Znane treści, nowe cele

Barok narodził się we Włoszech, lecz jego oddziaływanie bardzo szybko przekroczyło Alpy, stając się jednym z najważniejszych stylów architektonicznych nowożytnej Europy. Kluczową rolę odegrał tu kościół jezuitów w Rzymie, Il Gesù, którego nowatorska forma – pielgrzymkowy układ, silne skupienie uwagi na ołtarzu oraz monumentalna, dynamiczna fasada – stały się wzorem dla świątyń wznoszonych przez zakon na całym kontynencie. Model ten rozpowszechnił się w krajach katolickich, zwłaszcza tam, gdzie reformy soboru trydenckiego wymagały nowych rozwiązań liturgicznych i przestrzennych Europy. W każdym z regionów barok przyjmował lokalne cechy – od bogatej dekoracji stiukowej w krajach niemieckich po monumentalne, teatralne kompozycje fasad w Hiszpanii – lecz rdzeń koncepcji przestrzeni sakralnej pozostawał pod silnymi wpływami włoskimi.

W XVIII wieku dojrzały barok zaczął stopniowo przechodzić w rokoko, które nie odrzucało jego założeń, lecz przekształcało je w kierunku większej lekkości, dekoracyjności i intymności. W wielu krajach Europy – zwłaszcza w Niemczech, Austrii i Polsce – oba style współistniały, tworząc charakterystyczne połączenia monumentalnej, teatralnej architektury barokowej z rokokową finezją detalu, asymetrią, pastelową kolorystyką i bogatą ornamentyką stiukową. W efekcie powstawały wnętrza, które zachowywały barokowy układ przestrzenny i dramaturgię światła, a jednocześnie zyskiwały rokokową miękkość i dekoracyjny przepych, stanowiąc jedne z najbardziej efektownych realizacji europejskiej sztuki sakralnej.

Architektura barokowa w Hiszpanii rozwijała się w warunkach silnej pozycji politycznej i gospodarczej państwa, ukształtowanej przez odkrycia geograficzne, handel oraz ekspansję terytorialną Habsburgów. Ważną rolę odgrywał Kościół, energicznie realizujący założenia kontrreformacji, oraz dwór królewski – główni mecenasi sztuki. Do połowy stulecia w budownictwie nadal obecne były wpływy renesansu i manieryzmu przywiezione z Włoch, jednak właściwy rozkwit hiszpańskiej architektury barokowej nastąpił dopiero w jego drugiej połowie.

Za prekursora tego stylu w Hiszpanii uznaje się Juana Gómeza de Morę, nadwornego architekta Filipa III, który w swoich projektach łączył inspiracje włoskim renesansem z lokalną tradycją budowlaną. Do jego najważniejszych realizacji należą budynek sądu Corte de Madrid oraz ratusz na placu Casa de la Villa, będący jedną z siedzib madryckiej rady miejskiej. Zwłaszcza pierwszy z tych obiektów kontynuuje estetykę Juana de Herrery – surową, oszczędną i opartą na klarownych podziałach – stanowiąc pomost między późnym renesansem a wczesnym barokiem hiszpańskim.

Zapoznaj się z poniższymi ilustracjami interaktywnymi i wykonaj polecenie.

Z czasów Filipa IV pochodzi zaprojektowany przez Pedro Sancheza kościół San Isidro del Real w Madrycie, ukończony w 1644 roku, a wzorowany na rzymskim Il Gesù. Założony został na planie krzyża łacińskiego z pojedynczym transeptem, bocznymi kaplicami i kopułą. Pierwotnie kościół znajdował się w posiadaniu jezuitów i był poświęcony hiszpańskiemu misjonarzowi, Franciscusowi Xaveriusowi. Po tym, jak jezuici zostali wypędzeni z Hiszpanii w 1676 roku, kościół stał się oficjalnie kościołem kolegiackim.

Zapoznaj się z ilustracją interaktywną i wykonaj polecenie.

Świątynia otrzymała plan krzyża łacińskiego z jedną nawą, kaplicami bocznymi połączonymi ze sobą oraz wyraźnie zaznaczonym transeptem. Nad skrzyżowaniem naw wzniesiono kopułę, która stała się jednym z kluczowych elementów kompozycji przestrzennej. Całość utrzymano w charakterystycznym dla hiszpańskiego baroku połączeniu monumentalności i powściągliwej elegancji, widocznej zwłaszcza w zewnętrznej bryle.

