Pod lupą nowej wiedzy

Periodyzacja pradziejów a początki sztuki na ziemiach dzisiejszej Polski

Periodyzacja epok prehistorycznych na ziemiach polskich różni się w istotny sposób od klasycznego schematu stosowanego w Europie. Choć podstawowy podział na paleolit, mezolit i neolit jest wspólny dla całego kontynentu, granice chronologiczne oraz dynamika przemian kulturowych wykazują znaczne przesunięcia, wynikające z odmiennych warunków środowiskowych, klimatycznych oraz przebiegu procesów osadniczych.

W Europie Zachodniej paleolit rozpoczyna się około 2,5 miliona lat przed naszą erą i trwa do ok. 10 000 p.n.e. Na ziemiach polskich najstarsze udokumentowane ślady obecności człowieka pochodzą dopiero z ok. 500–450 tys. p.n.e., co związane jest z późniejszym zasiedleniem tych obszarów przez przedstawicieli wczesnych form człowieka, a jego schyłek paleolitu datuje się  na około 8 000 lat p.n.e. Ograniczona liczba znalezisk z tego okresu, w porównaniu do bogatych stanowisk paleolitycznych południa i zachodu Europy, przekłada się także na mniejszą liczbę artefaktów o charakterze symbolicznym czy protoartystycznym.

Mezolit, który w Europie Zachodniej datowany jest na ok. 10 000–6000 p.n.e., na ziemiach polskich przybiera formę bardziej niejednoznaczną. Obejmuje on szereg lokalnych tradycji kulturowych, które niekiedy wykazują trudności w przypisaniu do faz przejściowych. W Polsce przyjmuje się, że mezolit trwa  ok. 8000 - 5400/4000 lat p.n.e.

Przejście do neolitu następuje na ziemiach polskich około 5400 lat p.n.e., czyli później niż w Europie Południowej i Środkowej i trwa do ok. 1800 lat p.n.e. Proces ten wynikał z  przenikania elementów danej kultury do innej, prowadząc do powstawania podobieństw między nimi, a  związany był z migracją ludności niosącej ze sobą nowe wzorce gospodarcze, technologiczne i ideowe, w tym także podstawy sztuki symbolicznej i użytkowej. W konsekwencji sztuka prehistoryczna na ziemiach polskich rozwijała się w innym tempie i według odrębnych modeli niż w Europie Zachodniej, co uzasadnia potrzebę wyodrębnienia regionalnej periodyzacji opartej na lokalnych danych archeologicznych i kulturowych.

Nie tylko LascauxLascauxLascaux i Çatal HöyükÇatal HöyükÇatal Höyük – sztuka prehistoryczna na ziemiach polskich

Ziemie dzisiejszej Polski od bardzo dawna były obszarem osadnictwa. Na naszych ziemiach znajdujemy ślady pobytu różnorodnych osobników i plemion – od hominidów, poprzez CeltówceltowieCeltów, ludy nieznane z nazwy, plemiona germańskie, aż po Słowian. Ślady te świadczą o stosunkowo bogatej różnorodności zarówno kulturowej, jak i plemiennej dawnych mieszkańców Polski. Dowiadujemy się dzięki nim o wczesnych kontaktach mieszkańców naszych ziem z mieszkańcami Europy Zachodniej.

RQPRLVEJN8XUG

Schemat przedstawia oś czasu dotycząca rozwoju poszczególnych kultur. Zawiera informacje: 1500‑500 rok przed nasza erą rozwijanie się kultury łużyckiej, VIII‑V wiek przed naszą erą powstanie Osady w Biskupinie, VI‑V wiek przed nasza erą najechanie Scytów na ludność łużycką, V‑IV wiek przed naszą erą pojawienie się Celtów na ziemiach polskich, I‑V wiek naszej ery zamieszkanie ziem polski przez plemiona germańskie, 41‑54 rok naszej ery okres rządzenia Klaudiusza w Rzymie, VI wiek naszej ery zamieszkanie ziem polskich przez Słowian.

Polska, z uwagi na swoją geograficzną lokalizację i różnorodność kulturową, była terenem, na którym krzyżowały się wpływy różnych tradycji – od łowiecko‑zbierackich paleolitu po zaawansowane wspólnoty rolnicze neolitu i odkrycia epoki brązubrązbrązu i żelaza. Znaleziska archeologiczne oraz zachowane nawet fragmentarycznie artefakty wskazują na ich różnorodność, a prehistoryczne dziedzictwo artystyczne naszych ziem pozwala na zrozumienie duchowego i społecznego świata ludzi żyjących na długo przed wynalezieniem pisma.

