sztukach plastycznych przedstawienie nagiej postaci ludzkiej. Akt może być samodzielnym tematem, przedstawieniem wchodzącym w skład kompozycji, studium przygotowawczym lub pomocniczym w toku pracy nad określoną kompozycją bądź przedmiotem nauki w szkołach artystycznych.

1) farba wodna o spoiwie rozpuszczalnym w wodzie, przeważnie z gumy arabskiej, często z dodatkiem miodu (farby miodowe), cukru lub gliceryny, które nadają elastyczność i ułatwiają pobranie farby wilgotnym pędzlem, nieodporna na światło, łatwo płowieje; 2) technika malarska, posługująca się farbami akwarelowymi kładzionymi najczęściej na papierze, pergaminie, także na kości słoniowej (miniatury), jedwabiu - w tradycyjnym malarstwie Dalekiego Wschodu i w Europie XVIII i XIX w., specjalnie do zdobienia wachlarzy; farba tworzy cienką przezroczystą warstwę, przez którą przebija kolor podłoża; technika wymagająca dużej precyzji ze względu na trudności dokonywania poprawek. Akwarelą posługiwano się często przy wykonywaniu szkiców i projektów obrazów; 3) obraz wielobarwny, malowany farbami akwarelowymi lub jednobarwny, np. malowany tuszem, bistrem lub sepią, tzw. lawowany (lawowanie).

(gr.  allēgoreín ‘mówić w przenośni, obrazowo) motyw lub zespół motywów, który poza znaczeniem dosłownym i bezpośrednio przedstawionym ma ukryte znaczenie dodatkowe, pozostawione domyślności czytelnika lub wyjaśnione przez autora.

(z gr. anamórphōsis – przekształcenie) to celowa, artystyczna deformacja obrazu, który staje się czytelny i proporcjonalny dopiero po spojrzeniu na niego z określonego, nietypowego punktu widzenia lub po odbiciu w odpowiednim zwierciadle (np. walcowym). Jest to technika wykorzystująca skróty perspektywiczne.

przedmiot lub symbol pozwalający zidentyfikować przedstawioną postać, dodany jako jej znak rozpoznawczy; niektóre atrybuty oderwane od postaci nabierają znaczenia symbolu (np. baranek - symbol Jezusa Chrystusa).

w sztuce świetlisty otok wokół przedstawionej postaci, symbolizujący przede wszystkim świętość.

portret własny artysty.

(franc. draperie, od drap 'sukno') tkanina ułożona w dekor. fałdy, stosowana często w wystroju wnętrz, zwłaszcza barokowych Imitacje draperii w kamieniu, stiuku, tynku, drewnie, draperie występujące w malarstwie i grafice w postaci rozsuniętych kotar czy festonów, były szczególnie popularne w sztuce (gotyckich nagrobkach, barokowych ołtarzach i obrazach, klasycystycznych wnętrzach).

technika graficzna druku wypukłego; także odbitka uzyskana tą techniką. Na powierzchni deski lub klocka wygładzonego i powleczonego warstwą gruntu wykonuje się rysunek, następnie metalowymi dłutkami, nożem lub rylcami wycina się tło, pozostawiając wypukły rysunek; tak przygotowaną formę powleka się farbą drukarską i odbija na papierze.

(fr. diptyque, późnołac. Diptychum, gr. díptychos - złożony we dwoje) dyptych: 1) dwie prostokątne tabliczki drewniane, metalowe lub z kości słoniowej połączone zawiasami; 2) przenośne ołtarzyki metalowe lub z kości słoniowej, zdobione płaskorzeźbionymi scenami religijnymi; 3) nastawa ołtarzowa składająca się z dwóch ruchomych skrzydeł, podzielonych zwykle na kwatery.

(franc. en face - na wprost) - określenia sposobu pokazania postaci w stosunku do patrzącego; en face; - w trzech czwartych (zwrot).