RDOPNHT5HU5S6

Ilustracja przedstawia wnętrze kościoła San Isidro del Real w Madrycie. Na fotografii znajduje się nawa główna, na końcu której znajduje się ołtarz. Tuż przed prezbiterium z ołtarzem i transeptem, znajdują się łuki międzynawowe, nad którymi widoczny jest fragment kopuły. Nawy boczne są oddzielone od nawy głównej bogato zdobionymi łukami arkadowymi.

W połowie XVII wieku architekci dużą wagę przywiązywali do dekoracji fasad, coraz większą rolę odgrywał detal architektoniczny. Pojawiają się na nich tarcze, medaliony, woluty. W baroku przebudowano fasadę zachodnią założonej na planie krzyża, trzynawowej, romańskiej katedry Santiago de Compostela. Pielgrzymkowego charakteru nadały schody, na których organizowano nabożeństwa. Bogata dekoracja nawiązuje do rozwiązań Borrominiego.

Zapoznaj się z ilustracją interaktywną i wykonaj polecenie.

Styl barokowym zyskał miano narodowego za sprawą José Benito de Churriguey, który wprowadził tak bogate dekoracje, że przesłaniały elementy konstrukcyjne, doprowadzając do ekstrawagancji w zdobieniach. Te odmianę baroku nazywa się od nazwiska architekta churrigueryzmem. Czerpiąc z tradycji włoskich i niderlandzkich churrigueryzm zespala elementy hiszpańskiego późnego gotyku, ornamentykę baroku rzymskiego i stylu wypracowanego w Niderlandach: skręcone kolumny, pilastry w kształcie herm, rzeźbione kotary, powyginane i skomplikowane, gierowane gzymsy, festony, wici roślinne, medaliony, rzeźby figuralne; płaszczyzny budynku pokrywa przerośnięta, splątana i ruchliwa ornamentyka, liczne motywy roślinne. Elementy churrigueryzmu zostały zastosowane w fasadzie kościoła św. Kajetana w Madrycie, zbudowanej z granitu i zaprojektowanej przez José de Churriguera.

Zapoznaj się z ilustracją interaktywną i wykonaj polecenie.

Według planów Alberta Churriguery w latach 1729‑1756 powstał Plac Mayor de Salamanca, który z czasem stał się centrum życia społecznego w hiszpańskim mieście Salamanka. Za życia architekta postawiono pawilony Real i San Martín, a całość ukończono po jego śmierci z niewielkimi odniesieniami do jego planów.

Zapoznaj się z ilustracjami i dołączonymi komentarzami interaktywnymi, a następnie wykonaj polecenie.

• Widok całego obiektu z placem
• Ratusz

Widok całego obiektu z placem10

RP7LV1U98JL8A

Ilustracja interaktywna przedstawia Plac Mayor de Salamanca. Na fotografii znajduje się ogromny plac otoczony zwartą zabudową z trzech stron. Na ilustracji znajdują się interaktywne punkty. Po kliknięciu w punkt pojawiają się dodatkowe informacje: 1. Plac jest nieregularny, a żadna ze ścian otaczającej go zabudowy, nie ma takiej samej wysokości., 2. Zabudowa placu z lewej i z prawej, z wyjątkiem głównej fasady, ma cztery kondygnacje, w tym trzy nad poziomem arkadowego parteru., 3. W zabudowie otaczającej plac znajduje się kilka wejść, prowadzących do różnych ulic z przeciwległych części. 4. W głównej fasadzie budynku znajduje się 5 wejść oraz wieża zegarowa., 5. Posiada 88 łuków wspartych na solidnych filarach i zdobionych medalionami.

