w kościołach przejście obiegające prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami; obejście było charakterystycznym elementem kościołów romańskich (zwłaszcza pielgrzymkowych) i gotyckich; do obejścia przylegały zwykle kaplice promieniste (tzw. wieniec kaplic).

ścianka, balustrada lub rząd sterczyn bądź szczycików, wieńczących elewację budowli i znajdujących się zwykle ponad gzymsem koronującym; pewne typy attyki mają znaczenie konstrukcyjne jako ścianki niskiego poddasza; attyka pełni głównie funkcję dekoracyjną, służąc zwykle do częściowego lub całkowitego osłonięcia dachu; wieńczy całe budynki lub ich poszczególne części. Zależnie od ukształtowania rozróżnia się: 1) attyki pełne, zwykle ślepe ścianki; 2) attyki ażurowe, których najważniejszą odmianą jest a. balustradowa i arkadowa; 3) attyki grzebieniowe, złożone najczęściej z cokołu (fryzu) oraz z grzebienia (koronki) z szeregiem zębów (attykami nazywa się czasem i same wieńczące budowlę grzebienie; 4) attyki szczytowe, złożone z rzędu szczycików. Attyka nie nazywa się gotyckich balustrad wieńczących korpusy kościołów i nie należy też attykami nazywać piętra attykowego, osobnej kondygnacji, wzniesionej nad gzymsem wieńczącym, niższej od kondygnacji dolnych i często cofniętej w stosunku do ich lica.

w architekturze chrześcijańskiej, kościół wielonawowy, o nawie środkowej wyższej od bocznych (przeciwieństwo kościoła halowego). W zależności od przekroju poprzecznego rozróżnia się:
- bazylikę właściwą, o nawach krytych odrębnie i nawie środkowej oświetlonej najczęściej przez okna ponad dachami naw bocznych; pseudobazylikę, o nawach krytych wspólnym dachem dwuspadowym i nawie środkowej oświetlonej pośrednio poprzez nawy boczne.

w porządkach klasycznych i ich interpretacji w architekturze nowożytnej najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach (półkolumnach, pilastrach itp.) trójdzielny człon składający się z architrawu, fryzu i gzymsu; ukształtowanie i proporcje mają charakterystyczne dla poszczególnych porządków architektonicznych.

[czytaj: czella] naos - główna część starożytnej świątyni greckiej mieszcząca posąg bóstwa. W dużych świątyniach n. bywał przedzielony na trzy nawy (środkowa szersza), poprzedzał go zazwyczaj portyk, zwany pronaosem, którego boczne ściany stanowiły przedłużenie bocznych

(wł. zoccoló) 1) najniższy nadziemny człon budowli lub poszczególnych elementów architektury (np. kolumny, filaru, portalu), stanowiący ich podstawę konstrukcyjną albo wyłącznie wizualną, na ogół wysunięty uskokowo w stosunku do górnych partii muru, często wyodrębniony odmiennym materiałem, fakturą (np. boniowaniem) i osobnym gzymsem zwanym cokołowym. W większych budynkach występuje na całej dolnej kondygnacji zwany wówczas przyziemiem cokołowym. Stosowany do czasów rzymskich; od renesansu stał się ważnym elementem architektonicznym, zwłaszcza w budownictwie pałacowym; 2) postument.

podwórzec, dworzec, nieprzykryta, wydzielona przestrzeń w obrębie budynku lub zespołu architektonicznego, spełniająca funkcje użytkowo‑reprezentacyjne. Rozróżniamy dziedzińce zamknięte, otoczone ze wszystkich stron zabudowaniami i otwarte, pozbawione przynajmniej z jednej strony zabudowy architektonicznej.

(gr. eksedra) 1) w starożytności półokrągła nisza z ławą umieszczana w greckich gimnazjonach, palestrach, domach mieszkalnych jako zakończenie perystylu; w epoce rzymskiej budowano eksedry o charakterze samodzielnych budowli, ozdobione niszami i posągami. W nowożytnej architekturze ogrodowej, termin ten oznacza półkolistą niszę, kolumnadę lub pergolę z biegnącą łukiem po obwodzie wewnętrzną ławą kamienną; chętnie stosowana w ogrodach polskich w początkach XIX w.; 2) półkolista wnęka przesklepiona konchą, otwarta do wnętrza; występowała najczęściej w centralnych kościołach bizantyjskich, armeńskich i gruzińskich, sporadycznie w architekturze romańskiej; eksedra nieprawidłowo bywa utożsamiana niekiedy z apsydą.

lico budynku, jedna z zewnętrznych jego ścian wraz ze wszystkimi występującymi na niej elementami. Elewacja określa się według położenia względem stron świata lub otoczenia (frontowa, tylna, boczna, ogrodowa); elewacja starannie zaprojektowana, w której znajduje się główne wejście (w pałacach także elewacja od strony ogrodu), nazywa się. Wygląd elewacji warunkuje konstrukcja, użyty budulec i funkcje budynku. O ukształtowaniu elewacji decydują podziały pionowe (pilastry, lizeny itp.), poziome (gzymsy, fryzy), otwory (okna, loggie), wykusze, balkony, faktura (różnicowanie budulca i tynków, okładzin itp.). Pionowy człon elewacji, ciągnący się przez całą jej wysokość i odpowiadający jednej osi pionowej, nazywa się (segmentem). Elewację pozbawioną otworów nazywamy ślepą.

