Renesansowy powrót do antyku – rzeźba quattrocenta
Pod lupą nowej wiedzy
Punkty zwrotne w rzeźbie quattrocenta
Renesansowe drzwi – przełom w rzeźbie reliefowej
Historia rzeźby nowożytnej rozpoczęła się w 1400 roku, wraz z ogłoszeniem konkursu na drugie drzwi do baptysteriumbaptysterium we Florencji (pierwsze wykonał w latach 1330–1336 włoski rzeźbiarz i architekt Andrea Pisano), który rozstrzygnięto w 1401 roku.
Zapoznaj się z informacją na temat konkursu i jego przebiegu:
Drzwi baptysterium San GiovanniZ inicjatywy arte de Calimala (cechu bogatych kupców) ogłoszono w 1401 r. konkurs w poszukiwaniu rzeźbiarza, który wykonałby dekorację północnych drzwi do baptysteriumbaptysteriumSan Giovanni. Temat (Ofiara Abrahama), liczba postaci, rozmiary i warunki techniczne były z góry przewidziane. Siedmiu artystów, wśród nich Ghiberti, Brunelleschi i Jacopo della Quercia, pracowało nad tym projektem przez rok. Stawka była ogromna, ponieważ baptysteriumbaptysterium miało być budowlą‑symbolem Florencji, usytuowaną pośrodku głównej arterii i w sąsiedztwie nowej katedry Santa Maria del Fiore, której budowa była na ukończeniu. W roku 1402 członkowie jury nie byli w stanie rozstrzygnąć, komu przyznać zwycięstwo w konkursie, przyznali więc obu artystom, Brunelleschiemu i Ghibertiemu, nagrodę ex aequo, jednakże w rezultacie Ghiberti otrzymał zamówienie na wykonanie brązowego reliefureliefu dla ozdobienia północnych drzwi baptysteriumbaptysterium.
Źródło: Drzwi baptysterium San Giovanni, Świat Książki Warszawa 2006, s. 167 Pod red. Claude'a Frontisiego. Cytat za: Historia sztuki. Od starożytności do postmodernizmu.
Aby zrozumieć decyzję konkursowego jury, zapoznaj się z konkursowymi pracami na wykonanie drzwi florenckiego baptysteriumbaptysterium oraz z zamieszczonymi w poniższych zakładkach opisami. Następnie wykonaj polecenie znajdujące się pod zakładkami.
Ofiara AbrahamaDzieło nowatorskie. Ghiberti uporządkował swoją kompozycję po skosie, wokół skalnej ostrogi, będącej niejako barierą między przestrzenią ziemską, która skupia wymiar anegdotyczny (dwaj słudzy, osioł i płaz, prawdopodobnie jaszczurka), a przestrzenią o wymiarze boskim, w której aktorami są Abraham, Izaak i anioł. Płaskorzeźba o wielkiej płynności jest nie tylko dowodem doskonałości rzemiosła (odlew został wykonany w całości za jednym razem) młodego Ghibertiego, lecz także świadectwem wynalezionej przez niego nowatorskiej formuły; stanowi prawdziwy znak nowych czasów, co zyskało uznanie jury.
Źródło: Ofiara Abrahama, Świat Książki Warszawa 2006, s. 167 Pod red. Claude'a Frontisiego. Cytat za: Historia sztuki. Od starożytności do postmodernizmu.
Ofiara AbrahamaMistrzostwo techniki. Brunelleschi z kolei wpisał scenę w trójkąt. U jego podstawy znajdują się dwaj pochyloni słudzy, na wierzchołku zaś Abraham, o wyprężonym ciele i wyciągniętych ramionach; mocnym uchwytem przytrzymuje on głowę Izaaka, podczas gdy boskie tchnienie unosi połę jego szaty. Po lewej stronie ukazuje się anioł, który wstrzymuje prawicę Abrahama i wskazuje mu zwierzę ofiarne, barana. Gra gestów i spojrzeń sprawiają silne napięcie w tej scenie. Zaznaczmy, że technika użyta przez Brunelleschiego jest mniej nowatorska niż u Ghibertiego: każda część została odlana oddzielnie i dopiero następnie połączona z płytą z brązu. Trzeba jednak przyznać, że sięgająca wyżyn wirtuozeria najdrobniejszych szczegółów wykazuje wielkie mistrzostwo techniczne także i tej płaskorzeźby.
Źródło: Ofiara Abrahama, Świat Książki Warszawa 2006, s. 167 Pod red. Claude'a Frontisiego. Cytat za: Historia sztuki. Od starożytności do postmodernizmu.
Porównaj projekty Ofiary Abrahama Lorenza Ghibertiego i Filippa Brunelleschiego. Wskaż różnice w kompozycji i sposobie przedstawienia scen.
