ścianka, balustrada lub rząd sterczyn bądź szczycików, wieńczących elewację budowli i znajdujących się zwykle ponad gzymsem koronującym; pewne typy attyki mają znaczenie konstrukcyjne jako ścianki niskiego poddasza; attyka pełni głównie funkcję dekoracyjną, służąc zwykle do częściowego lub całkowitego osłonięcia dachu; wieńczy całe budynki lub ich poszczególne części. Zależnie od ukształtowania rozróżnia się: 1) attyki pełne, zwykle ślepe ścianki; 2) attyki ażurowe, których najważniejszą odmianą jest a. balustradowa i arkadowa; 3) attyki grzebieniowe, złożone najczęściej z cokołu (fryzu) oraz z grzebienia (koronki) z szeregiem zębów (attykami nazywa się czasem i same wieńczące budowlę grzebienie; 4) attyki szczytowe, złożone z rzędu szczycików. Attyka nie nazywa się gotyckich balustrad wieńczących korpusy kościołów i nie należy też attykami nazywać piętra attykowego, osobnej kondygnacji, wzniesionej nad gzymsem wieńczącym, niższej od kondygnacji dolnych i często cofniętej w stosunku do ich lica.

w kościołach przejście obiegające prezbiterium, zwykle na przedłużeniu naw bocznych, oddzielone murem lub arkadami; obejście było charakterystycznym elementem kościołów rom. (zwłaszcza pielgrzymkowych) i gotyckich; do obejścia przylegały zwykle kaplice promieniste (tzw. wieniec kaplic).

(wł. bastione) główny element umocnień obronnych bastionowego narysu w postaci wysuniętych narożników, w kształcie pięcioboku o otwartej podstawie, stosowany od połowy XVI wieku; czołem bastionu nazywa się dwa najbardziej wysunięte boki, stykające się zwykle pod kątem 60‑90° (narożnik b., węgieł); barkami - boki stykające się z nimi zwykle pod kątem 90‑120°, łączące się z kolei z kurtynami; szyją - podstawę pięcioboku. W XVII w. pojawiły się barki cofnięte, ujmujące szyję bastionu, a końce czół przybrały kształt zaokrąglonego, wystającego i osłaniającego bark od czoła umocnienia, tzw. orylonu; bastiony położone nisko budowano zazwyczaj jako pełne i zaopatrywano w nadszaniec (tzw. kawaler), czyli nasyp lub budynek dający możliwość obserwacji obstrzału.

(staroczes. basta, z wł. bastia) 1) wieża warowna fortyfikacji średniowiecznej, zazwyczaj częściowo wysunięta przed lico murów obronnych i wzniesiona ponad ich poziom, flankująca dostęp do murów i bram. Bastiony stanowiły obwarowane punkty obserwacyjne i stanowiska obrony; budowane w formie cylindrycznej, czworobocznej, wielobocznej lub w kształcie litery U, ze strzelnicami rozmieszczonymi na poszczególnych kondygnacjach; zaopatrywane w machikuly lub hurdycje, zwieńczone blankami; bastiony kryto dachami, często hełmami; wnętrze dzielono na kilka kondygnacji, połączonych drabinami lub schodami; piwnicę przeznaczano zwykle na więzienie: oprócz b. flankujących mury wznoszono w zamkach pojedyncze bastiony wewnętrzne (stołp). Liczba b. zależna była od długości murów; ich odstęp ustalił się na ok. 40 m; 2) w ogrodach XVII i XVIII w. kolista altana lipowa, urządzana w narożnikach szpalerów i żywopłotów otaczających ogród; rozpowszechniona w ogrodach niderlandzkich,  występuje też w ogrodach w Polsce (Nieborów).

część budowli na rzucie koła, elipsy lub wieloboku, stanowiąca podstawę kopuły; kopuła opiera się całkowicie na b. wieńcząc go lub może być częściowo w nim ukryta; w tym ostatnim przypadku bębna dźwiga jej zewnętrzną czaszę albo dach stożkowy lub namiotowy; ściany b.ębna przeprute są zwykle oknami, stanowiącymi często gł. źródło światła dla przestrzeni nakrytej kopułą. Bębny stosowano w budowlach kopułowych starożytnego Rzymu, w architekturze wczesnochrześcijańskiej i bizantyjskiej; typowe dla budowli średniowiecznej Armenii, Gruzji i Rusi; ważną rolę odgrywały w architekturze renesansu, manieryzmu, baroku i klasycyzmu.

