje dekoracyjnymi detalami, widocznymi w stroju Nikodema o bogatym złocistym ornamencie, czy drobiazgowo opracowanej roślinności. Ornamenty roślinne pojawiają się także w złoconym tle.

R1X34VLHSO478

Ilustracja przedstawia obraz Mistrza Opłakiwania, „Opłakiwanie z Chomranic” z  ok. 1450 roku. Dzieło prezentuje Jezusa zdjętego z krzyża, nad którym stoją kobiety – jedne modlą się, inne rozmawiają. Ciało Chrystusa leży na całunie podtrzymywanym przez dwóch mężczyzn. Po obu stronach stoją krzyże z dwoma złoczyńcami. Tło wypełnione jest dekoracyjnymi motywami roślinnymi i złocone.

Dzieło z Chomranic wywarło wpływ na malarstwo małopolskie. Z kręgu warsztatu Mistrza Opłakiwania wywodzi się również Pietà z Tubądzina. To dzieło, choć skromniejsze pod względem rozmiaru i opracowania, zachowuje charakterystyczne cechy stylowe: silnie zaakcentowaną relację między Matką a Synem, dramatyzm gestów, a także wyraźne modelowanie twarzy i dłoni. Obie rzeźby wpisują się w nurt dewocyjny, który w połowie XV wieku zyskał szczególną popularność w Małopolsce — odpowiadając na potrzeby pogłębionej, emocjonalnej pobożności wiernych. 

R6Q2F41G8EOVM

Ilustracja przedstawia obraz pochodzący z Warsztatu Mistrza Opłakiwani „Pietà z Tubądzina” z ok. 1450 roku. Ukazuje Maryję w czarnej sukni, trzymająca na kolanach zdjętego z krzyża Chrystusa. Jedną dłonią podtrzymuje jego głowę, drugą trzyma rękę pod łokciem. Jej wzrok skierowany jest na Syna. Po obu stronach znajdują się aniołowie trzymający przedmioty związane z Męką Pańską – włócznię i gąbkę z octem na kiju. Po lewej stronie klęczy ze złożonymi rękoma mężczyzna. Za nim rosną dwa niewielkie drzewa. Tło obrazu jest złote.

Za dzieło przełomowe w gotyckim malarstwie Europy Środkowej uznaje się Ołtarz św. Barbary z Wrocławia, powstały około połowy XV wieku. Jego retabulum stanowi jeden z najwcześniejszych i najbardziej wyrazistych przykładów gotyckiego realizmu w regionie. Dzieło to wyróżnia się niezwykłą precyzją w oddaniu detalu, głębią psychologiczną postaci oraz wyraźnym zainteresowaniem przestrzenią i światłem, co świadczy o wpływach niderlandzkich mistrzów, takich jak Rogier van der Weyden czy Jan van Eyck. 

Sceny z życia św. Barbary ukazują panele nastawy ołtarzowej:

Malarzem małopolskim związanym z warsztatami szkoły sądeckiej był autor Ucieczki do Egiptu - kwatery Ołtarza Dominikańskiego, wykonanego dla kościoła Dominikanów w Krakowie. W obrazie został zastosowany tzw. styl łamany, widoczny szczególnie w białych draperiach, a stosowany wcześniej w malarstwie niderlandzkim i austriackim. Postacie ludzkie i osiołek uzyskały trójwymiarową, niemal rzeźbiarską plastyczność. Malarz małopolski zastosował utrzymane w niderlandzkim stylu pejzażowe tło o podwyższonym horyzoncie, w którym - jako pierwszy - wprowadził do sztuki Krakowa rozległy pejzaż z wizerunkiem zamku.

RXR55D8EHPAK7

Ilustracja przedstawia obraz Mistrza Tryptyku Dominikańskiego, „Ucieczka do Egiptu”, będący fragmentem Tryptyku Dominikańskiego. Ukazuje scenę ucieczki Marii, Józefa i Jezusa z Betlejem. Maria z Dzieciątkiem siedzi na ośle. Obok idzie Józef, głowę odwraca w stronę Marii. W tle za postaciami znajduje się daleki pejzaż z rzeką, po której płyną łodzie oraz świątynią. Obraz utrzymany jest w ciemnej tonacji.

Powiązania z malarstwem środkowoeuropejskim, zwłaszcza niemieckim i niderlandzkim, są wyraźnie dostrzegalne w gdańskim Ołtarzu Jerozolimskim, który powstał około połowy XV wieku i stanowi jedno z najważniejszych dzieł późnogotyckiego malarstwa tablicowego w Polsce. Jego kompozycja, sposób operowania światłem oraz realistyczne ujęcie detalu wskazują na silne inspiracje sztuką niderlandzką, szczególnie w zakresie precyzyjnego modelowania twarzy, faktury tkanin i przestrzeni wnętrz. Jednocześnie w układzie scen narracyjnych oraz typologii postaci widoczne są wpływy niemieckiego malarstwa nadreńskiego i saksońskiego, które w tym okresie oddziaływały na artystów działających w Prusach Królewskich.