(niem. Faktur(a), z franc. facture) sposób kształtowania przez artystę lub wykonawcę projektu powierzchni dzieła malarskiego, graficznego, rzeźbiarskiego, przedmiotu rzemiosła artystycznego, zależny od charakteru tworzywa, techniki i narzędzi oraz właściwości stylu indywidualnego twórcy; w malarstwie zwłaszcza sposób nakładania farb na podłoże (faktura gładka, szorstka, impastowa); faktura występuje także w architekturze (np. sposób kształtowania powierzchni muru); badanie faktury pomaga w ustalaniu autentyczności lub datowaniu dzieł sztuki.

(wł. gabinetto) 1) niewielkie pomieszczenie, pozbawione zwykle osobnego wyjścia na korytarz, występujące w architekturze pałacowej od XVI w.; gabinety przeznaczano najczęściej na pokoje do pracy, audiencji, na pomieszczenia służące do przechowywania podręcznych księgozbiorów, wszelkiego rodzaju kolekcji (szczególnie w XVIII i XIX w.); 2) element przestrzenny kompozycji ogrodowej, o charakterze wnętrza, wyznaczony strzyżonymi ścianami szpalerów, charakterystyczny dla ogrodów barokowych XVII i XVIII w.; zależnie od okazałości całego ogrodu i wielkości gabinetów ozdabiano je parterami, basenami, fontannami, rzeźbami lub budowlami.

zespół barw w obrazie nadający ogólny ton kompozycji malarskiej (gama barwna); kompozycja oparta wyłącznie na różnych odcieniach jednej barwy zw. jest malowidłem monochromatycznym; w zależności od ilości i charakteru barw użytych w obrazie rozróżnia się koloryt ciepły, o przewadze barw ciepłych (głównie czerwonych i żółtych), i koloryt zimny, o przewadze barw chłodnych (zielonych i błękitnych); plamę barwną, od której zależne są inne barwy w obrazie, nazywa się dominantą kolorystyczną. W kompozycjach malarskich, szczególnie średniowiecznych, pojawia się często tzw. kolor lokalny, tzn. barwa właściwa przedmiotom czy postaci występującej w obrazie, niezmieniona przez refleksy i cienie pochodzące od znajdujących się obok przedmiotów (jak to ma miejsce w rzeczywistości).

jeden z podstawowych działów sztuk piast., obejmujący techniki warsztatowe pozwalające na powielanie rysunku na papierze lub tkaninie z uprzednio przygotowanej formy druku (płyty metal., klocka drzeworytniczego i in.). W szerszym znaczeniu g. obejmuje rysunek i liternictwo niepowielane. Zależnie od funkcji rozróżnia się g. artystyczną (zw. też niezależną lub warsztatową) iużytkową (zw. też stosowaną lub projektową). Charakterystyczną cechą g. artyst. jest skupienie w rękach artysty całego procesu twórczego, od projektu, poprzez dobór odpowiedniej techniki i opracowania formy druku, do wykonania odbitek. Grafik musi przewidzieć ostateczny efekt w czasie opracowywania płyty, a formą kontroli są próbne odbitki. Uzyskane odbitki (zw. rycinami) mają wartość oryginalnych dzieł sztuki. Liczba odbitek uzyskanych z płyty zależy od techniki i założeń autora. Poszczególne odbitki wykonane z tej samej płyty mogą wykazywać różnice poprzez zmianę tłoku prasy, gatunku farby lub rodzaju papieru. Podstawowe techniki g. dzielą się na: wypukłe, wklęsłe, płaskie.

czynność polegająca na wykonywaniu wklęsłych lub wypukłych rysunków na przedmiotach z metalu, szkła, kości lub drewna za pomocą specjalnych rylców lub żrących środków chemicznych.

światopogląd i prąd umysłowy stawiający człowieka, jego godność, szczęście oraz swobodny rozwój w centrum zainteresowania. Opiera się na racjonalnym myśleniu, docenia potencjał intelektualny jednostki i jej sprawczość. Historycznie był to nurt renesansowy nawiązujący do antyku, przeciwstawiający się średniowiecznemu teocentryzmowi.

(gr. eikṓn - obraz,  gráphō - piszę) dziedzina badań historii sztuki, której zadaniem jest opis i interpretacja elementów treściowych i symbol. w dziełach sztuki.