R59AN37ETSO9X

Schemat ukazuje linię czasu obrazująca chronologię prehistorii w Polsce. Zawiera następujące informacje w kolejności od lewej strony: 1. Epoka kamienia (ok. 500/400 tys. – 1800 p.n.e.): Paleolit (ok. 500/400 tys. – 8000 p.n.e.), Mezolit (ok. 8000 – 5400/4000 p.n.e.), Neolit (ok. 5400 – 1800 p.n.e.). II. Epoka brązu (ok. 1800 – 650 p.n.e.). III. Epoka żelaza (ok. 650 p.n.e. – początek naszej ery). IV. Okres wpływów rzymskich i wędrówek ludów (I w. p.n.e. – VII w. n.e.)

Epoka kamienia na ziemiach polskich – od pierwszych śladów do osiadłego życia

Paleolityczna jaskinia i narzędzia z krzemienia

Początki osadnictwa na ziemiach polskich sięgają paleolitu. Do najbardziej znanych jaskiń z tego okresu należy Jaskinia Raj, położona w pobliżu Chęcin w Górach Świętokrzyskich. Choć znana jest dziś głównie z niezwykle bogatej i dobrze zachowanej szaty naciekowejnacieknaciekowej – stalaktytówstalaktytystalaktytów, stalagmitówstalagmitystalagmitów, kolumnkolumnakolumn naciekowychnacieknaciekowych i draperiidraperiadraperii – to również ważne stanowisko archeologiczne. W okresie górnego paleolitu, około 50 000–30 000 lat temu, jaskinia służyła jako schronienie dla grup neandertalskichneandertalski człowiekneandertalskich.

W paleolicie człowiek głównie zajmował się polowaniem na zwierzęta. Narzędzia codziennego użytku były tworzone z kamienia (krzemieniakrzemieńkrzemienia, obsydianuobsydianobsydianu), kości i rogów. Do najstarszych śladów obecności człowieka na ziemiach polskich należy znalezisko z Jaskini Tunel Wielki w Ojcowskim Parku Narodowym, w którym w 2022 roku odkryto narzędzia kamienne wykonane najprawdopodobniej przez Homo heidelbergensishomo heidelbergensisHomo heidelbergensis, datowane na ok. 498 – 448 tys. lat p.n.e. Znalezisko to przesuwa znacząco wstecz datę najstarszego zasiedlenia Niżu Środkowoeuropejskiegoniż środkowoeuropejskiNiżu Środkowoeuropejskiego. KrzemiennekrzemieńKrzemienne narzędzia służyły do polowań, obróbki skóry, a także były pomocne w codziennych czynnościach.

Najstarsze szczątki człowieka – neandertalczykaneandertalski człowiekneandertalczyka – odnalezione na terenie Polski mają ok. 115 tys. lat. Są to kości dłoni neandertalskiegoneandertalski człowiekneandertalskiego dziecka, które zostały przetrawione przez dużego ptaka. Szczątki znaleziono w Jaskini Ciemnej (woj. małopolskie).

RKNM1MC6NP2BQ

Ilustracja ukazuje różne typy narzędzi krzemiennych, wykonanych głównie z lokalnego krzemienia jurajskiego. Podpisy interaktywne: 1. Ostrza i zgrzebła – narzędzia o wyraźnie retuszowanych krawędziach, prawdopodobnie służące do cięcia i skrobania mięsa lub obróbki skóry. 2. Odłupki z retuszem – fragmenty odbitych rdzeni, które zostały dodatkowo opracowane, by służyć jako proste narzędzia tnące. 3. Rdzenie – masywny materiał wyjściowy, z którego odłupywano mniejsze fragmenty narzędzi (odłupki i ostrza), widoczne są ślady eksploatacji. 4. Narosty patyny – na niektórych powierzchniach narzędzi można zauważyć ślady białoszarej patyny, co świadczy o długim czasie zalegania w osadach jaskini. 5. Widoczne retusze boczne – niektóre egzemplarze wykazują wyraźny, wielopłaszczyznowy retusz boczny, charakterystyczny dla technologii mustierskiej.

Znaczące dla sztuki prehistorycznej tego okresu są także pochodzące z Jaskini Maszyckiej (okolice Ojcowa), a datowane na ok. 13 000 lat p.n.e., kości zdobione rytami geometrycznymi oraz noszące ślady cięcia. Są one dowodem na istnienie rytualnych praktyk o charakterze magiczno‑symbolicznym.

R1UGD4NDPPDPO

Ilustracja przedstawia sześć wyrobów z kości, ułożonych w pionie na ciemnym tle, jedna obok drugiej. Z jednej strony są zakończone owalnie, z drugiej są szpiczaste. Na ich powierzchni znajdują się nacięcia, tworzące geometryczne wzory.

Ok. 6000 r. p.n.e. ówcześni mieszkańcy przeszli już częściowo na osiadły tryb życia i zaczęli zajmować się uprawą ziemi, hodowlą zwierząt oraz rzemiosłem – wytwarzaniem garnków z gliny.