Ilustracja interaktywna przedstawia Plac Mayor de Salamanca. Na fotografii znajduje się ogromny plac otoczony zwartą zabudową z trzech stron. Na ilustracji znajdują się interaktywne punkty. Po kliknięciu w punkt pojawiają się dodatkowe informacje: 1. Plac jest nieregularny, a żadna ze ścian otaczającej go zabudowy, nie ma takiej samej wysokości., 2. Zabudowa placu z lewej i z prawej, z wyjątkiem głównej fasady, ma cztery kondygnacje, w tym trzy nad poziomem arkadowego parteru., 3. W zabudowie otaczającej plac znajduje się kilka wejść, prowadzących do różnych ulic z przeciwległych części. 4. W głównej fasadzie budynku znajduje się 5 wejść oraz wieża zegarowa., 5. Posiada 88 łuków wspartych na solidnych filarach i zdobionych medalionami.

Ratusz40

R1NM2VG95O5AM

Ilustracja przedstawia Plac Mayor de Salamanca. Na fotografii znajduje się fragment placu i zbliżenie na fasadę głównego budynku otaczającego plac. Trzykondygnacyjna fasada jest znacznie wysunięta do przodu. Dolna kondygnacja zawiera pięć dużych łuków arkadowych, z których środkowy jest najszerszy. Kolejne kondygnacje, oddzielone wyraźnym gzymsem zawierają po pięć dużych okien. Fasada jest zwieńczona balustradą oraz dobudowana w XIX wieku dzwonnicą. Fasada jest bogato zdobiona rzeźbami, kolumnami, pilastrami.

Barok w Austrii rozwijał się w ścisłym związku z polityczną i kulturową potęgą Habsburgów, którzy uczynili z Wiednia jedno z najważniejszych centrów artystycznych Europy. Dwór cesarski, zakon jezuitów oraz liczne zgromadzenia zakonne aktywnie wspierali monumentalne projekty architektoniczne, mające podkreślać prestiż dynastii i siłę katolicyzmu po soborze trydenckim. Wiedeń stał się miejscem, w którym włoskie wzorce barokowe – zwłaszcza dzieła Berniniego, Borrominiego i Cortony – spotykały się z lokalną tradycją budowlaną, tworząc charakterystyczny, reprezentacyjny styl austriackiego baroku. Właśnie w tym środowisku ukształtowała się twórczość jednego z najważniejszych architektów epoki, Johanna Bernharda Fischera von Erlacha, który  odbywał praktykę we Włoszech i pracował w rzymskim warsztacie Johanna Paula i Philippa Schorów. Dzięki szerokim kontaktom poznał najważniejszych twórców epoki – Gianlorenza Berniniego, Francesco Borrominiego i Pietro da Cortonę – oraz ich realizacje, a poprzez środowisko antykwariuszy zgłębił także sztukę antyczną. Po powrocie do Austrii w 1687 roku szybko zdobył renomę i zaczął otrzymywać prestiżowe zlecenia od najwyższych sfer, stając się jednym z głównych twórców austriackiego baroku.

Wśród licznych realizacji Fischera von Erlacha szczególne miejsce zajmują jego projekty sakralne, w których architekt konsekwentnie rozwijał własną wizję monumentalnej, a zarazem klarownej przestrzeni barokowej. Jednym z najważniejszych przykładów tej koncepcji jest Kościół Świętej Trójcy, wzniesiony w latach 1694–1702. Założony na planie wzdłużnie ustawionej elipsy, łączy ją z przylegającym prezbiterium, ramionami transeptu i kruchtą. Wklęsła fasada ujęta dwiema wieżami tworzy monumentalne wejście, flankowane parami kolumn i zwieńczone figurami symbolizującymi boską mądrość oraz cnoty teologalne.

W pierwotnym układzie niższe wieże podkreślały dominującą kopułę nad nawą. Wnętrze, utrzymane w bieli, dekorowane jest oszczędnie, głównie sztukateriami akcentującymi podziały architektoniczne. Jedynym większym akcentem malarskim jest fresk Johanna Michaela Rottmayra w kopule. Typowe dla Fischera rozwiązania, eliptyczny plan, dwuwieżowa fasada i kopuła nad nawą, pojawiają się również w kolegialnym kościele w Salzburgu (1694–1707).

Zapoznaj się z poniższą galerią ilustracji i wykonaj polecenie.