(wł. faciata) elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją arch. (rozczłonkowanie arch.; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja mai. itp.), zawierająca przeważnie główne wejście.

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. Filar jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających; szczególnego znaczenia nabrał z chwilą opanowania techniki sklepień.

(wł. od fronte – przód, front, łac. frontis – czoło) – trójkątny szczyt fasady świątyni klasycznej (lub budowli w stylu klasycznym) nad portykiem kolumnowym, pomiędzy krawędziami dwuspadowego dachu i gzymsem.

architektoniczny element w formie poziomego (zwykle profilowanego) występującego przed lico muru pasa pojedynczego lub złożonego, o krawędziach przebiegających w płaszczyźnie równoległej do ściany; wykonywany z kamienia, cegły, terakoty, drewna, metalu, tynku na podłożu ceglanym, drewnianym lub żelaznym, wreszcie z betonu lub żelbetu. Gzyms może pełnić funkcje praktyczne (ochrona ściany przed ściekającą wodą opadową), jak i dekoracyjne. Gzymsy dzieli się na zewnętrzne i wewnętrzne.

(łac. columna), pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

jeden lub kilka rzędów kolumn po- łączonych ze sobą belkowaniem lub lukami arkadowymi; może pełnić funkcję konstrukcyjną lub dekoracyjną: stanowi najczęściej wyodrębniony, silnie akcentowany element w obrębie budowli bądź budowlę wolnostojącą.

sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewnętrznie część budowli, zawierająca takie sklepienie (kopuła zewnętrzna).

(z niem. Kruz(e)ganek 'przejście krzyżowe, tj. krzyżujące się korytarze') ciąg komunikacyjny, biegnący wzdłuż zewnętrznych ścian budynku, najczęściej od strony dziedzińca, z jednej lub kilku stron, w jednej lub kilku kondygnacjach, otwarty arkadami filarowymi lub kolumnowymi, przykryty stropem lub sklepieniem, najczęściej krzyżowym. W średniowieczu krużganki były ważną częścią składową klasztoru, otaczając w kondygnacji parterowej wirydarz. Gotyckie krużganki klasztorne miały arkady ostrołukowe, często zdobione maswerkami. W renesansie krużganki wprowadzono do architektury pałacowej (wewnętrzne dziedzińce o kilkukondygnacjowych krużgankach); często stosowano spiętrzenie porządków - w kondygnacji parterowej arkady filarowe lub kolumnowe w porządku toskańskim, w górnych kondygnacjach - jońskim i korynckim. W okresie baroku rozpowszechniły się w architekturze inne systemy ciągów komunikacyjnych (korytarz, galeria).

(daw. laternia, lutemu, z późnołac. laterna, łac. lanterna, przez etruski od gr. lampter) nadbudówka w formie okrągłej, owalnej lub wielobocznej wieżyczki, nad dachem lub kopułą (na otworze w pierścieniu zwornikowym), gęsto przepruta oknami, zwieńczona własnym hełmem, najczęściej kopulastym, oświetlająca wnętrze. W średniowiecznej architekturze sakralnej występowały tzw. wieże‑latarnie ponad transeptem kościołów romańskich i gotyckich; od renesansu stosowano latarnie powszechnie w budowlach kopułowych i na dachach mniejszych kościołów i kaplic; zazwyczaj latarnie rozczłonowane były zewnątrz arkadami z półkolumnami, pilastrami lub hermami.

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby n. rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawę główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina n. główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego); w większych założeniach średniowiecznych spotyka się dwie nawy poprzeczne (np. dwie równolegle od strony prezbiterium lub w kościołach dwuchórowych jedna od wschodu, druga od zachodu.

(franc. niche) najczęściej prostokątne lub półokrągłe, zamknięte półkoliście górą wgłębienie w murze, o charakterze dekor., często przesklepione konchą, zwieńczone małymi frontonami trójkątnymi, półokrągłymi lub odcinkiem gzymsu, ujęte w kolumienki albo pilastry.