Neolit – czas rolnictwa i ceramiki

W młodszej epoce kamienia następuje radykalna zmiana modelu życia. Rolnictwo, hodowla, ceramika i tkactwo kształtują nowy typ kultury materialnej. Rozwój garncarstwa stanowił ważny element neolitycznej rewolucji. Wytwarzanie ceramiki stało się nie tylko praktycznym aspektem życia codziennego, ale także miało silne powiązanie z wierzeniami religijnymi i kultowymi. W Polsce w tym okresie wykształciły się różnorodne kultury neolityczne, w tym kultura lendzielska oraz kultura ceramiki wstęgowej, które pozostawiły po sobie bogate ślady archeologiczne.

Kultura lendzielska charakteryzowała się zaawansowanym rozwojem rzemiosła ceramicznego i narzędzi rolniczych. Wyroby ceramiczne zdobione były ornamentami geometrycznymi, motywami roślinnymi lub zwierzęcymi. Obie kultury cechowała wysoki poziom obróbki kamienia i rozwoju rzemiosła w społecznościach neolitycznych.

RA1DXEG2SCMJ9

Na ilustracji znajduje się ekspozycja muzealna przedstawiająca zabytki archeologiczne związane z kulturą lendzielską, należącą do kręgu kultur neolitycznych. Obiekty ułożone są na jutowym materiale i oznaczone numerami ekspozycyjnymi dokumentują rozwój techniki w epoce kamienia gładzonego. W dolnej części zdjęcia znajdują się drobniejsze narzędzia krzemienne. Obok nich leży duży, gładko wypolerowany topór kamienny. W środkowej części eksponowane są topory i młoty z otworem trzonowym. W górnej partii zdjęcia dostrzec można fragmenty naczyń glinianych, częściowo wypalonych, o prostej ornamentyce, a także małe paciorki lub kulki gliniane.

Neolityczni garncarze w Polsce zaczęli wytwarzać naczynia o coraz bardziej zróżnicowanych formach i bogatych zdobieniach. Wykorzystywali je do przechowywania żywności i płynów, ale także w rytuałach religijnych. Na ziemiach polskich w rozwijały się różnorodne kultury archeologiczne o specyficznych cechach związanych głównie z rzemiosłem i ceramiką.

Najstarszą z nich jest kultura wstęgowa ryta (ok. 5500–4500 p.n.e., wczesny neolit). W tym okresie ludzie zaczęli osiedlać się na stałe w jednym miejscu, nastąpił rozwój rolnictwa. Po raz pierwszy zaczęto uprawiać zboża, hodować zwierzęta i wytwarzać narzędzia z kamienia, kości i rogu. Jednak najbardziej kultura ta znana jest ze żłobionych na powierzchni naczyń rytów w kształcie wstęg. Wzory te mogły mieć charakter symboliczny lub dekoracyjny. Dekoracje wykonano przy użyciu ostrego narzędzia kościanego, kamiennego lub drewnianego. Tego typu naczynia pełniły funkcje użytkowe – mogły służyć do przechowywania żywności lub cieczy – ale także obrzędowe, będąc elementem wyposażenia grobowego lub rytuałów domowych. 

R18636B9CF7QB

Fotografia ukazuje naczynie ceramiczne pochodzące z okresu neolitu, należące do ceramiki wstęgowej kłutej. Naczynie ma formę pękatego wazonu z wyraźnie zaznaczoną szyjką, rozszerzającym się brzuścem i lekko rozchodzącym się brzegiem. Powierzchnia ceramiki ozdobiona została charakterystycznym ornamentem wykonanym techniką nakłuwania lub rycia, Układają się one w regularne, geometryczne wzory w postaci trójkątów i ukośnych linii ułożonych w pasy. Na powierzchni widoczne są pęknięcia i linie sklejeń.

W środkowym neolicie w Polsce rozwinęła się kultura pucharów lejkowatych (ok. 4400–2900 p.n.e.), jedna z najbardziej zaawansowanych kultur neolitycznych wyróżniająca się charakterystycznymi naczyniami o stożkowatym kształcie z rozszerzającym się brzegiem, przypominającym lejek, stąd jej nazwa. Ceramika była zdobiona geometrycznymi wzorami, a niekiedy wytłoczona lub rytowana. Ludzie tej kultury osiedlali się głównie w dolinach rzek, uprawiając ziemię i hodując zwierzęta. Cechą charakterystyczną tej kultury była rozwinięta gospodarka rolnicza i produkcja narzędzi kamiennych oraz kościanych, a także wytwarzanie tkanin z włókien roślinnych.

