w architekturze (głównie sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiterium lub nawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości, wyodrębnione lub wtopione w bryłę budynku. Absyda pojawiła się w świątyniach i bazylikach starożytnego Rzymu; stąd przejęła ją chrześcijańska architektura sakralna; w najwcześniejszych kościołach chrześcijańskich absyda kierowana była ku zachodowi, od ok. V w. ku wschodowi; najbogatszy system absyd wytworzyła architektura koptyjsko‑nubijska i romańska.

(wł. ambone, łac. amboonis, z gr. ambon - wypukłość) jeden z głównych elementów wyposażenia kościoła chrzęść, służy do odczytywania tekstów liturgicznych, wygłaszania kazań; wykonywana z kamienia naturalnego lub sztucznego, drewna, metalu, zazwyczaj bogato zdobiona. 

element architektoniczny składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych górą łukiem.

ścianka, balustrada lub rząd sterczyn bądź szczycików, wieńczących elewację budowli i znajdujących się zwykle ponad gzymsem koronującym; pewne typy attyki mają znaczenie konstrukcyjne jako ścianki niskiego poddasza; attyka pełni głównie funkcję dekoracyjną, służąc zwykle do częściowego lub całkowitego osłonięcia dachu; wieńczy całe budynki lub ich poszczególne części. Zależnie od ukształtowania rozróżnia się: 1) attyki pełne, zwykle ślepe ścianki; 2) attyki ażurowe, których najważniejszą odmianą jest a. balustradowa i arkadowa; 3) attyki grzebieniowe, złożone najczęściej z cokołu (fryzu) oraz z grzebienia (koronki) z szeregiem zębów (attykami nazywa się czasem i same wieńczące budowlę grzebienie; 4) attyki szczytowe, złożone z rzędu szczycików. Attyka nie nazywa się gotyckich balustrad wieńczących korpusy kościołów i nie należy też attykami nazywać piętra attykowego, osobnej kondygnacji, wzniesionej nad gzymsem wieńczącym, niższej od kondygnacji dolnych i często cofniętej w stosunku do ich lica.

(wł. baldacchino, łac. Baldac, Bagdad - podniebienie, podniebie): 1) w kościele chrześcijańskim osłona przedmiotów kultu, przenośna lub stała – nad głównym ołtarzem; 3) dekoracyjny motyw architektoniczny w kształcie wieżyczki; wsparty na kolumnach lub filarach, z podniebieniem często ozdobionym kasetonami, osłania nagrobki lub konfesje; 4) od XII wieku część składowa łóżka i tronu, wykonana z drewna lub tkaniny.

ażurowa ścianka parapetowa stosowana do podziałów wnętrza, np. w kościołach dla oddzielenia prezbiterium od nawy, do obramienia płaskiego dachu (attyka) lub w celach czysto dekoracyjnych do zwieńczenia ścian.

1) baldachimowa obudowa architektoniczna, wznoszona w kościołach nad ołtarzami, grobami świętych, chrzcielnicami lub relikwiarzami; cyborium wykonywane głównie z drewna i kamienia, najczęściej stosowano w okresie romańskim i gotyckim; dominujący typ stanowią cyboria o czterech kolumnach, dźwigających baldachim kopułowy, ostrosłupowy lub o bardziej złożonych kształtach, często ze sklepieniem od wewnątrz. W gotyku istniało kilka typów cyboriów: przyścienne, niszowe, związane z lektorium, także przenośne i podróżne; w renesansie i baroku przeważał typ arch. wolno stojący; barok często zwiększał liczbę kolumn i urozmaicał kształty zwieńczenia; 2) określenie, używane w literaturze naukowej na późnośredniowieczne i renesansowe tabernakulum.

nieprzykryta, wydzielona przestrzeń w obrębie budynku lub zespołu architektonicznego, spełniająca funkcje użytkowo‑reprezentacyjne. Rozróżniamy dziedzińce zamknięte, otoczone ze wszystkich stron zabudowaniami i otwarte, pozbawione przynajmniej z jednej strony zabudowy architektonicznej.