(łac. compositio - złożenie) sposób powiązania elementów formalnych dzieła (linii, brył, płaszczyzn, plam barwnych, rozłożenia światła i cienia), tak aby tworzyły całość zgodną z intencją twórcy; z pojęciem kompozycja wiąże się pojęcie schematu kompozycyjnego, tzn. stałego układu poszczególnych elementów kompozycyjnych, charakterystycznych dla danego kierunku, epoki itp. Na schemat kompozycyjny składają się: jego ramy zewnętrzne (np. otoczenie przestrzenne dzieła architektury lub rzeźby, rama malowidła) i wewnętrzne, wyznaczające zasięg przestrzenny samej kompozycji (np. kształt przestrzenny dzieła architektury lub rzeźby, figura planimetryczna zawierająca kompozycję obrazu), osie kompozycyjne, zazwyczaj ze sobą sprzężone (przecinające się równolegle, zbieżne itp.), podziały kompozycyjne, wprowadzające rozgraniczenia wewnątrz kompozycji i porządkujące ją, napięcia kierunkowe, sugerujące ruch rzeczywisty lub wyobrażeniowy itp. Schemat kompozycyjny (poza sztuką abstrakcyjną) nie jest nigdy schematem oderwanym, ale wynika z programu i celowości dzieła architektury czy rzemiosła artystycznego oraz z tematyki rzeźby lub obrazu, przyczyniając się do wydobycia pożądanych momentów treściowych; w zależności od charakteru schematu kompozycyjnego i jego czynników mówimy o kompozycji zamkniętej, otwartej, zwartej, luźnej, dynamicznej, statycznej, symetrycznej, diagonalnej itp. Zob. też: diagonalizm, figura piramidalna, horyzontalizm, izokefalizm, plan (kompozycja strefowa), wertykalizm.

(wł. contrapposto - przeciwieństwo, kontrast), zasada kompozycji, polegająca na ustawieniu postaci ludzkiej tak, aby ciężar ciała spoczywał na jednej nodze i na zrównoważeniu tej postawy lekkim wygięciem tułowia i ramienia w stronę odwrotną; kontrapost, stosowany w reliefach egipskich, przyjął się w pełni w klasycznej rzeźbie greckiej; występował też w rzeźbie gotyckiej i nowożytnej.

przedstawienie plastyczne, głównie malarskie, wszelkiego rodzaju przedmiotów, przeważnie użytkowych, często naczyń kuchennych i stołowych, owoców, kwiatów, zabitych - rzadziej żywych - zwierząt, broni, artykułów spożywczych, skomponowanych w grupy dające możliwość efektownych zestawień kolorystycznych i gry świateł; niekiedy m. in. występuje jako motyw uzupełniający większe kompozycje rodzajowe, historyczne i pejzażowe. Martwa natura jest jednym z motywów najczęściej występujących w sztukach plastycznych od antyku do czasów obecnych.

(łac. mater – matka) – ogólne określenie formy do wykonywania kopii; w druku (zarówno w grafice warsztatowej, jak i poligrafii) – forma służąca m.in. do powielania odbitek.

technika graficzna należąca do druku wklęsłego. Na gładko wypolerowanej i pokrytej warstwą ochronnego gruntu powierzchni płyty miedzianej wykonuje się rysunek za pomocą stalowych rylców. Po zakończeniu rytowania powierzchnię płyty wygładza się węglem drzewnym lub drobnoziarnistymi pastami polerskimi do metalu. Następnie płytę lekko podgrzewa się i wciera farbę drukarską w wycięte bruzdy. Po usunięciu farby z gładkich partii metalu odbitkę wykonuje się na wilgotnym papierze, korzystając z prasy drukarskiej. Z jednej płyty można uzyskać kilkaset odbitek, również nazywanych miedziorytami, dawniej określanymi jako kopersztychy. Ryciny mogą być odbijane na papierze, pergaminie, płótnie, atłasie i innych podłożach. Technikę tę charakteryzuje cienka, sucha, ostro zakończona kreska.

