Wielka trójka dojrzałego renesansu - malarstwo Rafaela Santi
Pod lupą nowej wiedzy
Życie i twórczość Rafaela
Rafael Santi
Rafael przyszedł na świat 6 kwietnia 1483 roku w Urbino, jako syn Giovanniego Santi, malarza i poety pracującego na dworze księcia Federiga da Montefeltro. Wychował się więc w atmosferze sztuki, muzyki i literatury. Gdy miał zaledwie osiem lat, zmarła jego matka (1491), a kilka lat później, w 1494 roku, odszedł również ojciec. Osierocony chłopiec został oddany pod opiekę duchownego, swojego stryja Bartolomea, który zadbał o jego wychowanie. Podstaw techniki malarskiej Rafael nauczył się zapewne od ojca, lecz jego prawdziwym mistrzem był Pietro Vannucci, zwany Peruginem, malarz działający w Perugii i Florencji. W jego warsztacie Rafael poznał zasady harmonii, symetrii i łagodnego modelunku, które stały się charakterystyczne dla jego wczesnych dzieł. Około 1500 roku był już niezależnym artystą, określanym w źródłach mianem magister (mistrz). Rok później ukończył swój pierwszy znany ołtarz - Koronację św. Mikołaja do kościoła San Nicola da Tolentino w Città di Castello. W 1504 roku Rafael przeniósł się do Florencji, by doskonalić swój warsztat, studiując dzieła Leonarda da Vinci i Michała Anioła. Spotkanie z ich sztuką okazało się przełomowe. Od Leonarda przejął subtelny światłocień (sfumato), miękkie przejścia tonów i psychologiczną głębię postaci. Natomiast wpływ Michała Anioła był widoczny w późniejszej twórczości Rafaela, w pełnych napięcia pozach, heroicznej anatomii i monumentalnym ujęciu postaci. Dzięki temu jego styl nabrał siły i ekspresji, zachowując jednocześnie klasyczną harmonię. Na krótko, w 1505 roku, artysta powrócił do Perugii, by wykonać kilka obrazów na zamówienie dawnych klientów, po czym ponownie osiadł we Florencji.
Przełom nastąpił w 1508 roku, gdy Rafael przybył do Rzymu na wezwanie papieża Juliusza II, który powierzył mu ozdobienie swoich apartamentówapartamentów w Watykanie. W 1509 roku powstał jego najważniejszy freskfresk **Szkoła ateńska, symbol renesansowego ideału harmonii między sztuką, filozofią i nauką. W 1512 roku Rafael rozpoczął pracę nad dekoracją kaplicy nagrobnej bankiera Agostino Chigiego w kościele Santa Maria del Popolo, a w 1514 roku został mianowany architektem Bazyliki św. Piotra, przejmując to stanowisko po Bramancie. W tym czasie planował poślubić Marię Bibbienę, siostrzenicę jednego z kardynałów, lecz los nie pozwolił mu na realizację tych planów. Papież Leon X darzył Rafaela wielkim zaufaniem. W 1515 roku zlecił mu nadzór nad zabytkami starożytnego Rzymu, co czyni z artysty jednego z pierwszych konserwatorów w historii. W 1517 roku Rafael rozpoczął prace nad monumentalnym obrazem „Przemienienie Pańskie”, który pozostał niedokończony z powodu jego nagłej śmierci.
Rafael zmarł 6 kwietnia 1520 roku, w dniu swoich trzydziestych siódmych urodzin. Spoczął w Panteonie w Rzymie, gdzie do dziś jego grób przypomina o artyście, który połączył intelektualną głębię Leonarda, siłę Michała Anioła i własną, niepowtarzalną łagodność ducha.
Perugia - pod okiem Perugina
Rafael Santi urodził się w Urbino, jednym z centrów rozwoju kultury ówczesnej Italii. Dzięki kontaktom ojca miał otwartą drogę na dwór księcia Federica da Montefeltro. Po śmierci ojca w 1494 roku Rafael wstąpił do pracowni czołowego malarza w Perugii, Pietra Vannucci, zwanego Perugino, którego dzieła wywarły wpływ na młodego malarza. Od nauczyciela zaczerpnął umiejętność budowania harmonijnej przestrzeni, opartej w kompozycji na wykorzystaniu zasad perspektywy linearnej.perspektywy linearnej. Cechy stylu Perugina widoczne są w obrazie Zaślubiny Marii z 1504 roku. Sposób ujęcia architektury, układ postaci, ukształtowanie przestrzeni przypominają freskfresk nauczyciela Przekazania kluczy św. Piotrowi z 1481 roku czy obraz Zaślubin Marii z ok. 1504 roku. Jednak mimo podobieństw w stylu i kompozycji, młody Rafael prześcignął mistrza.
Porównaj kompozycję, sposób organizacji przestrzeni i postaci dzieł Perugina z obrazem Rafaela. Wskaż podobieństwa i różnice pomiędzy pracami artystów.
