(wł. baldacchino, łac. Baldac - Bagdad - podniebienie, podniebie): 1) w kościele chrześcijańskim osłona przedmiotów kultu, przenośna lub stała – nad głównym ołtarzem; 3) dekoracyjny motyw architektoniczny w kształcie wieżyczki; wsparty na kolumnach lub filarach, z podniebieniem często ozdobionym kasetonami, osłania nagrobki lub konfesje; 4) od XII wieku część składowa łóżka i tronu, wykonana z drewna lub tkaniny.

(franc. base, łac. basis - podstawa, podwalina) podstawa kolumny, filara, pilastra, dźwigająca trzon. Jej głównymi elementami są: kwadratowa płyta (plinta) oraz wałki (torusy) rozdzielone wklęską (trochilusem). Występuje od starożytności we wszystkich porządkach architektonicznych prócz doryckiego. 

1) baldachimowa obudowa architektoniczna, wznoszona w kościołach nad ołtarzami, grobami świętych, chrzcielnicami lub relikwiarzami; cyborium wykonywane głównie z drewna i kamienia, najczęściej stosowano w okresie romańskim i gotyckim; dominujący typ stanowią cyboria o czterech kolumnach, dźwigających baldachim kopułowy, ostrosłupowy lub o bardziej złożonych kształtach, często ze sklepieniem od wewnątrz. W gotyku istniało kilka typów cyboriów: przyścienne, niszowe, związane z lektorium, także przenośne i podróżne; w renesansie i baroku przeważał typ arch. wolno stojący; barok często zwiększał liczbę kolumn i urozmaicał kształty zwieńczenia; 2) określenie, używane w literaturze naukowej na późnośredniowieczne i renesansowe tabernakulum.

(od fr. diagonala, z późnołacińskiego linea diagonalis – linia skośna, przekątna, od gr. diagónis) zasada kompozycji obrazu lub rzeźby po przekątnych (diagonalnych), akcentowanie (np. kolorem, światłocieniem, jednym z elementów przedstawianych) jednej lub kilku osi ukośnych, ograniczenie znaczenia kompozycyjnego poziomów i pionów; typowa np. dla malarstwa barokowego. Zobacz też: horyzontalizm, wertykalizm.

(franc. draperie, od drap - sukno) tkanina ułożona w dekor. fałdy, stosowana często w wystroju wnętrz, zwłaszcza barokowych Imitacje draperii w kamieniu, stiuku, tynku, drewnie, draperie występujące w malarstwie i grafice w postaci rozsuniętych kotar czy festonów, były szczególnie popularne w sztuce (gotyckich nagrobkach, barokowych ołtarzach i obrazach, klasycystycznych wnętrzach).

(wł. serpente – wąż) zasada kompozycyjna w sztukach plastycznych, charakteryzująca się silnym, spiralnym skręceniem ciała postaci wzdłuż pionowej osi. Stosowana w rzeźbie i malarstwie, nadaje dziełom niezwykłą dynamikę, lekkość i iluzję ruchu, sprawiając, że postać jest atrakcyjna do oglądania z każdej strony.  

kompozycja rzeźbiarska złożona z dwóch lub więcej powiązanych ze sobą postaci albo obiektów, stanowiąca jedną spójną całość. W przeciwieństwie do jednoosobowego posągu, opowiada określoną historię i skupia się na relacji między elementami kompozycji.

mała kultowa budowla wolno stojąca lub połączona z większym kompleksem architektonicznym, bądź też wyodrębnione wnętrze dla niewielkiej liczby wiernych. (…) W liturgice chrześcijańskiej - niewielka budowla wolno stojąca lub połączona z kościołem, a także wydzielone pomieszczenie z ołtarzem stanowiące część większej budowli, a pełniące wszystkie liturgiczne funkcje kościelne lub ich część.

(łac. compositio - złożenie) sposób powiązania elementów formalnych dzieła (linii, brył, płaszczyzn, plam barwnych, rozłożenia światła i cienia), tak aby tworzyły całość zgodną z intencją twórcy; z pojęciem kompozycja wiąże się pojęcie schematu kompozycyjnego, tzn. stałego układu poszczególnych elementów kompozycyjnych, charakterystycznych dla danego kierunku, epoki itp. Na schemat kompozycyjny składają się: jego ramy zewnętrzne (np. otoczenie przestrzenne dzieła architektury lub rzeźby, rama malowidła) i wewnętrzne, wyznaczające zasięg przestrzenny samej kompozycji (np. kształt przestrzenny dzieła architektury lub rzeźby, figura planimetryczna zawierająca kompozycję obrazu), osie kompozycyjne, zazwyczaj ze sobą sprzężone (przecinające się równolegle, zbieżne itp.), podziały kompozycyjne, wprowadzające rozgraniczenia wewnątrz kompozycji i porządkujące ją, napięcia kierunkowe, sugerujące ruch rzeczywisty lub wyobrażeniowy itp. Schemat kompozycyjny (poza sztuką abstrakcyjną) nie jest nigdy schematem oderwanym, ale wynika z programu i celowości dzieła architektury czy rzemiosła artystycznego oraz z tematyki rzeźby lub obrazu, przyczyniając się do wydobycia pożądanych momentów treściowych; w zależności od charakteru schematu kompozycyjnego i jego czynników mówimy o kompozycji zamkniętej, otwartej, zwartej, luźnej, dynamicznej, statycznej, symetrycznej, diagonalnej itp.

