(francuski aver, z łacińskiego adversus - „zwrócony w przód”) strona przednia, główna monety lub medalu, w przeciwieństwie do tylnej zwanej rewersem; termin używany przede wszystkim w numizmatyce, stosowany jest także do plakiet, rycin, rysunków, kart iluminowanych rękopisów i tkanin, rzadziej do niektórych przedmiotów liturgicznych (pacyfikały, krzyże ołtarzowe). Awers nazywa się również wewnętrzną stroną dwustronnie rzeźbionego lub malowanego skrzydła ołtarzowego; analogicznie — rewers to strona zewnętrzna skrzydła.

(z włoskiego pittura a fresco — „malowanie na świeżym tynku”) - alfresco, buon fresco - 1) technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku, pokrytym kilkoma warstwami zaprawy (intonaco, arriciato), farbami z pigmentów odpornych na alkaliczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; 2) malowidło wykonane tą techniką. Spoiwem staje się tu samo podłoże na skutek przemiany wapna gaszonego pod wpływem dwutlenku węgla z powietrza w krystaliczny węglan wapnia, który wiąże cząsteczki farby. Malowidło wykonuje się częściami, nakładając ostatnią warstwę zaprawy intonaco tylko na taką część powierzchni, jaką można zamalować w ciągu dnia (tak zwana partia dzienna, dniówka, czyli giornata); w przeciwnym razie wyschnięta zaprawa nie wiąże się już z farbą i niezamalowane partie tynku muszą być usuwane. Przeniesienia na ścianę projektu malowidła wykonanego na kartonie dokonywano rysując siatkę ułatwiającą powiększanie lub przez wyciśnięcie konturu na ścianie, albo przeprasowanie węglem drzewnym poprzez otworki zrobione w kartonie. Fresk jest techniką bardzo trudną, gdyż nie pozwala na dokonywanie poprawek i zmian, należy jednak do najtrwalszych rodzajów malarstwa ściennego. Fresk w XIV wieku występuje prawie wyłącznie we Włoszech, stosowany i rozpowszechniony przez wielu artystów renesansu i baroku, został następnie prawie zupełnie zarzucony; znany w XVII–XIX wieku jako technika mieszana z al secco. Jako fresk niesłusznie określa się każde malowidło ścienne wykonane inną techniką.

[gr.], w sztukach plastycznych podkreślanie w dziele sztuki dostojeństwa postaci, przedstawianych zazwyczaj frontalnie i jakby zastygłych w bezruchu.

miniatura do tekstu rękopiśmiennego na pergaminie; malarz wykonujący takie miniatury był zwany iluminatorem; iluminacje występują głównie w sztuce średniowiecznej do XVI w.

gr. isos – równy, kefale – głowa, zasada kompozycyjna w malarstwie figuralnym i rzeźbie; polega na umieszczeniu na jednym poziomie, obok siebie, głów wszystkich przedstawionych postaci; występował w płaskorzeźbach egipskich, asyryjskich, babilońskich, w archaicznej sztuce greckiej, często w sztuce wczesnochrześcijańskiej, bizantyńskiej i romańskiej, zanikł w okresie renesansu.

(z francuskiego contour) - zarys kształtu postaci lub przedmiotu; linia obwodząca kształt przedstawiony na rysunku lub malowidle i odgraniczająca jedną płaszczyznę od drugiej. Konturowanie: akcentowanie przez przesadne niekiedy pogrubienie linii; manierę taką stosowano często w stylizacjach, podkreślających płaszczyznowość ujęcia (na przykład w malarstwie monumentalnym, w secesji).