 Pietro Perugino, Wręczenie kluczy św. Piotrowi, 1481–1482, Kaplica Sykstyńska, Watykan Źródło: Alonso de Mendoza, dostępny w internecie: Wikipedia.org, domena publiczna. |  Pietro Perugino, Zaślubiny Marii, 1502, Galleria Nazionale dell’Umbria, Perugia, Włochy Źródło: Vittoria Garibaldi, dostępny w internecie: wikipedia.org, domena publiczna. |  Źródło: Eugene a, dostępny w internecie: Wikipedia.org, domena publiczna. |
Na podstawie opisów ilustracji porównaj sposób ukazania scen w trzech przedstawionych obrazach Pietra Perugina i Rafaela Santiego. Omów podobieństwa i różnice.
Florencja - pod wpływem Leonarda i Michała Anioła
W roku 1504 Rafael Santi przeniósł się do Florencji. Okres ten, trwający do 1508 roku, nazywany jest w twórczości artysty okresem florenckim. W mieście zetknął się z twórczością Leonarda da Vinci, który wywarł istotny wpływ na jego styl. Inspiracje te widoczne są w Madonnie ze szczygłem, namalowanej jako prezent ślubny dla przyjaciela Lorenza di Bartolomea Nasi i Sandry di Matteo Canigiani. Malarz zastosował podobne rozwiązanie kompozycyjne, wpisując figury w trójkąt, a w tle umieścił florencki pejzaż, w którym wykorzystał leonardowskie sfumato. Kolorystyka, zwłaszcza użycie czystej czerwieni i błękitu, wywołuje wrażenie czystości i harmonii, dodatkowo podkreślonej przez gesty postaci. Madonna przerywa lekturę i z czułością kieruje wzrok na dzieci; ukazana jest jako ziemska, opiekuńcza matka.
Temat Madonny z Dzieciątkiem był przez artystę wielokrotnie powtarzany. Z okresu florenckiego pochodzą także dwa słynne przedstawienia: Madonna del Prato (Madonna w zieleni) oraz Madonna z Dzieciątkiem i św. Janem (Piękna Ogrodniczka). Obrazy mają podobne cechy, postacie znajdują się na tle pejzażu. Rafael kontynuował w nich styl Leonarda, włączając efekty z obserwacji innego malarza, Michała Anioła, od którego zapożyczył czystość koloru. Santi dokonał syntezy ich malarstwa, czerpiąc z artystycznej, a nie ideowej koncepcji sztuki.
Obraz Madonna w zieleni przedstawia Marię z Chrystusem i świętym Janem Chrzcicielem w bliskim kadrze, na tle toskańskiego krajobrazu. Centrum kompozycyjne zostało lekko przesunięte w lewo, dzięki czemu postaciom, mimo że statycznym, malarz nadał wrażenia ruchu, co podkreśla także zbiegający się poza środkiem dzieła wzrok postaci. Scena została więc ożywiona, naturalnym zachowaniem osób. Madonna występuje tu w roli matki i opiekunki, a gest objęcia małego Jezusa wzmacnia to znaczenie.
Tytuł Piękna Ogrodniczka został nadany obrazowi ze względu na urodę Marii i bogatą roślinność. W obrazie widoczne są odwołania do Św. Anny Samotrzeć Leonarda, jednak dzieło Rafaela wyróżnia się spokojem, statycznością, harmonijnym układem kompozycji, pozostając w opozycji do bogactwa kształtów i niepokoju da Vinci.
Omów znaczenie rozwiązań geometrycznych w kompozycjach obrazów Rafaela z okresu florenckiego. W odpowiedzi wskaż, w jaki sposób zastosowanie zasad geometrii wpłynęło na układ postaci, wyraz emocjonalny i symbolikę dzieł.
We wczesnym okresie florenckim powstały także dzieła o innej tematyce. Trzy Gracje, to pierwszy akt kobiecy w twórczości artysty, którego bohaterkami są mitologiczne córki Zeusa: Euphrosyne, Thalia i Aglaia, reprezentujące piękno, kreatywność i płodność. Trzy boginie wpisane zostały w czworokąt. Kompozycję dynamizują gesty wychodzących poza jego obręb ręce, w których kobiety trzymają złote kule. Styl tła w Trzech Gracjach jest nawiązaniem do powstałego w tym samym czasie portretu Mony Lisy Leonarda da Vinci.
Wyjaśnij, w jaki sposób Rafael Santi zastosował w obrazie „Trzy Gracje” rozwiązania kompozycyjne typowe dla sztuki renesansu florenckiego.