Warto dodać, że projekt Lorenza Ghibertiego [czytaj: lorenca gibertiego] był lżejszy konstrukcyjnie, co miało istotne znaczenie praktyczne przy wysokich kosztach brązu. Jego otwartość na sugestie widzów i członków komisji konkursowej, w tym Giovanniego di Bicci de’ Medici, mogła wpłynąć na ostateczny wybór projektu. Dodatkowym argumentem była rodzinna tradycja - jako syn złotnika uchodził za artystę bardziej doświadczonego w obróbce metalu, co dawało większe gwarancje techniczne.
Ghiberti rozpoczął realizację zlecenia w 1403 roku i pracował nad nim do 1424. Gotowe drzwi składały się z 28 kasetonów: 20 przedstawiało sceny z życia Chrystusa, a 8 zawierało wizerunki ewangelistów i ojców Kościoła.
Powszechny zachwyt, jaki wzbudziły przedstawienia umieszczone na drugich drzwiach baptysteriumbaptysterium sprawił, że Lorenzo Ghibertiemu powierzono wykonanie jeszcze jednej pary drzwi. Artysta zrealizował to zlecenie w latach 1425–1452. To właśnie te trzecie drzwi Michał Anioł Buonarroti nazwał „Drzwiami do Raju” (Porta del Paradiso) - określenie, które się przyjęło i do dziś funkcjonuje jako oficjalna nazwa tej realizacji.
Rajskie Wrota składają się z dziesięciu dużych panelipaneli, w których artysta umieścił po kilka epizodów biblijnych, stosując nowatorskie rozwiązania perspektywiczne i kompozycyjne. ReliefyReliefy charakteryzują się głębią przestrzenną, złożoną narracją i wysokim kunsztem technicznym, co czyni je jednym z najważniejszych dzieł wczesnego renesansu.
Zapoznaj się z programem ikonograficznym Porta del Paradiso, odczytując informacje z interaktywnych punktów.
Od antycznych inspiracji do ekspresyjnych realizacji Donatella
Jednym z praktykujących w warsztacie mistrza młodych rzeźbiarzy, pomagających Ghibertiemu w pracy był Donato di Niccolò di Betto Bardi, znany jako Donatello.
Wybrane informacje z życia i twórczości Donatella:
Donatello, właśc. Donato di Niccolò di Betto Bardi rzeźbiarz włoski, działający we Florencji, Padwie i Sienie.
1386 We Florencji przychodzi na świat Donato di Betto Bardi, zwany Donatellem.
1401 Bierze udział w konkursie na wykonanie projektu reliefu na drugie drzwi do florenckiego baptysterium przy Santa Maria del Fiore.
1404–07 Pracuje u Lorenza Ghibertiego w jego warsztacie od 1406 tworzył marmurowe rzeźby dla florenckiej katedry.
1407 Pracuje razem z Nannim di Banco przy katedrze we Florencji; bierze udział w konkursie na drugie drzwi baptysteriumbaptysterium. Odbywa swą pierwszą podróż do Rzymu u boku Brunelleschiego (między 1406 a 1415).
1423–1429 Współpracuje z Michelozzem przy pomniku Jana XIII, umieszczonym we florenckim baptysteriumbaptysterium; wykonuje Habakuka i Ucztę u Heroda dla katedry w Sienie.
1432 Druga podróż do Rzymu. Tabernakulum do ołtarza w Bazylice św. Piotra. Dawid do galerii śpiewaków w Duomo.
1435–1443 Dekoracja kaplicy Medyceuszy we florenckim kościele San Lorenzo.
ok. 1440–1442 Wykonuje brązowy posąg Dawida (niektóre źródła podają datę ok. 1430–1433).
1443 - Pobyt w Padwie (konny pomnik Gattamelaty, Krucyfiks do bazyliki św. Antoniego i ołtarz poświęcony temu świętemu).
1447‑1453 wykonał konny pomnik kondotierakondotiera weneckiego, Erasmo da Narni, zw. Gattemelata.
1454 Powrót do Florencji; dzieła coraz bardziej ascetyczneascetyczne i ekspresyjne.
1457–58 stworzył brązową grupę rzeźbiarską Judyta z Holofernesem.
3 XII 1466 Donatello umiera we Florencji.
Pierwsza faza twórczości Donatella to okres florencki (ok. 1404–1425). Przypada na czas jego młodości i współpracy z Filippo Brunelleschim. To okres poszukiwań formalnych, fascynacji antykiem oraz eksperymentów z realizmem i ruchem. Donatello zaczyna wprowadzać naturalizm, emocjonalność i indywidualizm postaci, odchodząc od gotyckiej idealizacji. W jego rzeźbach pojawia się zainteresowanie anatomią, kontrapostemkontrapostem i prawdziwą ekspresją ludzkich uczuć.