(wł. faciata) elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją arch. (rozczłonkowanie arch.; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja mai. itp.), zawierająca przeważnie główne wejście.

w architekturze pionowa podpora, najczęściej wolno stojąca, o funkcji podobnej jak kolumna (może mieć również bazę, głowicę, nasadnik), o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp. Filar jest jednym z najdawniejszych elementów dźwigających; szczególnego znaczenia nabrał z chwilą opanowania techniki sklepień.

(wł. pittura, fresco - malowanie na świeżym tynku), inaczej alfresco, buon fresco: 1) technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku, pokrytym kilku warstwami zaprawy, farbami z pigmentów odpornych na alka- liczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; 2) malowidło wykonane tą techniką; spoiwem staje się tu samo podłoże na skutek przemiany wapna gaszonego pod wpływem dwutlenku węgla z powietrza w krystaliczny węglan wapnia, który wiąże cząsteczki farby.

(wł. od fronte – przód, front, łac. frontis – czoło) – trójkątny szczyt fasady świątyni klasycznej (lub budowli w stylu klasycznym) nad portykiem kolumnowym, pomiędzy krawędziami dwuspadowego dachu i gzymsem.

(fr.  frise [czytaj: fris] hiszp. friso , frisar [czytaj: frizo, frizar] - wyżłabiać) pozioma część belkowania w porządkach klasycznych zawarta między architrawem a gzymsem; w porządku doryckim składa się z tryglifów i metop, w innych porządkach jest gładka lub zdobiona motywami ornamentów albo figur.; 2) poziomy pas dekoracyjny, stosowany w architekturze (fryzy płaskorzeźbione, ceramiczne, malowane) i w innych dziedzinach sztuki (malarstwo, grafika, rzemiosło artystyczne).

architektoniczny element w formie poziomego (zwykle profilowanego) występującego przed lico muru pasa pojedynczego lub złożonego, o krawędziach przebiegających w płaszczyźnie równoległej do ściany; wykonywany z kamienia, cegły, terakoty, drewna, metalu, tynku na podłożu ceglanym, drewnianym lub żelaznym, wreszcie z betonu lub żelbetu. Gzyms może pełnić funkcje praktyczne (ochrona ściany przed ściekającą wodą opadową), jak i dekoracyjne. Gzymsy dzieli się na zewnętrzne i wewnętrzne.

(ang. illusimism, od łac. illusio - szyderstwo, ironia; złudzenie) w malarstwie i rzeźbie dążenie do możliwie wiernego oddania złudzenia rzeczywistości; stosuje się zasady perspektywy, dążąc do zaakcentowania przestrzeni oraz budowy anatomicznej, starając się równocześnie oddać wiernie barwę i materialność postaci i przedmiotów. Terminem malarstwo iluzjonistyczne określa się zwłaszcza monumentalne malarstwo ścienne, które przez mistrzowskie opracowanie różnych rodzajów perspektywy i przy stosowaniu skrótów stara się powierzchnię sklepienia i ściany przedstawić jako przestrzeń uciekającą w głąb, zupełnie otwartą lub ograniczoną ramami architektonicznymi, często tworzącą złudzenie zatarcia granic między architekturą malowaną a rzeczywistą.

górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom.

mała kultowa budowla wolno stojąca lub połączona z większym kompleksem architektonicznym, bądź też wyodrębnione wnętrze dla niewielkiej liczby wiernych. (…) W liturgice chrześcijańskiej - niewielka budowla wolno stojąca lub połączona z kościołem, a także wydzielone pomieszczenie z ołtarzem stanowiące część większej budowli, a pełniące wszystkie liturgiczne funkcje kościelne lub ich część.