Rzym - wielkie mecenaty i blask sławy
Stanze watykańskie - pod wpływem papieskich mecenatów
W 1508 roku papież Juliusz II zaprasza Rafaela do Rzymu i zleca mu dekorację nowo wybranych apartamentówapartamentów w Pałacu Apostolskim, co stanowi punkt zwrotny w jego karierze. Zlecenie to, wynikające z ambicji papieża, by uczynić Rzym centrum odnowy Kościoła i kultury, miało charakter nie tylko reprezentacyjny, lecz także ideowy: poprzez malarstwo miało zostać wyrażone uniwersalne porządki wiedzy, wiary i prawa. Rafael, mimo młodego wieku, otrzymał zadanie wyjątkowe, nie tylko ze względu na prestiż miejsca, lecz także na rozmach intelektualny programu, który łączył teologię, filozofię i poezję w spójną wizję chrześcijańskiego humanizmu. W bibliotece, zwanej StanzaStanza della Segnatura, Rafael wykonał cztery kompozycje: Dysputę o Najświętszym Sakramencie, Parnas, Szkołę ateńską oraz sceny z dziejów papiestwa. Każda z nich ilustruje jedną z podstawowych dziedzin ludzkiego poznania - teologię, poezję, filozofię i prawo, tworząc spójny program ideowy, w którym Kościół jawi się jako strażnik prawdy objawionej i rozumu*.*
Pierwszy wielki freskfresk namalowany przez Rafaela ok. 1509 roku w StanzaStanza della Segnatura to Dysputa o Najświętszym Sakramencie. Dzieło ukazuje głęboką refleksję nad tajemnicą Eucharystii jako centrum życia Kościoła. Kompozycja dzieli się na dwie strefy: niebiańską - z Chrystusem w chwale, otoczonym przez Maryję, proroków i apostołów oraz Trójcę Świętą i ziemską - z grupą teologów, świętych i uczonych, rozważających obecność Chrystusa w hostii wystawionej na ołtarzu.
Wśród postaci znajdują się m.in. Dante, św. Tomasz z Akwinu, św. Augustyn, a także papieże: Sykstus IV i Juliusz II. FreskFresk nie ukazuje konfliktu, lecz wspólne, harmonijne poszukiwanie prawdy, dążenie do zrozumienia sakramentu, które łączy niebo z ziemią, wiarę z rozumem.
Fresk symbolizuję teologię i przedstawia adorację Najświętszego Sakramentu. Horyzontalna kompozycja została podzielona na dwie wyraźnie wydzielone strefy. W górnej strefie, przedstawiającej niebo, widzimy Chrystusa z Marią i św. Janem Chrzcicielem (Deesis), a także Boga Ojca i gołębicę Ducha Świętego.
2.Chrystus otoczony jest przez siedzących naprzemiennie patriarchów i proroków Starego Testamentu, w tym Adama i Mojżesza z tablicami dziesięciu przykazań, oraz apostołów i męczenników, m.in. św. Piotra z kluczem i św. Pawła z mieczem.
3.Chrystus otoczony jest przez siedzących naprzemiennie patriarchów i proroków Starego Testamentu, w tym Adama i Mojżesza z tablicami dziesięciu przykazań, oraz apostołów i męczenników, m.in. św. Piotra z kluczem i św. Pawła z mieczem.
4.Centralnym punktem kompozycji jest będąca obiektem czci monstrancja z Najświętszym Sakramentem.
5.W dolnej strefie najbliżej ołtarza widzimy czterech ojców Kościoła: św. Grzegorza, św. Hieronima, św. Ambrożego i św. Augustyna. Św. Grzegorz otrzymał rysy fundatora fresku, papieża Juliusza II.
6.Wśród przedstawicieli Kościoła widzimy inne postacie historyczne, m.in. papieża Sykstusa IV i wielkiego poetę Dantego.
Wyjaśnij, jak Rafael w fresku Dysputa o Najświętszym Sakramencie przedstawił teologiczną ideę harmonii między światem ziemskim i niebiańskim.
Wyznacznikiem nurtu klasycznego jest Szkoła Ateńska - freskfresk, w którym widoczne jest odwołanie do wciąż na nowo reinterpretowanej kultury antycznej, zarówno pod względem ideologicznym, jak i formalnym. Zespół wartości formalnych oparty został na racjonalnych, porządkujących zasadach, takich jak miara i proporcja.
FreskFresk przedstawia wielkich filozofów starożytności, m.in. Diogenesa (siedzi pośrodku na schodach), Platona (wskazuje palcem niebo), Arystotelesa (wskazuje ziemię), Heraklita (siedzi na schodach i pisze coś, podpierając się o kamienny blok), czy Pitagorasa (trzyma otwartą księgę z matematycznymi obliczeniami). Malowidło jest wyrazem ogromnego zainteresowania myślą antyczną w renesansie. Wskazuje na to również upodobnienie starożytnych filozofów do myślicieli i artystów renesansowych. Heraklit ma twarz Michała Anioła, a Platon Leonarda da Vinci. Siebie Rafael przedstawił w grupie mężczyzn, w prawym dolnym rogu.
Dzieło cechuje zrównoważona, harmonijna kompozycja, ujęta architektoniczną strukturą porządkującą przestrzeń. W centrum kompozycji krzyżują się główne horyzontalne i diagonalne osie kompozycyjne. Ich kierunek wyznacza miejsca, w których umieszczone zostały najważniejsze grupy postaci. Całość jest podporządkowana zasadom perspektywy zbieżnej (linearnej)perspektywy zbieżnej (linearnej). Scena ukazana przez Rafaela przedstawia najważniejszych filozofów i uczonych różnych epok. Jej tematem są źródła racjonalnej wiedzy o świecie. Pozna najważniejszymi postaciami, identyfikacja wszystkich filozofów pozostaje niepewna
Wskaż nawiązania Rafaela do antyku i sztuki antycznej. Zwróć uwagę m.in. na charakter wnętrza.
Wyjaśnij, dlaczego Rafael nadał niektórym postaciom rysy współczesnych sobie twórców. W jaki sposób odnosił się do dorobku antyku oraz znaczenia sztuki renesansowej?