W tym okresie powstaje pierwszy samodzielny posąg młodego artysty, jeszcze gotycyzujący w formie, ale o żywym realizmie twarzy, a także nawiązujący do antycznego kontrapostukontrapostu. Rzeźba przedstawia Dawida z pokonanym Goliatem (ok. 1408–1409) - motyw zaczerpnięty ze Starego Testamentu.
Klikając w interaktywny punkt na reprodukcji rzeźby autorstwa Donatella, dowiesz się więcej na temat walki Dawida z Goliatem.
Zapoznaj się z prezentacją na temat rzeźby Dawida i wykonaj znajdujące się opod nią polecenia.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DBUHPJ9P4
Opisz kompozycję rzeźby.
Określ wyraz twarzy Dawida.
Wymień cechy ekspresji dzieła.
Okres dojrzały w twórczości Donatella (ok. 1425–1434) to eksperymenty z reliefemreliefem i współpraca z Michelozzem. Rzeźbiarz staje się jednym z pionierów perspektywy w rzeźbie. Opracowuje technikę stiacciatostiacciato - bardzo niskiego reliefureliefu, w którym przestrzeń i głębia sugerowane są subtelnymi różnicami wysokości płaszczyzn. Taki styl reprezentuje Uczta Heroda (ok. 1423–1427), dramatyczna scena z wieloplanową kompozycją i złożoną perspektywą. Brązowy reliefrelief został wykonany do dekoracji chrzcielnicy w baptysteriumbaptysterium San Giovanni w Sienie. Przedstawia moment przekazania odciętej głowy Jana Chrzciciela królowi Herodowi. Artysta wyraziście oddał emocje postaci, zwłaszcza zaskoczenie Heroda. Dzięki elementom architektonicznym i perspektywie linearnejperspektywie linearnej inspirowanej Brunelleschim, kompozycja zyskała głębię.
W tym okresie powstała również rzeźba Il Zuccone, wykonana z białego marmuru karraryjskiego, która pierwotnie zdobiła północną stronę kampanilikampanili Giotta we Florencji, a później została przeniesiona na stronę zachodnią dla lepszej ekspozycji. Przedstawia wychudzonego proroka, prawdopodobnie Habakuka, o ascetycznejascetycznej sylwetce, dramatycznie wyrazistej twarzy i napiętej, skręconej postawie, eksponując wyjątkową ekspresję i psychologiczną głębię postaci.
W latach 1434–1443 Donatello osiąga pełnię dojrzałości artystycznej. W jego dziełach pojawia się radość życia i fascynacja antykiem. Rzeźbiarz bada harmonię proporcji, lekkość ruchu i ekspresję, wprowadzając motywy dionizyjskie, puttaputta (dzieci symbolizujących życie i muzykę). Dzieła z tego okresu cechuje rytm, lekkość, harmonia, dekoracyjność połączona z klasyczną równowagą, miękki modelunek i płynność linii. W tym czasie powstaje najsłynniejsza rzeźba artysty - kolejny posąg Dawida. Rzeźba przedstawia drugiego króla Izraela jako młodzieńca, wzorowana jest na rzeźbie antycznej. Biblijny bohater ukazany jest w kapeluszowym hełmie, ozdobionym wawrzynem (symbol zwycięstwa). Donatello nawiązał do antyku – zastosował kontrapostkontrapost, skupił się na wdzięku i elegancji Dawida, zachował idealne proporcje ciała i harmonię. Dzieło powstało na zamówienie Kosmy Medyceusza i uznawane jest za pierwszy wolnostojący akt nowożytny w rzeźbie. Donatello sięgnął po antyczną technikę wykonania posągu w brązie, na tak zwany „tracony wosk”. Jest to metalowy odlew rzeźby, pusty w środku. Dzieło stanowi powrót do starożytnego umiłowania ludzkiego ciała i szacunku dla jego piękna. Do rzeźby klasycznej nawiązuje także poza, w której został przedstawiony Dawid. Widzimy tu bowiem młodego chłopca stojącego w kontrapościekontrapoście.
Obejrzyj model 3D rzeźby Dawida autorstwa Donatella i odczytaj informacje zawarte w prezentacji.
Opisz, jak układ ciała i gesty Dawida wyrażają moment zwycięstwa nad Goliatem.
Określ, jakie cechy fizyczne i wyraz twarzy rzeźbiarz wykorzystał, by ukazać charakter bohater
Wyjaśnij, jak elementy stroju i podestu wzmacniają symbolikę zwycięstwa.