Ołtarz Jerozolimski, przeznaczony pierwotnie dla kościoła św. Jana w Gdańsku, wyróżnia się także rozbudowanym programem ikonograficznym, w którym przedstawienia pasyjne i eschatologiczne zostały zestawione z motywami pielgrzymkowymi i topografią Jerozolimy, stąd jego nazwa. Taka koncepcja wpisuje się w szerszy nurt późnośredniowiecznej pobożności, w której pielgrzymka duchowa i kontemplacja Męki Pańskiej były kluczowymi elementami praktyk religijnych.

Aby poznać opisy scen zamieszczonych w dziele, zapoznaj się z zawartością ukrytą w interaktywnych punktach.

Malarstwo miniaturowe w Polsce charakter gotycki uzyskało dopiero w XIV wieku. Przykładem iluminacji typowym dla tego okresu jest Żywot św. Jadwigi zawarty w Kodeksie lubińskim z połowy XIV wieku (1353). Pojawiła się w nim idealizacja postaci o smukłej sylwetce, miękkim modelunku malarskim wzbogaconym delikatną linią. Na uwagę zasługuje także wprowadzenie elementów architektury. W miniaturach tych znalazły się także sceny rodzajowe, związane z życiem Jadwigi , zawierające postaci z ludu, realia współczesnego życia, sceny bitewne. Malarz połączył mistycyzm z dekoracyjnością właściwą dla stylu pięknego ze średniowieczna obyczajowością. Stylistycznie, miniatury z Żywotów św. Jadwigi nawiązują do malarstwa czeskiego, jednak o nowym rodzaju narracji, związanym z kulturą rycerską.

Wybrane miniatury pochodzące z Żywotów św. Jadwigi zawarte są wraz z opisami w kolejnych zakładkach.

• Wizerunek świętej Jadwigi
• Rodzina Jadwigi
• Ślub Jadwigi
• Opactwo sióstr cysterek w Trzebnicy
• Bitwa pod Legnicą

Wizerunek świętej Jadwigi10

Święta Jadwiga Śląska ukazana jest w szarym płaszczu, trzymając w dłoniach figurkę Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz parę butów, które nosiła ze sobą na wypadek spotkania osoby, wobec której należało okazać szacunek. Figurka Matki Boskiej symbolizuje zmarłego syna Jadwigi, księcia Henryka, który zginął walcząc z Mongołami. Jadwiga nie nosi korony, zamiast niej ma czerwoną i białą aureolę, co podkreśla jej pokorę. Według legendy Jadwiga chodziła boso, naśladując Chrystusa, co powodowało krwawiące stopy, zwłaszcza w surowe polskie zimy. Na stopniach podwyższenia z tronem przedstawieni są książę Ludwik I legnicki i jego żona Agnieszka, którzy są znacznie mniejsi.

R1PTMGDXCBFN5

Ilustracja przedstawia miniaturę z wizerunkiem św. Jadwigi pochodzącą z  „Żywota św. Jadwigi”, Ukazuje kobietę w długiej szarej szacie, stojącą na tle drzwi, po których bokach klęczą donatorzy. Na futrynie drzwi znajdują się budynki. Tło karty jest niezamalowane.

Rodzina Jadwigi40

Iluminacja przedstawia rodzinę Jadwigi. Pośrodku siedzą: św. Jadwiga i Henryk I Brodaty, od lewej stoją: Gertruda, Agnieszka, Henryk II Pobożny, Bolesław, u dołu natomiast siedzą Zofia i Konrad Kędzierzawy.

R1KOTVRT2R6L7

Ilustracja przedstawia rodzinę św. Jadwigi, miniaturę pochodzącą z „Żywota św. Jadwigi”. Pośrodku siedzą: św. Jadwiga i Henryk I Brodaty, od lewej stoją: Gertruda, Agnieszka, Henryk II Pobożny, Bolesław, na dole siedzą Zofia i Konrad Kędzierzawy. Postacie po bokach skierowane są w stronę Jadwigi i Henryka. Nad nimi lub pod nimi znajdują się czerwone podpisy. Tło karty jest niezamalowane.

Ślub Jadwigi40

R1MTKVUSGZ8HO

Ilustracja przedstawia Ślub Henryka I Brodatego z Jadwigą z Andechs , miniaturę pochodząca z „Żywota św. Jadwigi”. Przedstawia grupę postaci towarzyszących podczas zaślubin. Pośrodku stoi kapłan i udziela sakramentu. Za postaciami znajduje się pejzaż, ukryty na ostrymi łukami. Tło karty jest niezamalowane.