Tematem freskufresku przedstawiającego Parnas, siedzibę Apolla i muz, jest poezja. Spośród wszystkich malowideł w Stancach scena ta jest najbardziej osadzona w tradycji renesansu rozumianego jako odrodzenie antyku. Rafael nie tylko sięga po klasyczny motyw, lecz także konstruuje kompozycję zgodnie z zasadami antycznej harmonii i symetrii. Postacie muz i poetów antycznych ukazane są w idealizowanych pozach, przywołujących wzorce rzeźby greckiej. Obecność współczesnych poetów wśród antycznych mistrzów świadczy o przekonaniu, że poezja stanowi nieprzerwaną tradycję duchową, łączącą przeszłość z teraźniejszością.
W centrum kompozycji przedstawiony został Apollo w otoczeniu muz, grający na lirze da braccio.
2.Apollo otoczony jest przez dziewięciu wielkich poetów starożytności. Wszyscy noszą na głowach wieńce. Są wśród nich grecki pieśniarz Homer, a także rzymscy poeci Wergiliusz, Owidiusz i Horacy.
3.Apollo otoczony jest przez dziewięciu wielkich poetów starożytności. Wszyscy noszą na głowach wieńce. Są wśród nich grecki pieśniarz Homer, a także rzymscy poeci Wergiliusz, Owidiusz i Horacy.
4.Widzimy tu również wielkich poetów włoskich. Również oni zostali uwieńczeni laurem, symbolem najwyższego zaszczytu. Są wśród nich Dante, Petrarka, Boccaccio i Ludovico Ariosto, twórca renesansowego poematu Orland szalony, wydanego po raz pierwszy w 1516 r.
Omów sposób, w jaki Rafael połączył w fresku „Parnas” wątki mitologiczne i humanistyczne.
W kolejnym pokoju Juliusza II, StanzaStanza d’Eliodoro, Rafael kontynuował ideową narrację, ukazując sceny cudownej interwencji Boga w historii Kościoła we freskachfreskach: Wygnanie Heliodora i Uwolnienie św. Piotra.
Scena pierwszego malowidła ukazuje wypędzenia wysłannika Seleukosa IV ze świątyni jerozolimskiej, epizod zaczerpnięty z Drugiej Księgi Machabejskiej. Rafael zilustrował moment interwencji niebiańskiej, w której anioł, przyzwany modlitwami kapłanów, powstrzymuje próbę profanacji miejsca świętego. Wydarzenie to, choć osadzone w kontekście starotestamentowym, zostało ujęte przez artystę w sposób zgodny z renesansową estetyką: z naciskiem na dramatyzm gestów, fizyczną obecność postaci i wyraźną strukturę przestrzenną. Kompozycja opiera się na silnym kontraście między sakralnym wnętrzem a dynamicznym ruchem postaci, wprowadzając widza w napięcie między porządkiem boskim a zagrożeniem ze strony władzy świeckiej. FreskFresk, choć zakorzeniony w konkretnym przekazie biblijnym, może być odczytywany jako alegoria walki o zachowanie duchowej tożsamości i nienaruszalności miejsca kultu.
Z prawej strony kompozycji widzimy anielskiego jeźdźca tratującego Heliodora.
2.Z lewej strony dramatycznej scenie przygląda się kapłan o rysach papieża Juliusza II.
3.Niektóre postacie zostały ukazane w złożonych, dynamicznych pozach. To niewątpliwy wpływ malowideł Michała Anioła na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej.
4.Ramę dla przedstawionej sceny tworzy monumentalna, antykizującą budowla symbolizującą świątynię jerozolimską. Kompozycja została wykreślona według zasad perspektywy zbieżnej. W odróżnieniu od dynamicznych póz niektórych postaci, to jeszcze cecha sztuki pełnego renesansu.
Wyjaśnij, jak w fresku „Wygnanie Heliodora ze świątyni” Rafael łączy cechy klasycznego renesansu z wpływami sztuki Michała Anioła.
Malowidło Uwolnienie św. Piotra przedstawia cudowne wydarzenie opisane w Dziejach Apostolskich (Dz 12,1–11), gdy apostoł został uwięziony przez Heroda Agryppę I, a następnie w nocy wyprowadzony z celi przez anioła Pańskiego. FreskFresk Rafaela, znajdujący się w jednej ze Stanc Watykańskich, ukazuje ten epizod jako manifestację boskiej interwencji i triumfu Kościoła nad siłami świeckimi. Wpisuje się tym samym w szerszy program ideowy dekoracji papieskich apartamentówapartamentów, podkreślający wyższość władzy duchownej nad doczesną.
Rafael, mierząc się z architektonicznym ograniczeniem w postaci otworu drzwiowego przecinającego ścianę, zastosował kompozycję symultaniczną, czyli taką, w której różne momenty narracji ukazane są równocześnie w jednej przestrzeni malarskiej. Szczególną rolę w kompozycji odgrywa światło. Rafael zastosował trzy źródła: naturalne światło księżyca, nadprzyrodzone światło emanujące od anioła oraz wewnętrzne światło rozświetlające wnętrze celi. Światło podkreśla duchowy wymiar sceny, kontrastując boską obecność z mrokiem ludzkiego zniewolenia.