(gr. perístylos - otoczony kolumnami): 1) skrócona forma od terminów naos peristylos bądź naos peripteros, stanowiących synonim peripterosu; 2) w domu gr. (zwłaszcza w okresie hellenistycznym) i rzymskim prostokątny dziedziniec wewn., otoczony krytym portykiem, niekiedy z małym ogródkiem (np. na Delos, w Pompejach).

(franc. pilastre, z wł. pilastro, od pilą 'filar') płaski filar przyścienny, pełniący funkcje podpory i dekoracyjnego rozczłonkowania ścian; występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu; występuje w połączeniu z belkowaniem, rzadziej z łukami (arkady pilastrowe). Czasem stosuje się tzw. wiązkę pilastra - zestawienie całych, pół- i ćwierćpilastrów, wywołujących wrażenie nałożenia na siebie kilku pilastrów o węższych trzonach.

(łac. porticus) zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub rzędem filarów, sięgających jednej lub dwu kondygnacji, osłaniająca najczęściej główne wejście, często (w architekturze nawiązującej do antyku) zwieńczona trójkątnym frontonem; wysunięta ku przodowi lub wgłębiona (portyk wgłębny). Forma portyku wykształciła się w starożytności; od czasów renesansu stosowana powszechnie w architekturze świeckiej, a także sakralnej. Portyk pozorny — kryptoportyk.

porządek w architekturze greckiej o przysadzistej, zwartej formie. Charakterystyczny jest dla niego kapitel złożony z echinusa i abakusa, fryz tryglifowo‑metopowy oraz brak bazy.

porządek w architekturze greckiej o smukłych, lekkich proporcjach. Kolumna w porządku jońskim spoczywa na bazie. Charakterystyczną częścią kapitelu jest woluta (ślimacznica). Fryz joński ma formę ciągłą.

odmiana klasycznego porządku architektonicznego, której cechą charakterystyczną jest dekoracja głowicy mającej kształt kosza, okolonego dwoma rzędami liści akantu, na których opierają się cztery woluty dźwigające abakus. W architekturze rzymskiej porządek koryncki funkcjonował obok porządku jońskiego, wariantu korynckiego oraz porządku toskańskiego i kompozytowego. W wielokondygnacyjnych budowlach rzymskich zajmował zwykle najwyższą kondygnację w systemie spiętrzenia porządków, stosowanym w kolejności: dorycki lub toskański, joński i koryncki.

(niem. Presbyterium, wł. presbiterio, łac. presbyterium) chór, przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od nawy głównie lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą; wyodrębniona także w bryle zewnętrznej. Prezbiterium zamykała zwykle ściana prostokątna, półkolista (-apsyda) lub wieloboczna; rzut i bryłę prezbiterium wzbogacały (gł. w architekturze średniowieczne) apsydiole, obejście, wieniec kaplic. W średniowieczu prezbiterium było z reguły orientowane (skierowane na wschód); w niektórych kościołach (zwłaszcza w romańskich tzw. bazylikach dwuchórowych) występowały dwa prezbiteria: od wschodu i zachodu. W prezbiterium znajduje się sanktuarium z ołtarzem głównym, stalle dla kleru oraz wyposażenie służące do obrzędów liturgicznych.

1) we wnętrzu budowli przestrzeń między parą podpór dźwigających odrębną konstrukcyjnie część sklepienia; 2) wyodrębniona rytmicznie powtarzanymi elementami podziału pionowego część płaszczyzny elewacji (przęsło ścienne); 3) przęsło sklepienne (sklepienie).

(fronton – wł. frontone, od fronte – przód, front < łac. frontis – czoło) – trójkątny szczyt fasady świątyni klasycznej (lub budowli w stylu klasycznym) nad portykiem kolumnowym, pomiędzy krawędziami dwuspadowego dachu i gzymsem; jego gładkie lub wypełnione dekoracją rzeźbiarską wewnętrzne pole nazywane jest tympanonem.

skarpa, pionowy element konstrukcyjny w formie prostego lub uskokowego (p. dwu-, trójskokowa) filara przyściennego o ściętej pochyło filarami; konstrukcja filarowo‑skarpowa była charakterystyczna dla kościołów krakowskich XIV w.

(późnołac. kość. refectoriutn, od łac. refector 'odnowiciel, restaurator') klasztorna sala jadalna, charakterystyczna zwł. dla architektury średniowiecznej; usytuowana przy krużganku, w południowym albo północnym skrzydle (po przeciwnej stronie niż kościół), przeważnie nakryta sklepieniem krzyżowym lub (w gotyku) krzyżowo‑żebrowym; podziałem wewnętrznym i wystrojem architektonicznym nawiązująca do kapitularza, oświetlona dużymi prostokątnymi czy ostrołukowymi oknami, połączona z krużgankiem jednym lub dwoma, niekiedy bliźnimi, wejściami.