zespół barw w obrazie nadający ogólny ton kompozycji malarskiej (gama barwna). Kompozycja oparta wyłącznie na różnych odcieniach jednej barwy nazywana jest malowidłem monochromatycznym. W zależności od ilości i charakteru barw użytych w obrazie rozróżnia się koloryt ciepły — o przewadze barw ciepłych, głównie czerwonych i żółtych — oraz koloryt zimny — o przewadze barw chłodnych, zielonych i błękitnych. Plamę barwną, od której zależne są inne barwy w obrazie, nazywa się dominantą kolorystyczną. W kompozycjach malarskich, szczególnie średniowiecznych, pojawia się często tak zwany kolor lokalny, to znaczy barwa właściwa przedmiotom czy postaci występującej w obrazie, niezmieniona przez refleksy i cienie pochodzące od znajdujących się obok przedmiotów (jak to ma miejsce w rzeczywistości).

w sztuce chrześcijańskiej rodzaj aureoli otaczającej postać tronującego Jezusa lub Marii. Ma kształt migdału lub owalu, na ogół o ostrych zakończeniach; stosowana od V wieku (w rzeźbie monumentalnej, freskach i iluminacjach), popularna zwłaszcza w sztuce średniowiecznej, sporadycznie spotykana jeszcze w XVII wieku.

włoski termin używany od XIII wieku, a także przez renesansowych autorów takich jak Giorgio Vasari, do określenia stylu malarskiego wywodzącego się z tradycji bizantyjskiej. Obejmuje zarówno oryginalne ikony sprowadzane do Włoch (głównie z Krety, będącej wówczas pod panowaniem weneckim), jak i dzieła tworzone przez greckich lub grecko‑szkolonych artystów działających na terenie Italii. Styl ten charakteryzuje się frontalnością, złotym tłem, silnymi konturami i hieratyczną kompozycją. W okresie renesansu był często krytykowany jako „sztywny” i „niezręczny”, w przeciwieństwie do nowo powstającego malarstwa naturalistycznego.

wydobycie płaszczyzn, kształtu postaci lub przedmiotu środkami rzeźbiarskimi, malarskimi lub rysunkowymi. W rzeźbie kształt jest wydobywany przez bezpośrednie odtworzenie go w bryle o odpowiednio uformowanej powierzchni materiału; środkiem malarskiego odtworzenia kształtu jest modelunek światłocieniowy, polegający na odpowiednim zróżnicowaniu partii oświetlonych i zacienionych z uwzględnieniem zjawisk takich jak cień własny, cień rzucony, półcień, refleks świetlny (światłocień). Wszystkie te różnice jakościowe wydobyć można za pomocą samego tylko waloru, różnicując przedstawianą powierzchnię pod względem jasności, przy zachowaniu charakterystycznych dla niej tonów lokalnych bądź przy zastosowaniu wyłącznie tonów neutralnych (barwa). Bardziej skomplikowanym sposobem wydobycia modelunku jest modelunek kolorystyczny (tak zwana modulacja kolorystyczna), czyli przeciwstawienie tonom ciepłym partii oświetlonych tonów zimnych partii pozostających w cieniu (z uwzględnieniem zjawiska refleksów barwnych). W zakresie środków rysunkowych modelunek powierzchni wydobywa się przez akcentowanie linią zarysów pewnych wypukłości czy wklęsłości albo przez tak zwane szrafowanie, wprowadzające pewne zróżnicowanie walorowe przedstawienia.

technika dekoracyjna zaliczana do malarstwa monumentalnego (głównie jako dekoracja architektoniczna); polega na układaniu wzoru (obrazu) z drobnych, różnego kształtu barwnych kamieni, szkła i ceramiki na podłożu świeżej zaprawy wapiennej lub cementowej; znana od starożytności, w pełni rozwinęła się w Rzymie, skąd przejęła ją sztuka wczesnochrześcijańska, a następnie Bizancjum (VI w.) i na Rusi (XI–XII w.).

część kościoła tworząca korpus, przeznaczona dla wiernych.

sposób przedstawiania przestrzeni na płaszczyźnie obrazu w taki sposób, aby odzwierciedlała trójwymiarowość rzeczywistego świata. Dzięki perspektywie elementy dalsze wydają się mniejsze, a linie równoległe pozornie zbiegać w jednym lub kilku punktach zbiegu (punktach perspektywicznych), co pozwala stworzyć wrażenie głębi i realności sceny.