RLJU5EFCVTL3N

Na zdjęciu widoczna jest muzealna gablotka z eksponatami archeologicznymi, prezentująca naczynia ceramiczne i narzędzia krzemienne z okresu neolitu, związane z kulturą pucharów lejkowatych. W przedniej części gabloty umieszczono też ziarna zbóż oraz kłosy, co wskazuje na znaczenie rolnictwa w gospodarce społeczności tej kultury. Obok nich znajduje się zestaw narzędzi, być może używanych do cięcia lub skrobania. Za nimi znajdują się pękate naczynia. Są zróżnicowane pod względem kształtów i wielkości — znajdują się tu zarówno duże, pękate formy, jak i mniejsze kubki czy wazy. Część naczyń została zrekonstruowana z fragmentów – widoczne są linie sklejeń, wypełnione białą masą konserwatorską. Powierzchnia ceramiki miejscami ozdobiona jest rytymi wzorami geometrycznymi, choć nie wszystkie naczynia noszą ślady dekoracji.

Kultura amforamforaamfor kulistych (ok. 3100–2700 p.n.e., późny neolit) jest znana głównie z charakterystycznych naczyń w kształcie kulistych amfor, które były używane w celach pogrzebowych, a także w różnych rytuałach religijnych. Społeczności tej kultury zamieszkiwały tereny nadwiślańskie i wschodnie, prowadząc gospodarkę rolniczą i hodowlę zwierząt. Zajmowały się także handlem z innymi kulturami, co umożliwiało wymianę surowców, takich jak kamienie szlachetne czy miedź. Gospodarka oparta głównie na pasterstwie.

R769AH4KECPM1

Na ilustracji ukazana jest duża gliniana amfora o kulistym kształcie, ustawiona na jasnobrązowym podłożu, na tle kamienno‑ceglanej ściany. Naczynie nosi ślady uszkodzeń i zostało zrekonstruowane – widoczne są liczne pęknięcia, które zostały sklejone, a linie napraw są podkreślone jasnym (białym) wypełnieniem, co wskazuje na konserwację archeologiczną. Brzeg amfory jest lekko nieregularny, co może wynikać z uszkodzeń lub naturalnego zużycia.

Kultura ceramiki sznurowej (ok. 3000–2000 p.n.e., schyłek neolitu/początek epoki brązubrązbrązu) to jedna z najważniejszych kultur schyłkowego neolitu w Polsce. Charakteryzowała się ceramiką zdobioną odciskami sznura, tworzącego dekoracyjny wzór. Ludzie tej kultury byli rolnikami, hodowcami zwierząt i rzemieślnikami, produkującymi narzędzia z kamienia, kości i metali. Wznosili także groby w postaci kurhanów, w których często chowano zmarłych z różnorodnymi przedmiotami codziennego użytku, co sugeruje ich wiarę w życie po śmierci.

RAGF3XZ8R55NA

Zdjęcie przedstawia ekspozycję muzealną z zabytkowymi naczyniami glinianymi, umieszczonymi w oszklonej gablocie. Pochodzą one z tzw. kultury ceramiki sznurowej, co potwierdza podpis przy jednym z naczyń: „Naczynia kultury ceramiki sznurowej”. Są to naczynia prehistoryczne, wykonane ręcznie z gliny i ozdobione charakterystycznym ornamentem odciskanym za pomocą sznurka. Na fotografii znajduje się kilka typów naczyń. Z przodu po lewej stronie ustawione jest naczynie z szerokim wylewem i ozdobnymi żłobieniami. Obok – nieco większe, bardziej pękate naczynie z bogatym ornamentem sznurowym, a z tyłu po prawej – większe naczynie z grubszymi ściankami i śladami użytkowania. Po prawej stronie z przodu znajduje się mniejsze naczynie również zdobione sznurowo, fragment glinianej płytki z ostrzami krzemiennymi, podpisany jako „Wióry krzemienne”.

W okresie neolitu silnie rozwijała się także kultura sepulkralnasepulkralnysepulkralna. Na szczególną uwagę zasługują grobowce megalitycznemegalitymegalityczne Kujaw, datowane na okres ok. 4000–3500 p.n.e. Te monumentalne konstrukcje, określane czasem mianem „polskich piramid”, były wyrazem zarówno rozwiniętej architektury, jak i złożonej obrzędowości funeralnejfuneralnyfuneralnej, wskazując na obecność systemów wierzeniowych oraz hierarchii społecznej.

Brąz i nowe kultury

Epoka brązubrązbrązu (w Polsce ok. 2300/2200 –ok. 700 p.n.e.) przyniosła rozwój nowych form rzemiosła artystycznego. BrązbrązBrąz wykorzystywano do produkcji narzędzi, broni, ozdób oraz przedmiotów codziennego użytku. Bransolety, szpile, diademy i dekoracyjna ceramika świadczą o rosnącym znaczeniu estetyki oraz prestiżu społecznego.