ornament manierystyczny operujący formami taśmy, jakby wycinanej z blachy, komponowany przestrzennie, o zakończeniach zwijających się łagodnie lub spiralnie. Ukształtował się we Francji (szkoła Fontainebleau), rozwinięty w Niderlandach ok. poł. XVI w., rozpowszechnił się w całej środk. Europie. Stosowany w dekoracji architektonicznej i rzeźbiarskiej (portale, nagrobki i obramienia otworów, tablic, kartusze itp.), snycerstwie (ołtarze, stalle, konfesjonały), w różnych działach rzemiosła artystycznego, malarstwie itp.

zagłębienie w stropie drewnianym między odcinkami krzyżujących się belek lub utworzone przez wprowadzenie między belki stropowe poprzecznych beleczek lub listew, dzielących przestrzenie międzybelkowe na wgłębione pola (tzw. strop kasetonowy); kasetony stosowane dla celów dekor. występują powszechnie również w architekturze murowanej, na stropach, sklepieniach, kopułach, podłuczach arkad itd.; wykuwane są w kamieniu lub wyrabiane w stiuku i tynku. Mają różną głębokość; od głębokich skrzyńców między belkami stropu, poprzez płytsze, obramione listwami, aż do kasetonów pozornych, malowanych na stropach lub sklepieniach (głównie w XVI w.). Mają też różne formy: czworoboczne i wieloboczne, kuliste, przy czym na jednym stropie lub sklepieniu występują nieraz różne kształty i wielkości k., na ogół w rytmicznych układach.

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

porządek architektoniczny o głowicy łączącej cechy porządku jońskiego (woluty) i kapitelu korynckiego (liście akantu).

pozioma, wydzielona część budynku zawarta między stropem (lub podłogą) a stropem lub dachem. W zależności od usytuowania względem gruntu dzielimy je na nadziemne (w tym parter i piętra) oraz podziemne (np. piwnice).

sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewnętrznie część budowli, zawierająca takie sklepienie (kopuła zewnętrzna).

(daw. laternia, lutemu, z późnołac. laterna, łac. lanterna, przez etruski od gr. lampter) nadbudówka w formie okrągłej, owalnej lub wielobocznej wieżyczki, nad dachem lub kopułą (na otworze w pierścieniu zwornikowym), gęsto przepruta oknami, zwieńczona własnym hełmem, najczęściej kopulastym, oświetlająca wnętrze. W średniowiecznej architekturze sakralnej występowały tzw. wieże‑latarnie ponad transeptem kościołów romańskich i gotyckich; od renesansu stosowano latarnie powszechnie w budowlach kopułowych i na dachach mniejszych kościołów i kaplic; zazwyczaj latarnie rozczłonowane były zewnątrz arkadami z półkolumnami, pilastrami lub hermami.

pomieszczenie otwarte na zewnątrz, zwykle przesklepione, usytuowane zazwyczaj w elewacji budynku na całej jej szerokości lub na krótszym odcinku, na jego narożu, na parterze lub piętrze, zamknięte kompozycyjnie i niebędące ciągiem komunikacyjnym, służące głównie jako miejsce dla wypoczynku i widokowe.

(gr. monos - jedyny + gramma - litera) znak jednoliterowy lub składający się z kilku liter stojących obok siebie albo powiązanych w jedną całość (najczęściej z początkowych liter imion lub imienia i nazwiska), może być także skrótem jednego czy kilku słów, a nawet całych zdań. Od V w. p.n.e. stosowano monogramy na monetach, a od I w. p.n.e. na nagrobkach i przedmiotach przenośnych, np. wazach; w średniowieczu m. zastępował podpis na listach, dokumentach i pieczęciach; od ostatniej ćw. XV w. monogramy używane były przez artystów i rzemieślników zarówno jako sygnatura dzieła, jak i zastrzeżenie prawa własności; od okresu renesansu obok m. zaczęto używać pełnego lub skróconego nazwiska artysty (sygnatura). Monogram występuje często w herbach, sygnetach oraz na przedmiotach użytku osobistego; znalazł też zastosowanie jako motyw ornament, umieszczany w ozdobnym kartuszu na budowlach. Średniowiecznych artystów anonimowych, znanych tylko z dzieł sygnowanych monogramami, nazywamy monogramistami (np. Mistrz E.S.).