(wł. zoccoló) 1) najniższy nadziemny człon budowli lub poszczególnych elementów architektury (np. kolumny, filaru, portalu), stanowiący ich podstawę konstrukcyjną albo wyłącznie wizualną, na ogół wysunięty uskokowo w stosunku do górnych partii muru, często wyodrębniony odmiennym materiałem, fakturą (np. boniowaniem) i osobnym gzymsem zwanym cokołowym. W większych budynkach występuje na całej dolnej kondygnacji zwany wówczas przyziemiem cokołowym.

(franc. draperie, od drap 'sukno') tkanina ułożona w dekor. fałdy, stosowana często w wystroju wnętrz, zwłaszcza barokowych Imitacje draperii w kamieniu, stiuku, tynku, drewnie, draperie występujące w malarstwie i grafice w postaci rozsuniętych kotar czy festonów, były szczególnie popularne w sztuce (gotyckich nagrobkach, barokowych ołtarzach i obrazach, klasycystycznych wnętrzach).

podwórzec, dworzec, nieprzykryta, wydzielona przestrzeń w obrębie budynku lub zespołu architektonicznego, spełniająca funkcje użytkowo‑reprezentacyjne. Rozróżniamy dziedzińce zamknięte, otoczone ze wszystkich stron zabudowaniami i otwarte, pozbawione przynajmniej z jednej strony zabudowy architektonicznej.

(wł. faciata) elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją arch. (rozczłonkowanie arch.; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja mai. itp.), zawierająca przeważnie główne wejście.

ustalone według określonych reguł oznaki osoby, rodzin, korporacji, miast, prowincji lub państw; podstawą tworzenia herbów stały się znaki umieszczone na barwnych chorągwiach, także na różnych częściach uzbrojenia, zwłaszcza na tarczy, w celu odróżnienia oddziałów rycerskich i ich pojedynczych rycerzy, jak i terytoriów lennych, na których oddziały te formowano; dziedziczność lenn spowodowała, że znaki bojowo‑rozpoznawcze zmieniały się w herby rodzinne książąt i panów feudalnych. Pierwsze zabytki heraldyczne pochodzą z drugiej ćwierci dwunastego wieku z Anglii, na kontynencie europejskim z połowy dwunastego wieku. W trzynastym wieku rozdrobnienie feudalne sprzyjało powiększaniu się kręgu osób upoważnionych do korzystania z herbów; w tym samym czasie w powszechne użycie weszła pieczęć, na której herb pełnił rolę ustalonego znaku rozpoznawczego; w trzynastym wieku wykształciły się zasady prawa heraldycznego. Herbów używali także książęta duchowni i patrycjusze miejscy, mieszczanie używali gmerków; miasta przybrały herby na ogół w czternastym wieku, często od herbu pana zwierzchniego lub przyjmując ogólną symbolikę miejską (mur z bramą i wieżami, znaczniejsze budowle); biskupstwa, kapituły i opactwa oraz całe zakony, zwłaszcza rycerskie, korzystały z prawa do herbów z tytułu zwierzchnictwa nad terytorium lennym.

mała kultowa budowla wolno stojąca lub połączona z większym kompleksem architektonicznym, bądź też wyodrębnione wnętrze dla niewielkiej liczby wiernych.(…) W liturgice chrześcijańskiej - niewielka budowla wolno stojąca lub połączona z kościołem, a także wydzielone pomieszczenie z ołtarzem stanowiące część większej budowli, a pełniące wszystkie liturgiczne funkcje kościelne lub ich część.