Na ziemiach polskich szczególnie dynamicznie rozwijała się kultura łużycka, obecna od ok. 1500 do 500 r. p.n.e. na obszarze Śląska, Małopolski i Łużyc. Początkowo koncentrowała się na Śląsku, skąd stopniowo rozprzestrzeniła się na niemal całe terytorium dzisiejszej Polski. Chociaż podstawowym surowcem był brązbrązbrąz, szeroko stosowano również glinę, szczególnie do produkcji naczyń codziennego użytku: dzbanów, mis, waz.

Wyróżniającym się zabytkiem kultury łużyckiej jest dekorowany talerz z Muzeum Narodowego w Szczecinie, datowany na okres 900–750 p.n.e. W jego centrum widoczny jest motyw solarnysolarnysolarny – rozchodzące się promieniście linie, otoczone spiralami i łukami. Brzeg zdobią wytłoczenia, a dwa otwory pozwalały na zawieszenie naczynia. Rzemiosło brązowniczebrązbrązownicze reprezentują również naramiennikinaramienniknaramienniki ze skarbu z Krobowa, zdobione krzyżami słonecznymi. Pełniły funkcję zarówno dekoracyjną, jak i symboliczną.

RVM8U9X444M6A

Zdjęcie przedstawia ekspozycję muzealną z przedmiotami kultury łużyckiej. Eksponaty ułożone są na tkaninie przypominającej jutę. Na pierwszym planie widoczne są trzy ciemne naczynia gliniane. Po lewej ustawione jest naczynie z niewielkimi uchwytami (uszami) i lekko rozchylonym brzegiem. Pośrodku znajduje się pękate naczynie z poziomymi uchwytami, przypominające garniec, a po prawej – naczynie z uchem i dzióbkiem, przypominające misę lub czerpak. W tle znajduje się duży talerz. Jego powierzchnia jest pokryta nieregularnymi wgłębieniami. Na tkaninie, między naczyniami, rozłożono również inne artefakty: niewielką łopatkę, fragmenty narzędzi lub ozdób, niebieski pierścień i koralik z kamienia, na sznurku. Tło za naczyniami jest bardzo ciemne, prawie czarne.

R11B7FOF4NM4U

Ilustracja przedstawia zdobiony talerz z okresu epoki brązu, kultury łużyckiej. Na powierzchni talerza widoczny jest wyraźny wzór, który składa się z geometrycznych motywów. W centralnej części znajduje się okrągły, wytłoczony element. Wokół niego rozciągają się symetrycznie spirale i łuki, które tworzą wrażenie dynamicznego ruchu. Brzegi talerza zdobią powtarzające się wytłoczenia w formie prostych linii lub małych punktów.

Najbardziej charakterystycznymi wyrobami dla kultury łużyckiej epoki brązubrązbrązu są narzędzia, broń, biżuteria i naczynia, które wskazują na wysoce rozwiniętą technologię produkcji stopu, jakim jest brązbrązbrąz.

Rodzajem ozdób lub elementów ochronnych są np. naramiennikinaramienniknaramienniki, pełniące funkcję zarówno dekoracyjną, jak i symboliczną. NaramienniknaramiennikNaramiennik znaleziony w okolicach Krobowa (woj. lubuskie) datowany jest na wczesną fazę kultury łużyckiej.

R13F46BUNFDLN

Zdjęcie przedstawia naramiennik ze skarbu z Krobowa. Ma on formę bransolety, której końce sa spiralnie skręcone. Na tych zakończeniach znajdują się krzyże słoneczne, które składają się z czterech ramion wychodzących z centralnego punktu i rozchodzących się na cztery strony. Na powierzchni samej bransolety naramiennika widoczne są wyryte zdobienia.

Społeczności kultury łużyckiej prowadziły osiadły, rolniczo‑hodowlany tryb życia. Opierały się na pojedynczych rodzinach lub jednostkach, łącząc się w rody (albo wielkie rodziny), na które składało się ok. 100–150 osób. Rody te zamieszkiwały powierzchnię ok. 20–30 kmIndeks górny 2², tworząc osady otwarte lub zamknięte. Jednym z najlepiej zachowanych przykładów osad kultury łużyckiej jest gród w Biskupinie, datowany na VIII–V w. p.n.e.