Po lewej stronie widzimy strażników oświetlonych blaskiem księżyca.
2.W centrum kompozycji przedstawiony został moment, w którym anioł zdejmuje kajdany św. Piotrowi.
3.Po prawej stronie ukazano anioła wyprowadzającego św. Piotra z więzienia.
Wskaż rolę światła w budowaniu nastroju i narracji w fresku „Uwolnienie św. Piotra”.
FreskFresk Msza bolseńska lub Cud w Bolsenie rozpoczęty i w dużej mierze wykonany za pontyfikatu Juliusza II, został ostateczne ukończony za jego następcy, Leona X, który objął mecenat nad dalszym rozwojem programu ideowego dekoracji w StanzaStanza d’Eliodoro.
Malowidło przedstawia wydarzenie, które według tradycji miało miejsce w 1263 roku we włoskim miasteczku Bolsena. Podczas mszy czeski kapłan, ogarnięty wątpliwościami co do rzeczywistej obecności Chrystusa w Eucharystii, miał ujrzeć krew wypływającą z konsekrowanej hostii. Zdarzenie to uznano za cud eucharystyczny i potwierdzenie doktryny transsubstancjacji. Kompozycja podzielona jest na dwie strefy: niebiańską i ziemską. W górnej części widzimy Chrystusa w chwale, otoczonego przez Maryję, Jana Chrzciciela, apostołów i proroków, a nad Nim Boga Ojca i Ducha Świętego w postaci gołębicy. Ta trynitarna wizja ukazuje Eucharystię jako centrum boskiego planu zbawienia. W dolnej części zgromadzeni są teologowie, papieże, święci i uczeni, którzy dyskutują nad obecnością Chrystusa w hostii wystawionej na ołtarzu. Wśród rozpoznawalnych postaci znajdują się m.in. Dante Alighieri, św. Tomasz z Akwinu, św. Augustyn, papież Sykstus IV oraz papież Juliusz II, ówczesny mecenas Rafaela. Ich obecność podkreśla ciągłość tradycji intelektualnej Kościoła, łączącej objawienie z rozumem.
Kompozycja fresku jest zamknięta i dośrodkowa. Jej centralnym punktem jest Najświętszy Sakrament. W jego kierunku zwrócone są niemal wszystkie postaci.
2.Adorujący Najświętszy Sakrament papież Urban IV, który rok po cudzie w Bolsenie ustanowił święto Bożego Ciała, został przedstawiony z rysami Juliusza II.
3.Wśród osób adorujących Najświętszy Sakrament Rafael ukazał rzeczywiste osoby, m.in. krewnego papieża, Felice della Rovere.
4.Samego siebie Rafael przedstawił jako jednego z papieskich strażników. Jako jedyny zwraca się w kierunku widza.
Wyjaśnij, jak w „Mszy bolseńskiej” Rafael ukazał centralną ideę eucharystycznego cudu poprzez kompozycję i przedstawienie postaci.
W kolejnym pomieszczeniu, StanzaStanza dell’Incendio, Rafael zaprojektował monumentalną kompozycję Pożaru Borgo, przedstawiającą cudowne ocalenie mieszkańców Rzymu przez papieża Leona IV. Scena ta, dynamiczna i teatralna, ukazuje papieską władzę jako źródło porządku i ratunku w czasach kryzysu.
W scenie Pożaru Borgo malarz zastosował inny niż dotychczas schemat kompozycyjny. We wcześniejszych scenach, takich jak Parnas, kompozycja jest równoległa do pola obrazu, natomiast w scenie Pożaru Borgo jest budowana również w głąb. Temat nawiązuje do pożaru, jaki w 847 r. wybuchł na Borgo, jednej z części Rzymu. Według legendy ogień miał zostać ugaszony dzięki błogosławieństwu papieża Leona IV. Jest to jedno z kilku malowideł w Stancach podkreślających wyjątkową pozycję papieża. Rafael był twórcą kompozycji, natomiast wykonanie dzieła prawdopodobnie pozostawił swemu wybitnemu uczniowi, Giulio Romano. W odróżnieniu od wcześniejszych malowideł w Stancach, kompozycja tego freskufresku jest bardziej dynamiczna i złożona. Są to już cechy manieryzmu.
Omów, jak Rafael w „Pożarze Borgo” wykorzystał ekspresję ruchu i gestu do oddania dramatyzmu sceny.
Cykl zamyka Bitwa pod Ostią, freskfresk wykonany przez uczniów Rafaela w latach 1514–1515 na podstawie jego kartonów, przedstawiający zwycięstwo papieża Jana VIII nad Saracenami w 849 roku. To wyraźna afirmacja roli Kościoła jako obrońcy chrześcijańskiej Europy, zarówno w wymiarze duchowym, jak i militarnym.