W późnym okresie quattrocenta uczeń Donatella, Andrea del Verrocchio wykonał brązowy odlew Dawida z florenckiego Bargello. Jego rzeźba podobnie jak u Donatella ukazuje młodzieńca po walce z Goliatem. Dawid Verrocchia nie jest jednak aktem, ma na sobie rzymską tunikę. Młodzieniec stoi w kontrapościekontrapoście. Jego poza jest elegancka i pewna siebie. W prawej dłoni trzyma krótki miecz. Wzrok ma skierowany w bok, na twarzy rysuje się delikatny, zuchwały uśmiech.
Na lata 1453–1466 przypada okres schyłkowy twórczości Donatella. Dzieła artysty przepełnione są ekspresją i dramatyzmem. Donatello odchodzi od klasycznej harmonii ku pełnej emocji deformacji formy. Dominuje tematyka religijna, pełna bólu i ascezyascezy. Słynnym dziełem z tego okresu jest Pokutująca Maria Magdalena, wykonana z drewna topoli białej. Rzeźba przedstawia wychudzoną postać świętej, ukazaną w dramatycznym geście pokuty.
Renesansowy pomnik konny - powrót tradycji antycznej
W okresie renesansu nastąpił wyraźny powrót do form pomnika konnego inspirowanego sztuką antyczną, zwłaszcza rzymską. Artyści i mecenasi epoki, zafascynowani ideą heroizmu, cnoty obywatelskiej i indywidualnej chwały, sięgnęli po wzorce znane z posągów cesarzy i wodzów, takich jak konny pomnik Marka Aureliusza w Rzymie. Renesansowy pomnik konny nie tylko przywracał antyczną formę, ale też wzbogacał ją o realistyczne studium anatomii, ekspresji i ruchu.
Przełomowym dziełem w historii rzeźby renesansowej jest pomnik konny Gattamelata autorstwa Donatella, ukończony około 1453 roku i znajdujący się przed bazyliką św. Antoniego w Padwie, stanowi j. Był to pierwszy pomnik konny od czasów starożytnego Rzymu wykonany w brązie i w pełnej skali, inspirowany bezpośrednio klasycznym wzorcem - konnym posągiem Marka Aureliusza. Donatello nie tylko przywrócił antyczną formę, ale nadał jej nowy, humanistyczny wymiar.
Przedstawiony kondotierkondotier, Erasmo da Narni zwany Gattamelatą, nie triumfuje w dynamicznym geście, lecz siedzi spokojnie i dumnie na potężnym rumaku. Jego postawa jest wyprostowana, twarz skupiona, a cała kompozycja emanuje siłą wewnętrzną i opanowaniem. Donatello, tworząc swoje dzieło, nawiązał do pomnika Marka Aureliusza. Wenecki kondotierkondotier został tu jednak pokazany nieco inaczej niż rzymski cesarz. Wojownik siedzi na potężnym koniu bojowym rzeczywistych rozmiarów, stojącym na czterech masywnych nogach. Przednia noga jest uniesiona i wsparta na kuli armatniej symbolizującej ziemski glob. Taki układ nadawał przedstawieniu lekkości, a koń miał oparcie w czterech punktach. Artysta ukazał zwierzę w realistyczny sposób, zaznaczając anatomiczne szczegóły jego ciała, np. mięśnie.
Pomnik Donatella wzbudzał podziw i stał się wzorem do naśladowania dla kolejnych artystów. Jeszcze w dobie renesansu wyzwanie to podjął Andrea del Verrocchio, realizując w Wenecji posąg kondotierakondotiera Bartolomea Colleoniego. Artysta przygotował pomnik do odlewu, ale nie zdążył go wykonać przed śmiercią. Zadanie to zrealizował w 1495 r. Alessandro Leopardi
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DBUHPJ9P4
Podsumowanie
Wczesny renesans to nie tylko nowy styl - to nowy sposób myślenia o człowieku, jego miejscu w świecie i jego zdolności do tworzenia. Rzeźbiarze tej epoki nie kopiowali przeszłości, lecz prowadzili z nią twórczy dialog, szukając własnego języka wyrazu.
Rzeźba wczesnego renesansu stała się symbolem odrodzenia wiary w człowieka i jego możliwości. Artyści zaczęli postrzegać ciało ludzkie nie jako temat religijny czy dekoracyjny, lecz jako wyraz wewnętrznej siły, emocji i duchowości. W centrum uwagi znalazł się realizm, harmonia i indywidualność – wartości przejęte z antyku, ale przetworzone w nowym, humanistycznym duchu. Rzeźbiarze renesansowi dążyli do tego, by ich dzieła nie tylko przedstawiały formę, lecz także przemawiały gestem, ruchem i obecnością, stając się dialogiem między sztuką a człowiekiem.