(franc. cartouche) ozdobne obramienie tarczy herbowej, tablicy inskrypcyjnej, płaskorzeźby, malowidła i tym podobnych, często podtrzymywane lub flankowane przez putta, anioły, zwierzęta, ptaki i tym podobne. Jeden z najpopularniejszych motywów dekoracyjnych w sztuce europejskiej piętnastego–dziewiętnastego wieku. Początkowo owalny lub sercowaty, w drugiej połowie szesnastego wieku przybrał kształt bardziej zbliżony do prostokąta i charakterystyczną dekorację manierystycznego ornamentu okuciowego i zwijanego. Wykonywany w różnych materiałach (kamień, drewno, metal, stiuk) i w różnych technikach; szeroko stosowany w dekoracji architektonicznej, w rzeźbie nagrobnej, epitafiach, sprzętach, na meblach, wyrobach złotniczych, ceramicznych, szklanych, w malarstwie, na medalach, monetach i tym podobnych.

(łac.), pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

(łac. compositio - złożenie) sposób powiązania elementów formalnych dzieła (linii, brył, płaszczyzn, plam barwnych, rozłożenia światła i cienia), tak aby tworzyły całość zgodną z intencją twórcy; z pojęciem kompozycja wiąże się pojęcie schematu kompozycyjnego, tzn. stałego układu poszczególnych elementów kompozycyjnych, charakterystycznych dla danego kierunku, epoki itp. Na schemat kompozycyjny składają się: jego ramy zewnętrzne (np. otoczenie przestrzenne dzieła architektury lub rzeźby, rama malowidła) i wewnętrzne, wyznaczające zasięg przestrzenny samej kompozycji (np. kształt przestrzenny dzieła architektury lub rzeźby, figura planimetryczna zawierająca kompozycję obrazu), osie kompozycyjne, zazwyczaj ze sobą sprzężone (przecinające się równolegle, zbieżne itp.), podziały kompozycyjne, wprowadzające rozgraniczenia wewnątrz kompozycji i porządkujące ją, napięcia kierunkowe, sugerujące ruch rzeczywisty lub wyobrażeniowy itp. Schemat kompozycyjny (poza sztuką abstrakcyjną) nie jest nigdy schematem oderwanym, ale wynika z programu i celowości dzieła architektury czy rzemiosła artystycznego oraz z tematyki rzeźby lub obrazu, przyczyniając się do wydobycia pożądanych momentów treściowych; w zależności od charakteru schematu kompozycyjnego i jego czynników mówimy o kompozycji zamkniętej, otwartej, zwartej, luźnej, dynamicznej, statycznej, symetrycznej, diagonalnej itp. Zob. też: diagonalizm, figura piramidalna, horyzontalizm, izokefalizm, plan (kompozycja strefowa), wertykalizm.

sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewnętrznie część budowli, zawierająca takie sklepienie (kopuła zewnętrzna).

(z niem. Kruz(e)ganek - przejście krzyżowe, tj. krzyżujące się korytarze) ciąg komunikacyjny, biegnący wzdłuż zewnętrznych ścian budynku, najczęściej od strony dziedzińca, z jednej lub kilku stron, w jednej lub kilku kondygnacjach, otwarty arkadami filarowymi lub kolumnowymi, przykryty stropem lub sklepieniem, najczęściej krzyżowym. W średniowieczu krużganki były ważną częścią składową klasztoru, otaczając w kondygnacji parterowej wirydarz. Gotyckie krużganki klasztorne miały arkady ostrołukowe, często zdobione maswerkami. W renesansie krużganki wprowadzono do architektury pałacowej (wewnętrzne dziedzińce o kilkukondygnacjowych krużgankach); często stosowano spiętrzenie porządków - w kondygnacji parterowej arkady filarowe lub kolumnowe w porządku toskańskim, w górnych kondygnacjach - jońskim i korynckim. W okresie baroku rozpowszechniły się w architekturze inne systemy ciągów komunikacyjnych (korytarz, galeria).