Scena ukazuje moment po bitwie: papież Leon IV (z rysami Leona X) dziękuje Bogu za cudowne ocalenie Rzymu. Według przekazu, burza zesłana przez Opatrzność zniszczyła flotę arabską, co zostało odczytane jako znak boskiej interwencji. FreskFresk nie tylko dokumentuje wydarzenie historyczne, ale też służy jako alegoria zwycięstwa Kościoła nad zagrożeniem zewnętrznym. Kompozycja jest dynamiczna, pełna dramatyzmu i napięcia. Monumentalne postacie, silne kontrasty światłocieniowe i ekspresyjne gesty świadczą o wpływie Michała Anioła oraz studiów nad rzeźbą antyczną. Choć Rafael nie malował freskufresku osobiście, nadał mu wyrazisty charakter narracyjny i ideowy. Twarz Leona IV, upodobniona do Leona X, wzmacnia przekaz o ciągłości i aktualności papieskiej misji.
FreskiFreski Rafaela i jego pracowni w StanzachStanzach Watykańskich uchodzą za jedne z najważniejszych dzieł sztuki europejskiej. Podziwiane od chwili powstania, stały się ważnym punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń artystów, od XVI- wiecznych reprezentantów manieryzmu, poprzez XVII i XVIII- wiecznych klasycystów, aż po XIX‑wiecznych akademików.
Od fresków do tapiserii
Po monumentalnych freskachfreskach w StanzachStanzach Watykańskich, w których Rafael ukazywał duchową potęgę Kościoła poprzez sceny historyczne i teologiczne, artysta został zaangażowany w nowe, prestiżowe przedsięwzięcie - przygotowanie kartonów do tapiseriitapiserii przeznaczonych dla Kaplicy Sykstyńskiej. Pomimo innej techniki, pozostał wierny idei wizualnego głoszenia prawd wiary oraz umacniania autorytetu papiestwa. Jednym z najważniejszych dzieł tego cyklu jest Cudowny połów ryb, wybitny przykład renesansowego malarstwa narracyjnego, ukazujący mistrzostwo kompozycji i teologicznej symboliki w służbie propagandy Leona X.
Kompozycja oparta jest na wyraźnym podziale przestrzeni: dwie łodzie, rozmieszczone symetrycznie względem osi obrazu, tworzą ramę dla centralnej sceny, w której postacie ukazane są w monumentalnych, klasycyzujących pozach. Rafael stosuje wyraziste kontury i rytmiczny układ gestów, dostosowując malarską koncepcję do wymogów techniki. Tło, zbudowane z szerokiego pejzażu wodnego i architektonicznych akcentów, nadaje scenie głębię, nie zakłócając jej narracyjnej klarowności.
Karton, wykonany techniką gwaszu i tempery na papierze naklejonym na płótno, znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie. Wraz z pozostałymi projektami do arrasów flandryjskich stanowi jedno z najwybitniejszych osiągnięć Rafaela w dziedzinie monumentalnego malarstwa projektowego, łączącego funkcję dekoracyjną z ideową reprezentacją władzy duchownej.
Rafael portrecista
Oprócz pracy nad dekoracją StanzStanz Watykańskich dla Juliusza II, Rafael w latach 1511–1512 wykonał portret papieża, siedzącego w fotelu, dzieło, które ukazuje, jak głębokie zmiany zaszły w stosowanych przez artystę środkach wyrazu. Naturalnej wielkości wizerunek przedstawia pontyfika w ujęciu trzech czwartych, w stanie skupienia i zadumy. Rafael po mistrzowsku oddał realistyczny wizerunek, dbając o detale zarówno twarzy i dłoni, jak i refleksy światła na złoconych żołędziach zdobiących oparcie krzesła - subtelne nawiązanie do herbu rodu della Rovere, z którego wywodził się Juliusz II. Portret ten wyznaczył nowy kanon przedstawiania papieży - bardziej introspektywny, pozbawiony insygniów, skupiony na duchowym wymiarze władzy.
Wyjaśnij, w jaki sposób Rafael w „Portrecie Juliusza II” oddał psychologiczny charakter modela.
Za sprawowania pontyfikatu przez Leona X, sprawujący wówczas na papieskim funkcję nadzorcy budowli starożytnych Rafael, otrzymał zlecenie na wykonanie reprezentacyjnego portretu, ukazującego papieża wraz z kardynałami: Giuliem Medici i Luigi de’ Rossim. Malarz przedstawił Leona X ujętego w trzech czwartych i siedzącego przy stole. Za min umieścił kardynałów. Kompozycja, choć bardziej ceremonialna, zachowuje psychologiczną głębię i subtelność obserwacji, charakterystyczną dla dojrzałego stylu Rafaela.
Omów, w jaki sposób Rafael w portrecie Leona X połączył realizm z bogactwem symboli władzy i kultury humanistycznej.
Nieco później Rafael namalował portret Baldassare’a Castiglione, humanisty, dyplomaty i bliskiego przyjaciela artysty. W tym dziele zrezygnował z dekoracyjności i symboli władzy, koncentrując się na twarzy i spojrzeniu modela. Kompozycja jest niezwykle wyważona: postać ukazana została w ujęciu trzech czwartych, na neutralnym tle, bez zbędnych rekwizytów. Ramiona i głowa tworzą miękki trójkąt wpisany w prostokąt obrazu, co nadaje przedstawieniu stabilność i skupienie. Rafael zastosował delikatne światło, miękki modelunek i ograniczoną gamę barw, głównie chłodne szarości, beże i czernie, które nadają portretowi niezwykłą intymność i wyciszenie. Uwagę widza przyciąga spojrzenie Castiglione’a: łagodne, przenikliwe, pełne refleksji. Artysta uchwycił w nim spokój, mądrość i wewnętrzną harmonię, tworząc obraz, który przekracza funkcję reprezentacyjną i staje się świadectwem duchowej bliskości.
