łac. baptisterium, z gr. baptistérion) w architekturze chrześcijańskiej, od IV wieku budynek przeznaczony do obrzędu chrztu (tak zwany kościół chrzcielny), na ogół w pobliżu większego kościoła (przeważnie katedralnego, po jego stronie zachodniej), zazwyczaj wolno stojący. Baptysteria są najczęściej budynkami centralnymi (porównaj: centralna budowla), których jednoprzestrzenne wnętrze kryte jest zazwyczaj kopułą. Pośrodku znajduje się zagłębiony w posadzkę basen chrzcielny (zbiornik wody – piscina), ze stągwią na wodę święconą, bądź kamienna chrzcielnica na cokole, niekiedy kryta osobnym daszkiem (fons baptismalis). W miarę wzrostu potrzeb liturgicznych niektóre baptysteria rozbudowywano o przedsionek, apsydę ołtarzową lub sacrarium – pomieszczenie na przechowywanie sprzętu liturgicznego. Ściany (rozczłonkowane na ogół arkadowo) i kopułę zdobiły dekoracje mozaikowe bądź freskowe. Wraz ze zmianą obrzędu chrzcielnego w średniowieczu, w XIII wieku (we Włoszech w XV wieku), gdy zwyczaj zanurzania całego ciała zastąpiono oblewaniem głowy, baptysteria zaczęły zanikać; ich funkcję przejęły chrzcielnice. 

(wł. campanik) we Włoszech dzwonnica kościelna, budowana osobno, obok kościoła – odmiennie niż w krajach Europy Zachodniej i Środkowej, gdzie zwykle była łączona z korpusem świątyni. Ten typ dzwonnicy wytworzył się w architekturze wczesnochrześcijańskiej; występował głównie w architekturze romańskiej, gotyckiej i renesansowej.

wł. condottieri, dowódca wojsk najemnych we Włoszech w XIII–XVI wieku; w służbie miast lub dworów książęcych, często z własną armią, kondotierzy dowodzili prowadzonymi przez nie wojnami; najwybitniejsi z nich zyskiwali dużą władzę i bogactwa; z czasem zostali wyparci przez oddziały zaciężnych Szwajcarów lub armie stałe.

 (wł. contrapposto – „przeciwieństwo; kontrast”) zasada kompozycji polegająca na ustawieniu postaci ludzkiej tak, aby ciężar ciała spoczywał na jednej nodze i aby postawa była zrównoważona lekkim wygięciem tułowia i ramienia w stronę przeciwną; ta przeciwwaga i kontrastowanie ruchu wzbogaca kompozycję, pozbawiając ją frontalności i uwypuklając rysunek mięśni. Zasadę kontrapostu stosowano już w starożytnych reliefach egipskich, natomiast w pełni przyjęła się ona w klasycznej rzeźbie greckiej w V wieku p.n.e. (Poliklet, Doryforos), by odżyć ponownie w rzeźbie gotyckiej (szczególnie późnej), a także nowożytnej, barokowej.

(wł. „chłopczyk”) motyw dekoracyjny, przedstawiający małego nagiego chłopca, częsty w malarstwie i rzeźbie od okresu renesansu, nawiązujący do antycznych przedstawień Erosa jako uskrzydlonego dziecka (tzw. amorki, rzadziej eroty). Terminem putto określa się często także postacie aniołków popularne w sztuce kościelnej renesansu, baroku i rokoka.

płaski, prostokątny kawałek drewna lub innego materiału, z którego układa się większą powierzchnię.

oparta na zasadzie pozornego zmniejszania się przedmiotów w miarę ich oddalania się od oka oraz pozornej zbieżności ku horyzontowi wszelkich linii biegnących w głąb oka (zwany także perspektywą geometryczną, zbieżną lub centralną), to znaczy obserwacja powstałego na płaszczyźnie obrazu wywołuje iluzję postrzegania takich samych stosunków przestrzennych jak podczas obserwacji rzeczywistej przestrzeni; obraz perspektywiczny powstaje jak gdyby na skutek przecięcia przez płaszczyznę obrazu wiązki linii łączących oko obserwatora z przedmiotami, jako rzutowanie rozmieszczonych w przestrzeni obiektów na płaszczyznę (na podobieństwo rysunku na szybie okiennej z zaznaczeniem widzianych przez nią przedmiotów). Powstały tak obraz perspektywiczny charakteryzuje się następującymi cechami: wszystkie linie równoległe do płaszczyzny obrazu pozostają równoległe wobec siebie i w obrazie, natomiast wszystkie linie prostopadłe do płaszczyzny obrazu przecinają się w „punkcie zbiegu” lub inaczej w „punkcie widzenia”, wyznaczonym przez prostopadłą poprowadzoną od oka do płaszczyzny obrazu; wszystkie przedmioty ulegają pomniejszeniu zgodnie z oddalaniem się ich od oka obserwatora; linia pozioma przeprowadzona przez punkt widzenia (oko) nazywa się horyzontem i stanowi „miejsce geometryczne” punktów zbiegu wszystkich prostych równoległych do płaszczyzny stanowiącej „podstawę” przestrzeni przedstawianej, a więc płaszczyzny ustawionej prostopadle do płaszczyzny obrazu. W zależności od położenia oka względem płaszczyzny obrazu rozróżnia się odmiany perspektywy: z lotu ptaka – wysoko w stosunku do obrazu; żabia – bardzo nisko; boczna i ukośna.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W zależności od stopnia wypukłości kompozycji rzeźbę dzieli się na: płaską (płaskorzeźba, płaskoryt, bas‑relief) – gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukłą (wypukłorzeźba, haut‑relief) – gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, wklęsłą (wklęsłorzeźba) – gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją. 

(wł.) rodzaj reliefu, wydobytego z tła tak płasko i tak delikatnie modelowanego i ciętego, że robi wrażenie raczej rysunku niż płaskorzeźby; szczególnie często stosował go Donatello.