Opactwo sióstr cysterek w Trzebnicy40

Scena przedstawia św. Jadwigę wraz z jej mężem, księciem Henrykiem, którzy nadzorują budowę klasztoru dla cysterek w Trzebnicy. Jadwiga stoi obok męża i gestem wskazuje, że choć fundusze pochodzą od Henryka, to to właśnie ona jest główną inicjatorką i siłą napędową tego przedsięwzięcia. 

W górnej części ilustracji znajduje się napis opisujący dobroczynny czyn Jadwigi - namówienie męża do finansowania budowy klasztoru własnymi środkami. 

W dolnej części miniatury widzimy scenę, w której Jadwiga wprowadza grupę zakonnic wraz z ich opatką do ukończonego już klasztoru. To symboliczne zakończenie projektu, które pokazuje owoc jej pracy i duchowego wsparcia dla żeńskich fundacji religijnych. 

R5BHFMZBF2MGP

Ilustracja przedstawia dwie sceny pochodzące z „Żywota św. Jadwigi”. Na górze z lewej strony znajduje się scena z Jadwigą namawiająca męża do budowy opactwa sióstr cysterek w Trzebnicy, a po prawej budynek w trakcie budowy. Dolna scena przedstawia Jadwigę sprowadzającą do opactwa pierwsze mniszki z Niemiec. Po lewej stoi grupa osób, a po prawej świątynia. Tło karty jest niezamalowane.

Bitwa pod Legnicą40

Górna część miniatury przedstawia bitwę pod Legnicą z 1241 roku, w której wojska księcia Henryka II Pobożnego, syna św. Jadwigi, stają do walki z najeźdźcami mongolskimi. Scena pełna jest dynamiki - rycerze walczą w zbrojach, konie galopują, a przeciwnicy ukazani są jako groźni i egzotyczni. Centralną postacią jest Henryk II, odważnie stawiający czoła zagrożeniu. 

Dolna część miniatury ukazuje śmierć Henryka Pobożnego. Jego ciało oraz ciała poległych spoczywają na ziemi, podczas gdy aniołowie unoszą ich dusze do nieba. Scena symbolizuje męczeństwo i zbawienie, podkreślając duchową nagrodę za poświęcenie w obronie chrześcijaństwa. 

R147LU9F5VDCK

Ilustracja przedstawia dwie sceny pochodzące z „Żywota św. Jadwigi”. Na górze ukazana jest bitwa pod Legnicą w 1241 r. między wojskami syna św. Jadwigi, Henryka II Pobożnego a mongolskimi najeźdźcami. Scena podzielona na dwie części – po każdej znajdują się przeciwstawne wojska, a nad nimi czerwonym drukiem zamieszczony został komentarz. W dolnej scenie ukazana została śmierć Henryka Pobożnego pod Legnicą – jego duszę oraz dusze innych poległych aniołowie unoszą do nieba. Tło karty jest niezamalowane.

Cennym zabytkiem polskiego miniatorstwa gotyckiego jest Psałterz Floriański, pochodzący z końca XIV wieku. Jego twórca skupił uwagę na florystycznej dekoracji marginesów, w które wplecione są ludzkie i zwierzęce postacie oraz barwne inicjały i motywy astrologiczno‑chrześcijańskie. Malarskie dekoracje pojawiają się także między wierszami i kolumnami tekstu. Styl miniatur stanowi syntezę wpływów włoskich i francuskich.

R1A1BQ8F9O9EV

Ilustracja przedstawia miniaturę z „Psałterza floriańskiego” z końca XIV wieku. Karta rozpoczyna się inicjałem z literą B. Tekst ułożony jest w dwóch kolumnach. Dokoła znajduje się bordiura barwna z motywami roślinnymi. Tło karty jest niezamalowane.

Jan z Żytawy był artystą, który wprowadził do śląskiego malarstwa książkowego nowatorskie podejście do dekoracji marginesów. W Księdze miejskiej z Głubczyc zrezygnował z bogatej roślinnej ornamentyki typowej dla wcześniejszych rękopisów na rzecz bardziej oszczędnych, smukłych łodyg z niewielką ilością liści. W tej dekoracji pojawiają się motywy takie jak szyszki, rozety oraz dotąd niespotykane w śląskim malarstwie przedstawienia zwierząt i rycerzy. Postacie w jego miniaturach malowane są w duchu stylu pięknego i często wychodzą poza ramy inicjałów. W pracach Jana z Żytawy dostrzega się wpływy czeskie, zwłaszcza z kręgu artystów praskich.