Biskupin – polskie Pompeje

Przejawem zaawansowanej organizacji kultury łużyckiej jest osada obronna w Biskupinie (woj. kujawsko‑pomorskie). Biskupin to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Polsce, którego odkrycie w 1934 roku zrewolucjonizowało nasze rozumienie prehistorycznych osad.  Usytuowana jest na wyspie na Jeziorze Biskupińskim. Dzięki badaniom dendrochronologicznym udało się ustalić, że osada powstała w połowie VIII wieku p.n.e., a gród był zamieszkany przez społeczność liczącą do 1000 osób, zajmującą się rolnictwem, hodowlą zwierząt, polowaniem, rybołówstwem oraz produkcją narzędzi i ozdób. Osada została starannie zaplanowana. Przy wałach znajdowała się ulica okrężna, a przy bramie plac, który prawdopodobnie pełnił funkcje spotkań i zebrań. Wzdłuż ulicy poprzecznej rozmieszczono około 100 domów pokrytych w rzędach wspólnymi dachami. Domy te miały proste, ale funkcjonalne wnętrza, podzielone na przedsionekprzedsionekprzedsionek i izbęizbaizbę. W przedsionkuprzedsionekprzedsionku przechowywano zwierzęta, a izba służyła jako główne miejsce życia codziennego. W centralnej części izby znajdowało się palenisko, a na lewo duże łoże przeznaczone dla kilku osób. W nadziemnych częściach pomieszczenia znajdowały się półki na przechowywanie zapasów żywności, siana, opału itp.

R2MLRFKEXVHAE

Makieta przedstawia rekonstrukcję grodu w Biskupinie. Na makiecie wyróżniono i podpisano kluczowe elementy urbanistyczne i obronne tego grodu. Są to: skrzyniowy wał obronny – masywna konstrukcja z drewna i ziemi otaczająca gród, stanowiąca główny element jego obrony, falochron – drewniana konstrukcja zabezpieczająca brzeg grodu przed falami i erozją wodną, chaty ustawione w 12 rzędach – długie domy mieszkalne ustawione równolegle do siebie w sposób uporządkowany, każdy rząd składa się z kilku niemal identycznych budynków, ulice poprzeczne – wąskie przejścia przecinające rzędy chat, umożliwiające komunikację wewnętrzną, ulica okrężna – droga biegnąca wokół całego wnętrza osady, pomiędzy rzędem domów a wałem obronnym, plac zebrań – centralna, otwarta przestrzeń w osadzie, gdzie odbywały się zgromadzenia mieszkańców, narady lub uroczystości, dwuskrzydłowa brama – główne wejście do grodu, stanowiące część systemu obronnego i łamacz kry – konstrukcja mająca za zadanie chronić przed napływem kry lodowej z jeziora, na którym usytuowany był gród.

R223NJEPNGFAX

Fotografia przedstawia zrekonstruowaną część obronnej osady kultury łużyckiej w Biskupinie, widzianą od strony jeziora. Na pierwszym planie znajduje się powierzchnia jeziora. W oddali rozciąga się widok na drewnianą palisadę, zbudowaną z pionowo ustawionych, zaostrzonych na końcach bali. Do osady prowadzi brama, a nad ogrodzeniem wystają dachy chat z dwuspadowymi strzechami. Sceneria otoczona jest roślinnością – w tle widoczna jest linia drzew porastających brzeg jeziora.

R1CNHVCLRJ819

Fotografia przedstawia widok na rekonstrukcję osady obronnej w Biskupinie. Centralne miejsce zajmuje masywna, prostokątna brama wzniesiona z drewnianych bali i kryta strzechą. Po jej bokach rozciąga się solidna palisada – w dolnej części zbudowana z poziomo ułożonych belek, natomiast w górnej z pionowych żerdzi. W kierunku bramy prowadzi drewniany pomost usytuowany nad ziemią porośniętą trawą. Tłem jest jasne, błękitne niebo.

R1XTRXCO4L9G9

Fotografia przedstawia widok na ogrodzenie osady w Biskupinie. Fragment palisady w dolnej części zbudowany jest z poziomo ułożonych belek, natomiast w górnej z pionowych żerdzi. W przerwaniu ogrodzenia widoczne jest wejście do wnętrza.

R89JT1JCPGXKX

Zdjęcie ukazuje wnętrze zrekonstruowanej chaty mieszkalnej w Biskupinie. Konstrukcja wykonana została z poziomo układanych, drewnianych bali, tworzących ściany. Centralnym elementem wnętrza jest palenisko. Nad paleniskiem wznosi się trójnożna konstrukcja z drewnianych żerdzi, służąca do podwieszania naczyń lub kotłów nad ogniem. Na podłodze z ubitej ziemi i ułożonych równolegle okrąglaków widoczne są liczne elementy drewnianego wyposażenia: proste stołki, ławy, naczynia oraz pleciony kosz.

Epoka żelaza – kolejny krok w rozwoju

Epoka żelaza na ziemiach polskich rozpoczęła się około 750–700 roku p.n.e. Jej rozwój był kształtowany pod wpływem sąsiednich kultur, takich jak kultura halsztacka z południowej Europy czy kultura lateńska związana z CeltamiceltowieCeltami.