(wł. contrapposto - przeciwieństwo, kontrast) zasada kompozycji, polegająca na ustawieniu postaci ludzkiej tak, aby ciężar ciała spoczywał na jednej nodze i na zrównoważeniu tej postawy lekkim wygięciem tułowia i ramienia w stronę odwrotną; kontrapost, stosowany w reliefach egipskich, przyjął się w pełni w klasycznej rzeźbie greckiej; występował też w rzeźbie gotyckiej i nowożytnej.

w plastyce to uwydatniona różnica, zestawienie lub przeciwstawienie elementów dzieła (np. obrazu, rzeźby) o skrajnie odmiennych cechach. Jest to podstawowy środek kompozycyjny i artystyczny, który ma na celu zdynamizowanie kompozycji, przyciągnięcie uwagi widza lub uwydatnienie najważniejszych części dzieła.

(wł. breccia - wyłom, gruz, kamień łamany) odmiana kamienia, która zalicza się do tzw. marmurów technicznych, o unikalnej strukturze powstałej z pokruszonych, ostrokrawędzistych odłamków skalnych spojonych naturalnym cementem. Charakteryzuje się niejednorodną, mozaikową strukturą oraz wyrazistą, wielobarwną i kontrastową paletą kolorów (od bieli i ciepłych beżów, przez brązy, żółcienie, aż po intensywne czerwienie, zielenie i szarości), w której barwa tła (spoiwa) wyraźnie odcina się od barwy wtopionych w nie fragmentów skalnych.

wydobycie kształtu postaci lub przedmiotu; w malarstwie — stosowanie światłocienia i modulacji kolorystycznej, w rzeźbie – odtwarzanie kształtu w bryle, w grafice – akcentowanie linią lub szrafowanie.

(łac. obeliscus, z gr. obeliskos - rożen, słup) wysoki słup, przeważnie czworoboczny, zwężający się ku górze, ścięty u szczytu, w formie wydłużonego ostrosłupa. Monumentalne i monolitowe obeliski charakterystyczne są dla architektury starożytnego Egiptu.

sposób przedstawiania sytuacji przestrzennych na płaszczyźnie, wykorzystujący fakt, że dalszy z dwóch równoległych odcinków widać pod mniejszym kątem.

wyjątkowa dbałość o szczegóły, staranność warsztatową oraz szacunek dla przedstawianego tematu, które wynikają z głębokiego przywiązania do tradycji lub emocjonalnego zaangażowania artysty.

w rzeźbie i malarstwie figur, półpostać; termin używany najczęściej na określenie portretu rzeźb.

(franc. portrait) dawniej zwany też konterfektem, przedstawienie malarskie, rzeźbiarskie, graficzne lub rysunkowe wyglądu konkretnego człowieka (modela). Istnieją różne ujęcia portretowe: wizerunek głowy, popiersie, półpostać, ujęcie całopostaciowe (en pied); model może być przedstawiony z profilu, frontalnie (en face) lub „w trzech czwartych” (en trois quarts), tzn. częściowo zwrócony w bok. Najczęściej ukazany jest z akcesoriami, atrybutami jego stanu, władzy, zawodu (np. władca z insygniami, uczony z księgą itp). Ważne jest upozowanie modela i sceneria, w której został przedstawiony. W portrecie reprezentacyjnym (np. dworskim) model może być wyobrażony na tronie lub stać w monumentalnej, godnej pozie, odziany w bogaty strój, z akcesoriami władzy lub stanowiska, pokazany na tle bogatej architektury lub udrapowanej kotary; odmianą portretu reprezentacyjnego jest portret konny. W portrecie niereprezentacyjnych ujęcie jest skromniejsze, uwaga skupiona na prostym oddaniu podobieństwa postaci lub jej cech psychologicznych. Ten rodzaj portretu nazywany bywa portretem realistycznym - niesłusznie, gdyż realistyczny bywa także portret reprezentacyjny. Wielopostaciowe portrety, ukazujące rodzinę (m.in. p. małżeński), krąg osób zaprzyjaźnionych, władcę ze swym dworem, członków bractwa cechowego, korporacji lub syndykatu, nazywane są portretami zbiorowymi (grupowymi).

(franc. sarcophage, z późnołac. sarcophages - grobowiec z gr. sarkophagos - mięsożerny) ozdobna trumna, zwykle w kształcie skrzyni, wykonywana głównie z kamienia, metalu, drewna lub gliny, pokrywana dekoracją malarską lub rzeźbiarską.

konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły (rzadziej z monolitu, np. żelazobetonu), o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

(franc. stuc, z wł. stucco) materiał zdobniczy, nakładany na ściany i elementy architektoniczne wnętrz (rzadziej elewacji); w skład stiuku wchodzi wapno, piasek marmurowy, gips, klej i barwniki.

rozłożenie i wzajemne przenikanie się świateł i cieni stosowane w rysunku, malarstwie i grafice w celu wydobycia efektu trójwymiarowości.