RSFBB6717ESTL

Ilustracja przedstawia miniaturę z „Księgi miejskiej z Głubczyc”. Karta rozpoczyna się inicjałem z literą U. Tekst ułożony jest w dwóch kolumnach. W górnym rogu znajduje się ornament z wici roślinnej. Tło karty jest niezamalowane.

Światło, kolor i teologia - witraże

Najstarsze witraże gotyckie w Polsce pochodzą z końca XIII wieku i znajdują się w klasztorze Dominikanów w Krakowie. Wykonane około 1290 roku ujawniają wpływy szkoły witrażownictwa południowoniemieckiego. Dominują w nich kontrasty kolorystyczne czerwieni, błękitu i żółcieni, uproszczony rysunek. W twarzach widoczne są uproszczenia, całość posiada monumentalny charakter. Fundatorem witraży był zapewne książę krakowski Leszek Czarny.

R1KXPA8ULOAVF

Ilustracja przedstawia witraż ze św. Stanisławem z kościoła Dominikanów z XIII w. Ukazuje świętego frontalnie. ubrany jest w strój biskupi, jego głowę otacza nimb. W ręku trzyma laskę biskupią. Tło witraża jest niebieskie.

RT6PAFUJM4TVA

Ilustracja przedstawia witraż z Matką Boską z Dzieciątkiem z kościoła Dominikanów z XIII w. Ukazuje Madonnę z małym Jezusem na lewym ramieniu. Ubrana jest w zieloną suknię i czerwony płaszcz. Jezus w zielonkawej szacie odwraca w prawą stronę. Tło witraża jest niebieskie, po bokach znajdują się złote, pionowe pasy.

Jednym z ważniejszych ośrodków witrażownictwa w okresie polskiego gotyku był Toruń. Do dziś zachowały się kwatery witraży, znajdujące się w zbiorach Muzeum Okręgowego w Ratuszu Staromiejskim. Około 1335 roku powstały witraże dla prezbiterium nieistniejącego już dominikańskiego kościoła św. Mikołaja na Nowym Mieście w Toruniu. Na podstawie zachowanych 20 kwater (17 w muzeum w Toruniu i 3 w muzeum w Berlinie) wiadomo, że pierwotna kompozycja rozmieszczona była w trzech pionowych pasach: w środkowym rzędzie kwatery przedstawiały sceny z życia Jezusa (ilustracja poniżej). 

Ten sam warsztat witrażowniczy wykonał około 1350 roku witraże dla katedry we Włocławku. Natomiast dla prezbiterium fary w Chełmnie warsztat toruński stworzył około 1370–1380 witraże z przedstawieniami scen z dzieciństwa i Pasji Chrystusa. Witraże te wykazują wpływy artystycznego środowiska dworu Karola IV w Pradze. Nieco młodsze, datowane na lata 1380–1400, są zachowane kwatery witrażowe pochodzące z franciszkańskiego kościoła Mariackiego w Toruniu

R59MZ5OE166FE

Ilustracja przedstawia gotyckie witraże z kościoła Mariackiego na Starym Mieście w Toruniu. Pierwszy ukazuje Matkę Boską Bolesną w ciemnym płaszczu, skierowaną w prawą stronę, z wpitym w pierś mieczem. Drugi przedstawia scenę Nawiedzenia z postaciami św. Elżbiety i Marią oraz architektura po lewej stronie. Trzeci ukazuje motyw Zwiastowania z Gabrielem klęczącym przed odwracającą się w jego stronę Marią. Dwie ostatnie sceny ukazane są w obramieniu w kształcie czteroliścia.

Malarstwo gotyckie w Polsce, rozwijające się od XIII do XV wieku, stanowiło istotny element sztuki sakralnej, pełniąc funkcje liturgiczne, dydaktyczne i reprezentacyjne. Charakteryzowało się różnorodnością technik i form, obejmując nie tylko malarstwo deskowe (tablicowe), lecz także malarstwo ścienne (polichromie), iluminacje rękopisów oraz witraże. Każda z tych dziedzin wnosiła odrębny język artystyczny, współtworząc wielowymiarowy krajobraz wizualny epoki. Wraz z rozwojem gotyku wykształciły się regionalne ośrodki artystyczne — Małopolska, Pomorze, Śląsk i Wielkopolska — w których działały anonimowe warsztaty i mistrzowie. Ich twórczość, choć często lokalna, wpisywała się w ponadregionalne nurty stylu pięknego, łącząc wpływy włoskie, francuskie i czeskie. 

Polskie malarstwo gotyckie, dzięki swojej różnorodności formalnej, regionalnej specyfice i duchowej głębi, stanowiło ważny element europejskiego dziedzictwa artystycznego średniowiecza. Łączyło lokalne tradycje z międzynarodowymi wpływami, tworząc dzieła, które do dziś fascynują swoją symboliką, kunsztem i emocjonalną siłą przekazu.