(dawniej kortyna, z wł. cortina – zasłona) 1) w teatrze ruchoma zasłona oddzielająca scenę od widowni, stosowana na scenie pudełkowej, niekiedy także na scenach innego typu (na przykład kurtyna zwana auleum w teatrze rzymskim); wyróżnia się trzy rodzaje kurtyn: podnoszone (włoskie), rozsuwane (niemieckie) lub rozsuwane i podnoszone równocześnie ku górnym narożnikom otworu scenicznego (francuskie); używane są ponadto kurtyny żelazne (składające się ze szkieletu metalowego, obitego masą azbestowo‑betonową), oddzielające widownię od sceny, mające znaczenie ochronne (na przykład w razie pożaru); 2) w fortyfikacji bastionowej część obwodu obronnego (muru lub wału) położona między dwiema basztami, wykuszami lub bastionami; długość kurtyny nie przekraczała podwójnej nośności ognia muszkietowego (około 300 metrów).

pomieszczenie otwarte na zewnątrz, zwykle przesklepione, usytuowane zazwyczaj w elewacji budynku na całej jej szerokości lub na krótszym odcinku, na jego narożu, na parterze lub piętrze, zamknięte kompozycyjnie i niebędące ciągiem komunikacyjnym, służące głównie jako miejsce dla wypoczynku i widokowe.

monumentalna budowla w kształcie bramy z otworem przelotowym zamkniętym łukowato, wznoszona dla uczczenia wybitnej osoby lub wydarzenia, opatrzona napisami dedykacyjnymi i przedstawieniami związanymi z przedmiotem czci. Typ łuku triumfalnego wykształcił się w starożytnym Rzymie, zapewne z podbudowy pod posąg. Łuk triumfalny składał się zazwyczaj z jednego lub trzech spiętych zwornikami arkadowych otworów przelotowych o półkolistym sklepieniu kolebkowym; arkady ujmowane były w pilastry, półkolumny lub kolumny, ponad którymi wznosiło się belkowanie, a nad nim wysoka, pełna attyka z inskrypcją dedykacyjną lub rzeźbami; fasady, niekiedy także sklepienie, zdobione były reliefami; całość wieńczył często pomnik triumfatora. Łuk triumfalny stosowano też w architekturze nowożytnej dla upamiętnienia zwycięstw, uroczystych wjazdów i tym podobnych; motyw łuku triumfalnego wywarł wpływ na ukształtowanie elewacji budowli, ołtarzy, nagrobków. Budowle drewniane tego typu, charakterystyczne zwłaszcza dla baroku, zwane są zwykle bramami triumfalnymi.

(wł. od minio - minia, cynober) 1) iluminacja, malarska lub rysunkowa ilustracja zdobiąca rękopis; miniaturę malowano farbami kryjącymi (woskowymi, temperą) lub wodnymi, rysowano piórem, srebrnym sztyftem lub cienkim pędzelkiem; miniatury znane były już w starożytności (Egipt, Grecja, Rzym), ich najświetniejszy rozwój nastąpił od czwartego wieku w związku z rozpowszechnieniem się formy kodeksu. Miniatury malowane zdobiły przede wszystkim księgi o treści religijnej, natomiast w pismach świeckich przeważały miniatury rysunkowe, podmalowane farbami wodnymi; 2) obraz, głównie portret, o bardzo małym formacie, malowany precyzyjnie na pergaminie, kości słoniowej, metalu lub porcelanie. Miniatury pojawiły się w piętnastym wieku; były popularne w osiemnastym–dziewiętnastym wieku; często umieszczane w medalionach, bransoletach, tabakierkach.

trwałe upamiętnienie w formie pomnika osoby zmarłej lub miejsca jej pochowania; termin nagrobek określa różnorodne typy pomników architektoniczno‑rzeźbiarskich, tak pod względem formy, jak i rozmiaru; szczególnie monumentalne pomniki grobowe, często będące osobnymi budowlami, nazywamy grobowcami, skromniejszy od nagrobka charakter mają natomiast płyty nagrobne, epitafia czy proste tablice z inskrypcją poświęconą pamięci zmarłego.