wydobycie kształtu postaci lub przedmiotu; w malarstwie — stosowanie światłocienia i modulacji kolorystycznej, w rzeźbie – odtwarzanie kształtu w bryle, w grafice – akcentowanie linią lub szrafowanie.

technika dekoracyjna zaliczana do malarstwa monumentalnego, polega na układaniu wzoru z drobnych, różnego kształtu barwnych kamieni, szkła i ceramiki na odpowiednio przygotowanym podłożu (świeża zaprawa wapienna, cement, mastyks); poszczególne płytki mozaiki nazywa się tesserami. Mozaika daje efekty zbliżone do malarstwa, odznacza się niezwykłą trwałością, dzięki czemu znalazła zastosowanie głównie jako dekoracja architektoniczna; używana również do zdobienia wyrobów rzemiosła artystycznego.

(łac. nimbus) w sztukach plastycznych świetlisty otok umieszczany wokół głów postaci boskich i świętych. Kształt nimbu zależy od godności osoby przedstawianej. Nimb w formie trójkąta przeznaczony jest wyłącznie dla wyobrażeń Trójcy Świętej oraz Boga Ojca. Nimb w formie czworoboku stosowany był dla osób świętych, kanonizowanych lub wyróżniających się wyjątkowo pobożnym życiem. Z czasem nimb czworoboczny został zastąpiony nimbem kolistym. Nimb pojawił się w IV wieku, początkowo wyłącznie w wyobrażeniach Jezusa Chrystusa. Z czasem zaczęto stosować go także w przedstawieniach Marii, aniołów i apostołów; od V wieku – dla męczenników i świętych; od VI wieku – dla proroków. Sztuka bizantyjska stosowała nimb również w wyobrażeniach władców.

miejsce składania ofiar kultowych, znane niemal we wszystkich rozwiniętych religiach. Pierwotną formą ołtarzy były wzniesienia usypane z ziemi lub naturalne kamienie.

sposób przedstawiania sytuacji przestrzennych na płaszczyźnie, wykorzystujący fakt, że dalszy z dwóch równoległych odcinków widać pod mniejszym kątem.

matematyczny sposób przedstawiania sytuacji przestrzennych na płaszczyźnie, wykorzystujący fakt, że dalszy z dwóch równoległych odcinków widać pod mniejszym kątem.

(franc. portrait) dawniej zwany też konterfektem, przedstawienie malarskie, rzeźbiarskie, graficzne lub rysunkowe wyglądu konkretnego człowieka (modela). Istnieją różne ujęcia portretowe: wizerunek głowy, popiersie, półpostać, ujęcie całopostaciowe (en pied); model może być przedstawiony z profilu, frontalnie (en face) lub „w trzech czwartych” (en trois quarts), tzn. częściowo zwrócony w bok. Najczęściej ukazany jest z akcesoriami, atrybutami jego stanu, władzy, zawodu (np. władca z insygniami, uczony z księgą itp). Ważne jest upozowanie modela i sceneria, w której został przedstawiony. W portrecie reprezentacyjnym (np. dworskim) model może być wyobrażony na tronie lub stać w monumentalnej, godnej pozie, odziany w bogaty strój, z akcesoriami władzy lub stanowiska, pokazany na tle bogatej architektury lub udrapowanej kotary; odmianą portretu reprezentacyjnego jest portret konny. W portrecie niereprezentacyjnych ujęcie jest skromniejsze, uwaga skupiona na prostym oddaniu podobieństwa postaci lub jej cech psychologicznych. Ten rodzaj portretu nazywany bywa portretem realistycznym - niesłusznie, gdyż realistyczny bywa także portret reprezentacyjny. Wielopostaciowe portrety, ukazujące rodzinę (m.in. p. małżeński), krąg osób zaprzyjaźnionych, władcę ze swym dworem, członków bractwa cechowego, korporacji lub syndykatu, nazywane są p. zbiorowymi (grupowymi).