(wł., od fronte – przód, front, łac. frontis – czoło) – trójkątny szczyt fasady świątyni klasycznej (lub budowli w stylu klasycznym) nad portykiem kolumnowym, pomiędzy krawędziami dwuspadowego dachu i gzymsem.

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby naw rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawę główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina n. główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego); w większych założeniach średniowiecznych spotyka się dwie nawy poprzeczne (np. dwie równolegle od strony prezbiterium lub w kościołach dwuchórowych jedna od wschodu, druga od zachodu.

(franc. niche) najczęściej prostokątne lub półokrągłe, zamknięte półkoliście górą wgłębienie w murze, o charakterze dekor., często przesklepione konchą, zwieńczone małymi frontonami trójkątnymi, półokrągłymi lub odcinkiem gzymsu, ujęte w kolumienki albo pilastry.

(łac. oko) okrągły otwór w ścianie lub sklepieniu (najczęściej w szczycie kopuły) przepuszczający światło i powietrze do wnętrza.

(późnołac. oratorium - miejsce modlitwy) oddzielne pomieszczenie, rodzaj kaplicy, przeznaczone dla celów kultowych ściśle określonej grupy wiernych, np. zakonników w klasztorze, alumnów w seminarium duchownym, chorych w szpitalu.

powierzchnia wewnętrzna muru ujmującego otwór okienny, drzwiowy itp. Rozróżniamy ościeże boczne (wewnętrzne powierzchnie węgarów) i górne (wewnętrzne powierzchnie nadproża lub łuku zamykającego otwór). Skośnie ścięte ku wnętrzu lub na zewnątrz ościeże nazywa się glifem lub rozglifieniem; rozglifienie stosowano powszechnie w architekturze średniowiecznej, szczególnie w otworach murów obronnych. Ościeże wyłożone boazerią noszą nazwę szpaletów.

sposób przedstawiania sytuacji przestrzennych na płaszczyźnie, wykorzystujący fakt, że dalszy z dwóch równoległych odcinków widać pod mniejszym kątem.

(franc. pilastre, z wł. pilastro, od pilą - filar) płaski filar przyścienny, pełniący funkcje podpory i dekoracyjnego rozczłonkowania ścian; występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu; występuje w połączeniu z belkowaniem, rzadziej z łukami (arkady pilastrowe). Czasem stosuje się tzw. wiązkę pilastra - zestawienie całych, pół- i ćwierćpilastrów, wywołujących wrażenie nałożenia na siebie kilku pilastrów o węższych trzonach.

(niem. Portal, wł. portale, od porta - drzwi) ozdobne obramienie otworu wejściowego, na które składają się elementy arch. i rzeźb. Po bokach otwór ujmują glify o różnie ukształtowanych profilach, filary, kolumny lub pilastry, dźwigające nadproże lub łuk; portale bardziej rozbudowane mają zwieńczenie w formie odcinków belkowania, szczytów itp. Zależnie od charakteru podpór i kształtu zwieńczenia wyróżnia się portal kolumnowy, arkadowy, ostrołukowy itp. W średniowiecznej architekturze sakralnej wykształcił się odrębny typ p. monumentalnych, bogato dekorowanych rzeźbą figuralna i dekoracyjną, o szerokich rozglifieniach, z ustawionymi przy nich w uskokach kolumienkami, zamkniętych górą rzędami archiwolt, również w uskokach, ujmujących pole wypełnione rzeźbionym tympanonem (portal perspektywiczny); portale takie często obejmowały dwa lub trzy otwory wejściowe (tzw. portale bliźniacze, potrójne). Dla okresu baroku charakterystyczne były portale., których rozbudowane zwieńczenia łączyły się z balkonem piętra (portal balkonowy).