sposób przedstawiania przestrzeni, w którym głębia i układ elementów są sugerowane przez rozmieszczenie obiektów i ich wielkość, bez stosowania ścisłych reguł geometrycznych perspektywy liniowej. Artysta kieruje się własnym doświadczeniem wzrokowym i poczuciem proporcji, aby uzyskać wrażenie przestrzenności obrazu.

oparta na zasadzie pozornego zmniejszania się przedmiotów w miarę ich oddalania się od oka oraz pozornej zbieżności ku horyzontowi wszelkich linii biegnących w głąb oka (zwana także perspektywą geometryczną, zbieżną lub centralną), tzn. obserwacja powstałego na płaszczyźnie obrazu wywołuje iluzję postrzegania takich samych stosunków przestrzennych jak podczas obserwacji rzeczywistej przestrzeni; obraz perspektywiczny powstaje jak gdyby na skutek przecięcia przez płaszczyznę obrazu wiązki linii łączących oko obserwatora z przedmiotami, jako rzutowanie rozmieszczonych w przestrzeni obiektów na płaszczyznę (na podobieństwo rysunku na szybie okiennej z zaznaczeniem widzianych przez nią przedmiotów). Powstały obraz perspektywiczny charakteryzuje się następującymi cechami: wszystkie linie równoległe do płaszczyzny obrazu pozostają równoległe wobec siebie i w obrazie, natomiast wszystkie linie prostopadłe do płaszczyzny obrazu przecinają się w „punkcie zbiegu” lub inaczej w „punkcie widzenia”, wyznaczonym przez prostopadłą poprowadzoną od oka do płaszczyzny obrazu; wszystkie przedmioty ulegają pomniejszeniu zgodnie z oddalaniem się ich od oka obserwatora; linia pozioma przeprowadzona przez punkt widzenia (oko) nazywa się horyzontem i stanowi „miejsce geometryczne” punktów zbiegu wszystkich prostych równoległych do płaszczyzny stanowiącej „podstawę” przestrzeni przedstawianej, a więc płaszczyzny ustawionej prostopadle do płaszczyzny obrazu. W zależności od położenia oka względem płaszczyzny obrazu rozróżnia się odmiany perspektywy: z lotu ptaka – wysoko w stosunku do obrazu; żabia – bardzo nisko; boczna i ukośna.

wieloskrzydłowa nastawa ołtarzowa (ołtarz); składa się ze środkowej szafy oraz bocznych skrzydeł; może być 2‑skrzydłowy (tryptyk), 4‑skrzydłowy, w tym 2 skrzydła nieruchome (pentaptyk); wypełniony rzeźbą lub malowidłami; u podstawy element poziomy, zwany predellą.

część ołtarza; głównie w formie cokołu pod retabulum, ustawiana na mensie (płyta kamienna stanowiąca zasadniczą, wierzchnią część stołu ołtarzowego), zdobiona polichromiami, rzeźbiona lub intarsjowana; kształt i ornament predelli rozwijał się wraz ze stylami; w zależności od materiału wyróżnia się głównie predelle kamienne, murowane, drewniane.

w zastosowaniu do przedstawień płaskich (zwłaszcza w malarstwie, grafice i płaskorzeźbie), oznacza zmniejszenie postaci lub jej części (na przykład ręki, nogi), obiektu (na przykład przedstawienia ściany budowli, drogi) i tym podobnych, powstałe w wyniku zastosowania zasad perspektywy linearnej. Skrót był stosowany niejako programowo w malarstwie iluzjonistycznym (iluzjonizm).

(z niemieckiego Staffage) - postacie ludzkie i zwierzęce — zazwyczaj niewielkie — lub skromne sceny rodzajowe wprowadzane do kompozycji krajobrazowych w celu ich ożywienia lub upiększenia.

gr. tríptychos złożony we troje, 1) rodzaj poliptyku; 2) trzyczęściowa kompozycja malarska lub rzeźbiarska.