(niem. Postument, hol. postament) podstawa zwykle przenośna, służąca do umieszczania rzeźby, wazonu, wyrobów rzemiosła artystycznego itp.; wykonywana z kamienia, drewna itp., gładka lub zdobiona. Potocznie określana często terminem cokół, mającym o wiele szerszy zakres pojęciowy.

(wł. predella) część ołtarza spoczywająca na mensie, stanowiąca podstawę retabulum; często rzeźbiona lub zdobiona malowidłem.

1) odbitka graficzna; termin może być używany w odniesieniu do wszystkich technik; 2) potocznie ilustracja, rysunek.

(łac. Salvator Mundi - Zbawiciel Świata”) to kompozycja w sztuce chrześcijańskiej przedstawiająca Jezusa Chrystusa błogosławiącego prawą ręką i trzymającego w lewej kryształową kulę (symbol świata).

łukowato wygięta konstrukcja zamykająca od góry jakąś budowlę lub pomieszczenie.

w zastosowaniu do przedstawień plastycznych (zwłaszcza w malarstwie, grafice i płaskorzeźbie), oznacza zmniejszenie postaci lub jej części — na przykład ręki czy nogi — albo obiektu, takiego jak fragment ściany budowli czy droga. Zjawisko to powstaje w wyniku zastosowania zasad perspektywy linearnej. Skrót był stosowany niejako programowo w malarstwie iluzjonistycznym.

(franc. signature, od łac. signum – znak) własnoręczny znak artysty umieszczany na jego dziele może przyjmować formę pełnego podpisu, podpisu skróconego lub monogramu, rzadziej figury geometrycznej albo przedstawienia zwierzęcia (na przykład smoka używanego przez rodzinę Cranachów). Własnoręczne znaki artystów znane były już w starożytności. W średniowieczu występowały rzadko, ze względu na anonimowy charakter większości prac. Specjalną ich grupę stanowią autorskie gmerki. Częstsze stosowanie własnoręcznych znaków pojawia się od XV wieku, w miarę wzrostu świadomości artystów dotyczącej ich własnej wartości twórczej oraz praw autorskich do wykonanego dzieła. Znak artysty umieszczano zazwyczaj bezpośrednio na dziele (rzadziej na ramie obrazu). W malarstwie pojawiał się zwykle u dołu, w prawym lub lewym rogu, bądź na drobnym przedstawieniu, na przykład na wstędze papieru (cartellino w renesansowych obrazach włoskich). W rzeźbie znak umieszczano na cokole lub na odwrociu samej rzeźby; w architekturze i rzeźbie architektonicznej – na fryzie, cokole, w latarni kopuły i podobnych miejscach. Wraz z rozwojem handlu dziełami sztuki w XIX wieku własnoręczne znaki artystów stały się częstym przedmiotem fałszerstw. W złotnictwie odpowiednikiem takiego znaku jest punca.

(niem. Skizze, wł. schizzo) 1. pierwsza realizacja koncepcji artystycznej (malarstwa, rzeźby i tym podobnych), która w dalszym opracowaniu ulega zmianom; ułatwia prześledzenie procesu twórczego (od szkicu do skończonego dzieła); 2. swobodnie wykonany rysunek, zwykle z natury, często mający charakter notatki służącej później przy malowaniu obrazu w pracowni; sprawdzian umiejętności technicznych artysty, jego wrażliwości i umiejętności obserwacji; także potocznie każdy rysunek wykonany ołówkiem, akwarelą i tym podobnymi technikami.

(niem. Schraffieren, wł. sgraffiare): 1) cieniowanie rysunku lub ryciny równoległymi albo krzyżującymi się liniami; 2) w konserwacji malarstwa - kreskowe uzupełnienie oryginału.

rozłożenie i wzajemne przenikanie się świateł i cieni stosowane w rysunku, malarstwie i grafice w celu wydobycia efektu trójwymiarowości.

(z łac. vanitas - marność) motyw w sztuce, który ma związek z myślą przewodnią Księgi Koheleta: „Vanitas vanitatum et omnia vanitas” – „Marność nad marnościami i wszystko marność” (Koh 1,2 BT).