Pierwszym z okresów była faza halsztacka, nazywana także wczesną epoką żelaza, trwająca od VII do IV wieku p.n.e. W tym czasie rozwijała się m.in. kultura łużycka, której najznamienitszym przykładem jest osada obronna w Biskupinie. Charakterystyczne dla niej były grody, ceramika toczona na kole oraz bogaty obrządek pogrzebowy.

R6V266TF7NN15

Zdjęcie przedstawia zbiór naczyń ceramicznych oraz metalowych przedmiotów odkrytych podczas wykopalisk archeologicznych, być może związanych grobem popielnicowym w kulturze halsztackiej. Naczynia są w różnym stanie zachowania – niektóre są uszkodzone lub częściowo zniszczone. Widać na nich ślady ziemi i osadów. Wśród obiektów znajdują się: duże pękate naczynia gliniane (z widocznymi pęknięciami i ubytkami), mniejsze miseczki i czarki, fragmenty metalowych przedmiotów, prawdopodobnie narzędzia lub ozdoby (np. fibule), płaski, okrągły metalowy obiekt z rączką – może to być pokrywka lub taca.

Okres lateński, zwany również okresem przedrzymskim, trwał od końca V wieku p.n.e. do początku I wieku n.e. Wówczas na ziemiach polskich pojawiły się wpływy celtyckieceltyckiceltyckie, widoczne w rozwoju kultury przeworskiej i oksywskiej. Kultury te przyniosły nowe formy uzbrojenia, narzędzi i ozdób.

R1AGE6VAA5NKU

Na ilustracji znajduje się zestaw przedmiotów we wnętrzu charakterystycznych dla kultury przeworskiej. Przedmioty ułożone są na dużym, okrągłym, płaskim kamieniu. Kamień ten posiada wewnątrz otwór, czyli mógł to być kamień żarnowy, służący do mielenia żarna. Po lewej stronie leży żelazny sierp z drewnianą rękojeścią. Ostrze ma zakrzywione, typowe dla narzędzi używanych do ścinania zbóż. Po prawej stronie lezy metalowy nóż z owiniętą skórzanym rzemieniem rękojeścią. Na końcu rękojeść posiada otwór, przez który przechodzi rzemień. Na betonowym podłożu lezy zboże i słoma.

Kultura przeworska (III w. p.n.e. – V w. n.e.) znana jest przede wszystkim z licznych cmentarzysk całopalnychcałopalnycałopalnych. Na szczególną uwagę zasługuje stanowisko w Mokrej, gdzie odkryto ponad 470 grobów i około 3500 zabytków. Wśród nich znajdowały się noże, groty strzał, miecze, igły, zapinkizapinkazapinki, przęślikiprzęślikprzęśliki, naczynia i skalpele. Przedmioty te świadczą o rozwiniętym rzemiośle oraz codziennym życiu ludności tej kultury. Większość eksponatów znajduje się w zbiorach Uniwersytetu Jagiellońskiego.

R9X2XUDX8Z1M9

Ilustracja przedstawia nóż żelazny wraz z narzędziem do jego ostrzenia, czyli osełką. Nóż ma szerokie ostrze, następnie węższy trzonek do trzymania. Osełka ma kształt niewielkiego prostokąta.

R1683KUHQ9HOP

Ilustracja przedstawia sprzączkę żelazną do pasa. Ma ona eliptyczny kształt, a przez jej górną cześć przebiega zapięcie.

Nowe światy - okres wpływów rzymskich i wędrówek ludów

Pomiędzy I a IV wiekiem n.e. społeczności zamieszkujące obszar dzisiejszej Polski pozostawały pod wyraźnym wpływem cywilizacji rzymskiej. Odbijało się to zarówno w przemianach kulturowych, jak i materialnych świadectwach kontaktów handlowych. W tym czasie rozwijały się m.in. kultura przeworska oraz kultura wielbarska, utożsamiana z obecnością GotówgociGotów. Ślady kontaktów ze światem rzymskim obejmują importowane towary luksusowe, takie jak naczynia szklane, wyroby z brązubrązbrązu oraz monety, które były nie tylko środkiem płatniczym, ale również oznaką prestiżu.

R1P3PKZSM23Q6

Ilustracja przedstawia zestaw zabytków archeologicznych, pochodzących z kultury przeworskiej. Przedmioty są wyeksponowane na płótnie jutowym, a każdy z nich oznaczony jest numerkiem ewidencyjnym muzealnym. Widoczne elementy: monety rzymskie (nr 26) – umieszczone w ceramicznej misce i małym naczynku, naczynia ceramiczne – jedno z nich jest mniejsze (prawdopodobnie amfora lub czarka) częściowo przewrócone w większej misie, brązowe okucie lub fibula (nr 24) – ozdobny element, prawdopodobnie część pasa, sprzączki lub zapinki, żelazne ostrze (nr 23) – z dużym stopniem korozji, może być grotem włóczni, nożem lub niewielkim mieczem. Etykieta z nr 25 – wskazuje na brakujący lub niewidoczny obiekt, być może przypisany do ceramiki.