Triumf Galatei jako mitologiczna wizja piękna
W 1512 roku Rafael otrzymał od bankiera Agostina Chigiego zamówienie na dekorację loggii w rzymskiej willi Farnesina, poświęconej mitologicznej Galatei. FreskFresk Triumf Galatei ukazuje artystę jako mistrza klasycznej formy, ruchu i zmysłowego piękna. Przedstawia dynamiczną scenę ucieczki morskiej nimfy na rydwanie z muszli, zaprzężonym w delfiny, kompozycję inspirowaną Metamorfozami Owidiusza. Galatea, otoczona przez trytony, nereidy i amorki, unosi się ponad falami w centrum dzieła. Mimo pełnej energii akcji Rafael wyważył kompozycję, grupując postacie wokół głównej bohaterki. Całość emanuje harmonią, klasycznym wdziękiem i doskonałością formy, będąc wyrazem fascynacji artysty antykiem oraz ideałem cielesnego piękna.
Wyjaśnij, w jaki sposób Rafael w obrazie „Triumf Galatei” ukazał ideał piękna i ruchu inspirowany antykiem.
Madonny w dojrzałym okresie twórczości Rafaela
W późniejszym etapie twórczości Rafael nadał swoim przedstawieniom Madonny większą monumentalność, głębię emocjonalną i wyrazistość formalną. Madonna della Sedia (ok. 1513–1514), namalowana na okrągłym panelu, ukazuje intymną scenę macierzyństwa: Maria obejmuje Dzieciątko z czułością, a św. Jan Chrzciciel spogląda z oddaniem. Kompozycja jest zwarta, miękka i pełna łagodnego ruchu, a postacie wpisane w okrąg tworzą harmonijną całość. Uwagę zwraca bogactwo kolorów, miękkość modelunku i naturalność gestów.
Rafael, Madonna della SediaPośród licznych Madonn, namalowanych przez geniusza włoskiego cinquecenta, takich jak Madonna ze szczygłem, Piękna Ogrodniczka, Madonna Sykstyńska - Madonna della Sedia (Madonna w krześle, fotelu) zajmuje szczególną pozycję. W tamtych obrazach ukazywał Rafael Madonnę niemal frontalnie, umieszczoną w obszernej przestrzeni pejzażu lub niebios. Tu - postacie Marii, Dzieciątka i małego Jana Chrzciciela ciasno wypełniają przestrzeń, tło jest neutralne, a figura Marii ujęta z profilu. Jezus staje się tu osobą równie silnie eksponowaną kompozycyjnie co Maria, ba - nawet i bardziej, gdyż umieszczony jest w centrum obrazu. Jest przedmiotem adoracji, składanej Mu przez Jana Chrzciciela, oraz czułości swej matki. Ujęcie to - odmiennie od innych Madonn Rafaelowskich, będących reprezentacyjnymi obrazami kultowymi - skupia się wyłącznie na nastroju intymności. Powstałe pomiędzy 1512 a 1516 r., dzieło zawiera rozwiązania podjęte potem przez malarzy manierystów. Kompozycja sugeruje, że mamy tu do czynienia z wizerunkiem odbitym w wypukłym lustrze (ówczesne zwierciadła były zawsze wypukłe): łokieć Dzieciątka i ramię Marii w środku tondatonda wydają się być umieszczone najbliżej widza, pozostałe elementy obrazy są przestrzennie cofnięte.
Źródło: Antoni Ziemba, Rafael, Madonna della Sedia, PWN 31.03.2018, dostępny w internecie: https://encyklopedia.pwn.pl/materialy-dodatkowe/haslo/Rafael-Madonna-della-Sedia;1031128.html, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Porównaj dwa tonda: Michała Anioła i Rafaela. Zwróć uwagę na sposób rozmieszczenia postaci i zabiegi kompozycyjne.
 Michał Anioł Buonarroti, Tondo Doni, ok. 1506, Galeria Uffizi, Florencja, Włochy Źródło: dostępny w internecie: wikipedia.org, domena publiczna. |  Rafael Santi, Madonna della sedia, 1514, Galleria Palatina, Florencja, Włochy Źródło: dostępny w internecie: wikipedia.org, domena publiczna. |
Na podstawie opisów obu dzieł opisz, czym różni się sposób przedstawienia scen u Michała Anioła i u Rafaela.
Do ołtarza w klasztorze św. Sykstusa w Piacenzy Rafael namalował Madonnę Sykstyńską (1512–1513). To monumentalne dzieło ukazuje Marię jako majestatyczną Orantkę, kroczącą wśród obłoków z Dzieciątkiem na ręku. Towarzyszą jej św. Sykstus i św. Barbara, a poniżej słynne putta, których wyraz twarzy stał się ikoną kultury wizualnej. Obraz łączy sakralny patos z ludzką czułością, ukazując Maryję jako pośredniczkę między niebem a ziemią.
