1. najniższy nadziemny człon budowli lub poszczególnych elementów architektonicznych (np. kolumny, filaru, portalu), stanowiący ich podstawę konstrukcyjną albo wyłącznie wizualną, na ogół wysunięty uskokowo w stosunku do górnych partii muru, często wyodrębniony odmiennym materiałem, fakturą i osobnym gzymsem zwanym cokołowym;

2. podstawa zwykle przenośna, służąca do umieszczania rzeźby, wazonu, wyrobów rzemiosła artystycznego itp.; wykonywana z kamienia, drewna itp., gładka lub zdobiona. Potocznie określana często terminem cokół, mającym o wiele szerszy zakres pojęciowy, (z niemieckiego: Postument, z holenderskiego: postament)

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. Filar jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających.

(z włoskiego: fresco – świeży), al fresco [czytaj: al fresko], buon fresco [czytaj: błon fresko], technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku (pokrytym kilkoma warstwami zaprawy) farbami z pigmentów odpornych na alkaliczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; także malowidło wykonane tą techniką.

płaski, konstrukcyjny łuk podsklepienny z cegły lub kamienia wzmacniający sklepienie.

poziomy, zwykle profilowany pas wysunięty przed lico muru.

wł. nagi, obnażony.

posąg kobiecy stanowiący podporę architektoniczną, dźwigający na głowie element architektury (belkowanie, balkon itp.). W starożytności stosowane głównie w porządku jońskim.

kształt piramidy, w który zamknięta jest kompozycyjnie główna grupa figur obrazu; termin stosowany przede wszystkim w odniesieniu do malarstwa włoskiego dojrzałego renesansu (figura piramidale).

odcinek sklepienia, zwykle poprzeczny w stosunku do głównego sklepienia budynku, mieszczący przeważnie otwór okienny w zamykającej ją od zewnątrz pionowej ściance zw. tarczową; występuje głównie w sklepieniach kolebkowych.

narożny sferyczny wycinek sklepienia stosowany w budowlach na planie czworobocznym, umożliwia oparcie na nich kopuły, czyli przejście od rzutu czworobocznego do okrągłego.

umiejętność ukazywania trójwymiarowych przedmiotów na płaszczyźnie, zgodnie z prawami widzenia.

stosowana w malarstwie obok perspektywy linearnej, polega na wykorzystaniu w kompozycji malarskiej zjawiska, w którym złudzenie głębi, wywołane przez różne kolory jednakowo oddalone od obserwatora, jest rozmaite, np. czerwień i żółcień wydają się występować ku przodowi, błękit - cofać się w głąb.

oparta na zasadzie pozornego zmniejszania się przedmiotów w miarę ich oddalania się od oka oraz pozornej zbieżności ku horyzontowi wszelkich linii biegnących w głąb oka (zw. także perspektywą geometryczną, zbieżną lub centralną), tzn. obserwacja powstałego na płaszczyźnie obrazu wywołuje iluzję postrzegania takich samych stosunków przestrzennych jak podczas obserwacji rzeczywistej przestrzeni; obraz perspektywiczny powstaje jak gdyby na skutek przecięcia przez płaszczyznę obrazu wiązki linii łączących oko obserwatora z przedmiotami, jako rzutowanie rozmieszczonych w przestrzeni obiektów na płaszczyznę (na podobieństwo rysunku na szybie okiennej z zaznaczeniem widzianych przez nią przedmiotów).

uwzględniająca zjawisko, że z dużej odległości przedmioty nie tylko maleją, ale zmieniają także kolor; warstwa atmosfery dzielącej dalekie przedmioty od oka sprowadza ich kolor do szaroniebieskiej tonacji; zmiany w kolorze występują przeważnie w odniesieniu do barw ciemnych i zimnych, kolory jasne i ciepłe zachowują większą widoczność w oddaleniu.

piaski filar przyścienny, pełniący funkcje podpory i dekoracyjną rozczłonkowania ścian; występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu.

powtarzający się człon konstrukcji przestrzennej, zawarty między sąsiadującymi z sobą podporami; liczbą przęseł określa się długość budowli lub jej części (np. trójprzęsłowa nawa); 2) wyodrębniona powtarzanymi elementami podziału pionowego część elewacji (przęsło ścienne); 3) w przypadku sklepienia pole wydzielone gurtami lub żebrami.

motyw dekoracyjny, przedstawiający małego nagiego chłopca, częsty w malarstwie i rzeźbie od okresu renesansu, nawiązujący do antycznych przedstawień Erosa jako uskrzydlonego dziecka (tzw. amorki, rzadziej erotyczny); terminem putto określa się często także postacie aniołków popularne w kościelnej sztuce renesansowej, barokowej i rokokowej (z włoskiego: 'chłopczyk')

konstrukcja o powierzchni zakrzywionej, przekrywająca pewną przestrzeń, wykonana z klińców kamiennych lub ceglanych, a także z betonu lub żelbetu (sklepienie monolityczne).

sklepienie mające kształt połowy powierzchni bocznej walca.

pozorne zmniejszanie rozmiarów obserwowanego przedmiotu wraz ze zwiększaniem się odległości.

kategoria estetyczna określająca siłę wyrazu w dziełach Michała Anioła

rodzaj iluzjonistycznego ujęcia przedstawianego motywu, wywołujący u widza wrażenie, że ma przed sobą rzeczywiste, trójwymiarowe przedmioty.