(franc. niche) najczęściej prostokątne lub półokrągłe, zamknięte półkoliście górą wgłębienie w murze, o charakterze dekor., często przesklepione konchą, zwieńczone małymi frontonami trójkątnymi, półokrągłymi lub odcinkiem gzymsu, ujęte w kolumienki albo pilastry.

(fr. bel étage) – kondygnacja mieszcząca pomieszczenia o charakterze reprezentacyjnym oraz pokoje mieszkalne właściciela, charakterystyczna dla architektury pałacowej okresu nowożytnego[1]. Wejście na piano nobile prowadziło przez reprezentacyjną, paradną klatkę schodową. Najczęściej jest to pierwsze piętro budynku. Piano nobile zwykle jest wyższe od pozostałych kondygnacji, a na elewacji wyróżnia go bogatszy wystrój architektoniczny i rzeźbiarski. Okna są większe niż w pozostałych kondygnacjach budynku, często zastąpione przez okna typu porte‑fenêtre. Pomieszczenia piano nobile posiadały również bogatszy wystrój (polichromie, sztukaterie, boazerie, marmurowe posadzki i inne) oraz szczególnie staranne dobierane meble.

oparta na zasadzie pozornego zmniejszania się przedmiotów w miarę ich oddalania się od oka oraz pozornej zbieżności ku horyzontowi wszelkich linii biegnących w głąb oka (zwanej także perspektywą geometryczną, zbieżną lub centralną), to znaczy obserwacja powstałego na płaszczyźnie obrazu wywołuje iluzję postrzegania takich samych stosunków przestrzennych jak podczas obserwacji rzeczywistej przestrzeni; obraz perspektywiczny powstaje jak gdyby na skutek przecięcia przez płaszczyznę obrazu wiązki linii łączących oko obserwatora z przedmiotami, jako rzutowanie rozmieszczonych w przestrzeni obiektów na płaszczyznę (na podobieństwo rysunku na szybie okiennej z zaznaczeniem widzianych przez nią przedmiotów). Powstały tak obraz perspektywiczny charakteryzuje się następującymi cechami: wszystkie linie równoległe do płaszczyzny obrazu pozostają równoległe wobec siebie i w obrazie, natomiast wszystkie linie prostopadłe do płaszczyzny obrazu przecinają się w „punkcie zbiegu” lub inaczej w „punkcie widzenia”, wyznaczonym przez prostopadłą poprowadzoną od oka do płaszczyzny obrazu; wszystkie przedmioty ulegają pomniejszeniu zgodnie z oddalaniem się ich od oka obserwatora; linia pozioma przeprowadzona przez punkt widzenia (oko) nazywa się horyzontem i stanowi „miejsce geometryczne” punktów zbiegu wszystkich prostych równoległych do płaszczyzny stanowiącej „podstawę” przestrzeni przedstawianej, a więc płaszczyzny ustawionej prostopadle do płaszczyzny obrazu. W zależności od położenia oka względem płaszczyzny obrazu rozróżnia się odmiany perspektywy: z lotu ptaka – wysoko w stosunku do obrazu; żabia – bardzo nisko; boczna i ukośna. Sposób przedstawiania obiektów i postaci w widoku od dołu, częsty zwłaszcza w iluzjonistycznym malarstwie sklepień, zwany jest włoskim terminem da sotto in su.

sposób przedstawiania postaci zmarłego w nagrobkach, ukazujący ją w swobodnej, uśpionej pozycji, zwykle w ujęciu pełnoplastycznym lub reliefowym, z charakterystycznym podparciem ciała na jednej ręce. Nazwa pochodzi od Jacopa Sansovina, renesansowego rzeźbiarza i architekta, który upowszechnił ten typ ujęcia w nagrobkach, nadając przedstawieniom zmarłych bardziej naturalny, miękki i „żywy” charakter.