(niem. Presbyterium, wł. presbiterio, łac. presbyterium) przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od nawy głównie lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą; wyodrębniona także w bryle zewnętrznej. Prezbiterium zamykała zwykle ściana prostokątna, półkolista (-apsyda) lub wieloboczna; rzut i bryłę prezbiterium wzbogacały (gł. w architekturze średniowieczne) apsydiole, obejście, wieniec kaplic. W średniowieczu prezbiterium było z reguły orientowane (skierowane na wschód); w niektórych kościołach (zwłaszcza w romańskich tzw. bazylikach dwuchórowych) występowały dwa prezbiteria: od wschodu i zachodu. W prezbiterium znajduje się sanktuarium z ołtarzem głównym, stalle dla kleru oraz wyposażenie służące do obrzędów liturgicznych.

(łac. reliquiae - pozostałości lub resztki) fragmenty szczątków osoby świętej lub przedmioty z nią związane, będące obiektem kultu. 

konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły (rzadziej z monolitu, np. żelazobetonu), o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

sklepienie beczkowe sklepienie w kształcie połowy leżącego walca przeciętego wzdłuż płaszczyzny poziomej.

w zastosowaniu do przedstawień plastycznych (zwłaszcza w malarstwie, grafice i płaskorzeźbie), oznacza zmniejszenie postaci lub jej części — na przykład ręki czy nogi — albo obiektu, takiego jak fragment ściany budowli czy droga. Zjawisko to powstaje w wyniku zastosowania zasad perspektywy linearnej. Skrót był stosowany niejako programowo w malarstwie iluzjonistycznym.

(sztukateria) (franc. stuc, z wł. stucco) wyprawa, materiał zdobniczy. nakładany na ściany i elementy architektoniczne wnętrz (rzadziej elewacji); w skład stiuku wchodzi wapno, piasek marmurowy, gips, klej i barwniki.

rozłożenie i wzajemne przenikanie się świateł i cieni stosowane w rysunku, malarstwie i grafice w celu wydobycia efektu trójwymiarowości.

w kościołach rzymskokatolickich mała, zamykana szafka lub wnęka w murze, przeznaczona do przechowywania konsekrowanej hostii i komunikantów.

[czyt. tromplej] (fr. oszukać oko) rodzaj iluzjonistycznego ujęcia przedstawianego motywu, wywołujący u widza wrażenie, że ma przed sobą rzeczywiste, trójwymiarowe przedmiot

budowla lub wyodrębniona część innej budowli na planie koła, owalu, wieloboku lub prostokąta, której wysokość jest wyraźnie zaakcentowana w stosunku do szerokości podstawy. Oprócz funkcji mieszkalnych, reprezentacyjnych, wypoczynkowych wieże (gł. rusticae) były też centrami produkcji rolniczej. Wieże o rozbudowanej architekturze (kompleksie portyków, bibliotek, nimfeów, ogrodów) miewały zazwyczaj bogaty wystrój artystyczny Wieże późnoantyczne były właściwie wielkimi pałacami, czasem obronnymi. Do formy wież starożytnych nawiązała architektura świecka renesansu włoskiego, stąd rozpowszechnił się w całej Europie typ letniej willowej rezydencji. Obecnie termin wieża określa jednorodzinny dom wolno stojący typu miejskiego, otoczony niewielkim ogrodem; niekiedy również mały pensjonat w miejscowościach letniskowych i kuracyjnych.

(niem. Sakristei, ze starowł. sacristia, od sacrista - sługa kościelny, zakrystian, z łac. sacer – świętość) boczne pomieszczenie w świątyni chrzęść, przylegające od północy lub południa i połączone wejściem z prezbiterium; niekiedy z drugim wejściem od zewnątrz; przeznaczone do przechowywania szat i sprzętów liturgicznych oraz do przygotowywania się kapłanów do odprawiania obrzędów liturgicznych.