Ostatnim etapem był okres wędrówek ludów, zapoczątkowany najazdami HunówhunowieHunów pod koniec IV wieku n.e. To burzliwe stulecia zakończyły się wraz z początkiem średniowiecza i stabilizacją osadnictwa słowiańskiego na ziemiach polskich.

W tym okresie ziemie polskie nie wchodziły w skład ImperiumimperiumImperium Rzymskiego, lecz pozostawały w jego strefie oddziaływania kulturowego i gospodarczego. Szlak Bursztynowyszlak bursztynowySzlak Bursztynowy, łączący wybrzeże Bałtyku z prowincjami rzymskimi, był istotnym kanałem wymiany dóbr i idei.

Z tego okresu pochodzą luksusowe przedmioty z brązubrązbrązu, srebra i złota – fibulefibulafibule, paciorki, zawieszki – o wysokim poziomie artystycznego opracowania. Choć produkowane lokalnie, wiele z nich zdradza wpływy stylistyki śródziemnomorskiej, co świadczy o osmozieosmozaosmozie kulturowej i aspiracjach elit plemiennych.

Wśród ludów zamieszkujących ziemie polskie w I–V w. n.e. były także plemiona germańskie, m.in. GocigociGoci. Przybyli oni ze Skandynawii, a dokładniej – jak sugeruje nazwa – z GotlandiigotlandiaGotlandii. Najprawdopodobniej zamieszkiwali Pomorze Wschodnie i Środkowe w I–III w. n.e. Wraz z nimi dotarła na ziemie polskie kultura wielbarska, przynosząc nowe przedmioty, ozdoby oraz megalitycznemegalitymegalityczne konstrukcje, jak ta odkryta we wsi Odry na Pomorzu.

R1DQ9913UZMGO

Zdjęcie przedstawia jeden z kamiennych kręgów na słynnym cmentarzysku w Odrach (województwo pomorskie, Polska). W centralnej części zdjęcia widać krąg kamieni ustawionych w równych odstępach, otoczony drewnianym ogrodzeniem ochronnym. Krąg składa się z nierówno wystających z ziemi głazów. Wewnątrz kręgu teren jest porośnięty niską roślinnością (trawy, wrzosy). W tle rozciąga się las sosnowy.

Z cmentarzyska w Odrach pochodzi popielnica z misą, pełniąca funkcję naczynia do przechowywania spopielonych szczątków zmarłych w ramach obrządku ciałopalnego lub innych przedmiotów, które miały towarzyszyć zmarłym w zaświatach.

R1XNN6DG2FV44

Fotografia przedstawia brązowo‑białą popielnicę z misą, pochodzącą z wykopalisk w Odrach. Naczynie przeznaczone na prochy i szczątki zmarłego lub przedmioty z nim związane ma pękaty kształt zwężający się ku podstawie. Nakryte jest misa w tych samych kolorach. Misa od góry jest płaska. Popielnica i misa posiadają ślady rekonstrukcji - widoczne są spękania i ślady sklejenia. Całość ustawiona jest we wnętrzu na blacie.

GocigociGoci utrzymywali szerokie stosunki handlowe ze światem śródziemnomorskim i byli pośrednikami w handlu bursztynem. Sprzyjało to bogaceniu się ludności oraz rozwojowi życia kulturowego i religijnego.

Podsumowanie

Analiza prehistorycznych śladów sztuki i rzemiosła na ziemiach polskich ukazuje, że choć nie zachowały się tu tak spektakularne znaleziska, jak w Lascaux czy Çatal Höyük, to dziedzictwo archeologiczne tych terenów stanowi nie mniej fascynujące świadectwo rozwoju duchowego, technologicznego i społecznego dawnych kultur. Od pierwszych rytualnych nacięć na kościach i geometrycznych motywów zdobiących ceramikę, przez monumentalne grobowce megalitycznemegalitymegalityczne, aż po zorganizowane osady, jak Biskupin – każde z tych znalezisk mówi o potrzebie wyrażania symbolicznych treści, o wyobraźni, tożsamości i relacjach społecznych naszych przodków. Prehistoria ziem polskich to mozaika wielowiekowych tradycji, która wciąż odkrywa przed nami nowe aspekty ludzkiego myślenia, twórczości i życia wspólnotowego na długo przed nadejściem pisma i historii zapisanej. W tym sensie sztuka prehistoryczna nie jest tylko zapisem estetycznych impulsów – to świadectwo narodzin kultury, które zasługuje na trwałe miejsce w europejskim dziedzictwie cywilizacyjnym.