Tajemnice Madonny SykstyńskiejMadonna Sykstyńska, która jest zaliczana do najcenniejszych obrazów w dziejach sztuki europejskiej, powstała jako obraz ołtarzowy - wielkie płótno o rozmiarach 265 cm na 196 cm. Rafael otrzymał zamówienie na ten obraz w 1512 r. od papieża Juliusza II. Miał on zawisnąć w benedyktyńskim klasztorze San Sisto w Piacenzy. I rzeczywiście wisiał tam zapomniany przez ponad 250 lat. W latach pięćdziesiątych XVIII w. zakupił go elektor saski i król Polski August II Mocny i przywiózł do Drezna. Musiało jednak minąć jeszcze trochę czasu, zanim Madonna Sykstyńska stała się celem pielgrzymek - obraz „odkryli” twórcy romantyzmu. Wówczas to zaczęto mówić o „wizyjnej kompozycji obrazu” i o tajemniczym nastroju, który tkwi w wyobrażeniu Maryi z Dzieciątkiem. Analizą wyrazów twarzy zajmowali się najwybitniejsi historycy sztuki, ale także poeci i filozofowie - powstały na ten temat całe antologie. Na przykład Schopenhauer mówił o „pełnym przerażenia” Dzieciątku Jezus, Hebel pisał: „dziecko wygląda na oszalałe, ma zaciśnięte zęby, płonący wzrok”. Wzrok Maryi i Dzieciątka pada na widza - rodziły się pytania, dlaczego oczy Maryi przepojone są takim bólem, a mały Jezus jest tak przerażony? Zagadkę obrazu udało się rozwiązać dopiero niedawno. Ostatnie badania wykazały, że decydujące znaczenie dla wyjaśnienia treści dzieła miało mieć pierwotne miejsce jego wystawienia. Na co wskazuje papież? Co widzą oczy Maryi i Dzieciątka? Okazuje się, że naprzeciw wysoko stojącego obrazu ołtarzowego stał krucyfiks wysoko podniesiony pod przegrodę chórową. Papież więc wskazuje palcem na krzyż, a zbolałe oczy Madonny i wystraszony wzrok Dzieciątka widzą cierpienie i śmierć. Historycy sztuki widzą w tym obrazie umiejętność Rafaela uczynienia niewidzialnego widzialnym poprzez stworzenie wrażenia uczestnictwa Matki Boskiej we Mszy. Rafael osiągnął w tym dziele doskonałą spójność.
Źródło: Natalia Budzyńska, Tajemnice Madonny Sykstyńskiej, dostępny w internecie: przewodnik-katolicki.pl [dostęp 31.03.2018].
Omów, w jaki sposób Rafael w „Madonnie Sykstyńskiej” ukazał boskość i ludzkie ciepło Maryi.
Transfiguracja - ostatnie dzieło Rafaela
Ostatnim dziełem Rafaela jest Transfiguracja czyli Przemienienie Pańskie, powstałe w latach 1518‑1520 na zlecenie Giuliana Medici dla katedry w Narbonne , a 1523 roku przeniesione do kościoła San Pietro w Rzymie. W dziele malarz połączył dwa watki biblijne: przemienienie na górze Tabor i późniejsze uzdrowienie opętanego chłopca. Obraz zaskakuje nowatorstwem w stosowaniu efektów luministycznych, grą światła i cienia oraz kolorystycznym bogactwem.
Wyjaśnij, w jaki sposób Rafael w „Przemienieniu Pańskim” połączył dwa epizody - boski i ludzki - w jedną spójną kompozycję.
Podsumowanie
Rafael Santi należy do grona najwybitniejszych przedstawicieli renesansu, a jego twórczość stanowi jedno z najpełniejszych wcieleń ideałów epoki. Wyróżniał się zdolnością do syntetyzowania rozumu i uczucia, formy i treści, sacrum i piękna — tworząc dzieła, które przekraczają granice czasu, stylu i konfesji. Jego malarstwo cechuje się wyjątkową klarownością kompozycyjną, doskonałością rysunku, subtelnością koloru i głębią psychologiczną, a zarazem wyraźnym zakorzenieniem w antycznej tradycji i chrześcijańskiej ikonografii.
Od wczesnych Madonn, pełnych czułości i intymności, przez monumentalne freskifreski w stanzachstanzach, aż po ostatnie dzieło Przemienienie Pańskie Rafael konsekwentnie rozwijał język artystyczny, który łączył intelektualną dyscyplinę z emocjonalnym wyrazem. Jego zdolność do organizowania przestrzeni malarskiej w sposób przejrzysty i harmonijny, przy jednoczesnym zachowaniu dramatyzmu i narracyjnej głębi, czyni go mistrzem kompozycji o uniwersalnym wymiarze.
Rafael nie tylko wyznaczył kanon piękna, który przez stulecia inspirował artystów i teoretyków, lecz także stworzył wizję sztuki jako formy poznania i doskonalenia człowieka. Jego dzieła ukazują świat uporządkowany, czytelny i pełen sensu świat, w którym piękno nie jest dekoracją, lecz wyrazem prawdy. W tym sensie twórczość Rafaela można odczytywać jako artystyczny manifest renesansowego humanizmu, w którym sztuka staje się przestrzenią duchowej harmonii i wyrazem wiary w twórczy potencjał ludzkiego umysłu.