(niem. Reliąuiar, wł reliąuiaro, od reliąuia 'relikwia') sprzęt kultowy służący do przechowywania relikwii; wykonywany ze szlachetnych metali, kości słoniowej lub szkła, przybiera różnorodne kształty, m.in. ampułki, skrzynki, sarkofagu, krzyża i narzędzi męki (dla relikwii pasyjnych), hermy, monstrancji itp. W średniowieczu najczęściej stosowaną formą relikwiarza był sarkofag z dwuspadowym daszkiem, wykonany z kości słoniowej lub drewna pokrytego emalią albo złotą blachą repusowaną, zdobiony drogimi kamieniami lub dekoracją malarską.

w architekturze budowla centralna na rzucie koła, mająca wewnątrz najczęściej jedno pomieszczenie kryte kopułą lub dachem ostrosłupowym. Czasem otoczona kolumnadą lub otwierająca się kolumnadą na zewnątrz.

(franc. mstiqne, z łac. rusticus 'wiejski') dekoracyjne opracowanie faktury ściany za pomocą obróbki lica poszczególnych ciosów na wzór naturalnego łomu kam. lub w podobny sposób. Czołowa płaszczyzna bloku najczęściej ujęta jest w gładkie obramienie: płaskie (zw. szlakiem brzeżnym) lub sfazowane. Zależnie od użytych narzędzi rozróżnia się r.: grubo wyrównaną (oskard, grot), żłobkowaną równolegle lub krzyżowo (dłuta, karbownik), gradzinową (zębaki, gradziny), prążkowaną prosto, falisto, kreto (karbowniki, gradziny), groszkowaną (groszkowniki młotkowe, karbowniki). Rustyką nazywa się niekiedy naśladownictwo jej efektów w tynku (boniowanie) lub samo boniowanie. Rustyka była typowym elementem dekoracyjnym w architekturze renesansowej, manierystycznej. i barokowej.

sklepienie w kształcie połowy leżącego walca przeciętego wzdłuż płaszczyzny poziomej.

(porządek spiętrzony) to architektoniczna zasada umieszczania różnych porządków klasycznych (dorycki, joński, koryncki) na kolejnych kondygnacjach budowli, zazwyczaj od najcięższego na dole do najlżejszego na górze. Ten rzymski zabieg zwiększa estetykę i buduje wrażenie lekkości.

cylindryczna lub wieloboczna podstawa kopuły.

(łac. świątynia) przestrzeń wytyczona przez kapłanów (augurów) na niebie i ziemi do obserwacji i wróżb; okrąg poświęcony bóstwu, najczęściej otoczony murem; w nim znajdował się zazwyczaj budynek świątynny; potocznie templum oznacza świątynię.

(fronton, przyczółek) (wł. fronton) szczyt w architekturze klasycznej (Grecja, Rzym, renesans, klasycyzm) lub posługującej się formami klasycznymi; jego pole wewnętrzne, gładkie lub wypełnione rzeźbą, obramione gzymsem. Tympanon wykształcił się w architekturze greckiej jako górna część fasady świątyni antycznej, ograniczona krawędziami bocznymi dachu dwuspadowego i belkowaniem; tympanon wypełniony był zazwyczaj dekoracją rzeźbiarską.

budowla lub wyodrębniona część innej budowli na planie koła, owalu, wieloboku lub prostokąta, której wysokość jest wyraźnie zaakcentowana w stosunku do szerokości podstawy. Oprócz funkcji mieszkalnych, reprezentacyjnych, wypoczynkowych wieże (gł. rusticae) były też centrami produkcji rolniczej. Wieże o rozbudowanej architekturze (kompleksie portyków, bibliotek, nimfeów, ogrodów) miewały zazwyczaj bogaty wystrój artystyczny Wieże późnoantyczne były właściwie wielkimi pałacami, czasem obronnymi. Do formy wież starożytnych nawiązała architektura świecka renesansu włoskiego, stąd rozpowszechnił się w całej Europie typ letniej willowej rezydencji. Obecnie termin wieża określa jednorodzinny dom wolno stojący typu miejskiego, otoczony niewielkim ogrodem; niekiedy również mały pensjonat w miejscowościach letniskowych i kuracyjnych.

(łac. villa 'folwark, dom wiejski') w Starożytnym Rzymie bogate założenie mieszkalne, miejskie lub wiejskie letniskowe (villa urbana), podmiejskie (villa suburbana) lub też gospodarskie na wsi (villa rustica).

łęk wykonany z cegły lub kamienia. Żebra stanowią szkielet sklepienia. Wzmacniają sklepienie konstrukcyjnie.