(niem. Rat‑hus, - dom rady miejskiej) – siedziba władz miejskich; w starożytnej Grecji funkcję ratusza pełnił buleuterion, w Rzymie – kuria. Pierwsze ratusze pojawiły się w dwunastym wieku, z czasem nabierały coraz bardziej monumentalnej formy. Zakładano je zwykle na planie czworoboku i sytuowano w centrum miasta, najczęściej pośrodku, czasem z boku rynku lub przy jednej z jego pierzei. Stałym elementem ratusza średniowiecznego była wieża pełniąca funkcję strażnicy, niekiedy wolno stojąca (beffroi); najważniejszym pomieszczeniem była reprezentacyjna sala obrad na piętrze; w ratuszu mieścił się też często sąd, więzienie i siedziba straży miejskiej, wokół ratusza skupiały się kupieckie kramy i sukiennice. Początkowo ratusze miały charakter budowli warownych; od okresu późnego gotyku, zwłaszcza w renesansie i baroku, ratusze odznaczały się bardziej reprezentacyjnym charakterem, zbliżającym je do form architektury pałacowej.

(franc. sarcophage, z późnołac. sarcophages - grobowiec z gr. sarkophagos - mięsożerny) ozdobna trumna, zwykle w kształcie skrzyni, wykonywana głównie z kamienia, metalu, drewna lub gliny, pokrywana dekoracją malarską lub rzeźbiarską.

łukowato wygięta konstrukcja zamykająca od góry jakąś budowlę lub pomieszczenie.

(wł. tondo - dosł. krąg, talerz) obraz lub płaskorzeźba w kształcie koła, popularna szczególnie w renesansie wł. dla przedstawień religijnych.

(franc. urbaniste) nauka o wszelkich aspektach budowy miast: ich historii, strukturze i projektowaniu. Dyscyplina ta zajmuje się geograficznymi, ekologicznymi, społecznymi, prawnymi, ekonomicznymi, kulturalnymi i estetycznymi komponentami planowania miast oraz ich stref oddziaływania. Termin ten pochodzi od słowa urbanizacja – neologizmu utworzonego przez hiszpańskiego architekta i inżyniera dróg, I. Cerdę, autora pierwszego podręcznika budowy miast, opublikowanego w 1867; urbanistyka była pochodną urbanizacji. Od czasów starożytności stanowiła dział architektury; w 1554 P. Cattaneo określił jako „najpiękniejszą część architektury” tę, która traktuje o mieście; jednak dopiero dynamizm chaotycznie rozwijających się miast doby industrializacji wykazał konieczność utworzenia autonomicznej nauki o charakterze interdyscyplinarnym, zdolnej do nadania procesom rozwoju przestrzennego miast cech racjonalizmu i harmonii.

budowla lub wyodrębniona część innej budowli na planie koła, owalu, wieloboku lub prostokąta, której wysokość jest wyraźnie zaakcentowana w stosunku do szerokości podstawy. Oprócz funkcji mieszkalnych, reprezentacyjnych, wypoczynkowych wieże (gł. rusticae) były też centrami produkcji rolniczej. Wieże o rozbudowanej architekturze (kompleksie portyków, bibliotek, nimfeów, ogrodów) miewały zazwyczaj bogaty wystrój artystyczny Wieże późnoantyczne były właściwie wielkimi pałacami, czasem obronnymi. Do formy wież starożytnych nawiązała architektura świecka renesansu włoskiego, stąd rozpowszechnił się w całej Europie typ letniej willowej rezydencji. Obecnie termin wieża określa jednorodzinny dom wolno stojący typu miejskiego, otoczony niewielkim ogrodem; niekiedy również mały pensjonat w miejscowościach letniskowych i kuracyjnych.