• Plan
• Bryła
• Wnętrze

Plan10

R1JNABGGZV8FK

Ilustracja przedstawia czarno‑biały plan kościoła Świętej Trójcy w Salzburgu, linie są naniesione czarnym tuszem, na białym tle. Ściany zaznaczone zostały grubą kreską, inne elementy, jak np. schody cienkimi liniami.

Bryła40

R1T8HA6624VBP

Ilustracja przedstawia zdjęcie budynku zaprojektowanego przez Johanna Bernharda Fischer von Erlacha, kościół Świętej Trójcy w Salzburgu. Wklęsła fasada świątyni, ujęta dwiema wieżami na planie prostokąta, połączona jest z dwoma skrzydłami seminarium. Proste, pozbawione dekoracyjnego portalu wejście flankują wysunięte przed lico muru dwie pary monumentalnych kolumn na wysokich cokołach. Na szczycie odcinków belkowania ustawione są cztery figury, personifikacje boskiej mądrości oraz trzech cnót teologalnych: wiary, nadziei i miłości. Dolna kondygnacja fasady ozdobiona jest boniowaniem pasowym. Korpus nawowy wieńczy kopuła osadzona na bębnie.

Wnętrze40

R19ZBBGH9RJEV

Ilustracja przedstawia wnętrze kościoła Świętej Trójcy w Salzburgu. Wnętrze jest w całości tynkowane na biało. Jego dekoracja ograniczona jest przede wszystkim do sztukaterii podkreślającej detal architektoniczny. Jedynie, poniżej kopuły, na przeciwległych ścianach, znajdują się dwa freski w barwach czerwonych, białych i żółtych. W oddali widać ołtarz, ściana za ołtarzem wykonana jest z ciemnego drewna, umieszczone są na niej wyrzeźbione postacie.

Najbardziej okazałą świątynią zaprojektowaną przez austriackiego architekta jest kościół św. Karola Boromeusza w Wiedniu, wzniesiony w latach 1716–1737 jako wotum dziękczynne za ustanie zarazy. Fundatorem był cesarz Karol VI, a wezwanie kościoła nawiązuje do jego patrona – św. Karola Boromeusza, jednego z głównych propagatorów kontrreformacji. W poszczególnych elementach budowli widoczne są odniesienia zarówno do sztuki antycznej, jak i do twórczości mistrzów rzymskiego baroku. Wielowątkowa symbolika świątyni podkreśla zarazem kult św. Karola Boromeusza, jak i ideę władzy cesarskiej. Kościół ukończono w 1737 roku, czternaście lat po śmierci Johanna Bernharda Fischera von Erlacha; budowę doprowadził do końca jego syn, Joseph Emmanuel. Fischer von Erlach zaprojektował także majestatyczny ołtarz główny świątyni, ściśle zintegrowany z architekturą wnętrza. Przedstawia on wniebowzięcie św. Karola Boromeusza, a figury wykonał rzeźbiarz Ferdinand Maximilian Brokoff. Górna partia kompozycji została ukształtowana tak, aby naturalne światło wpadające do kościoła rozświetlało znak Boga Ojca umieszczony w promienistej glorii, wzmacniając teatralny i symboliczny charakter całej sceny.

Zapoznaj się z poniższą galerią ilustracji i wykonaj polecenie.

• Plan
• Bryła
• Wnętrze

Plan10

RMVS6H2454UZ6

Ilustracja interaktywna przedstawia czarno‑biały plan kościoła św. Karola Boromeusza w Wiedniu, linie są naniesione czarnym tuszem, na białym tle. Ściany zostały zamalowane tuszem, inne elementy, jak np. schody zaznaczone cienkimi liniami. Do kościoła prowadzą schody, fasada jest szeroka z bocznymi wieżami, następnie nawa jest w kształcie elipsy, a wokół niej znajduje się 6 kapliczek. Wydłużone prezbiterium zamknięte jest absydą. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1: Wokół eliptycznej nawy znajduje się sześć kaplic, 2: Wydłużone prezbiterium zamknięte jest apsydą. 3: Dopełnieniem świątyni jest szeroka fasada z bocznymi wieżami. 4: Do wnętrza prowadzą szerokie schody.

Ilustracja interaktywna przedstawia czarno‑biały plan kościoła św. Karola Boromeusza w Wiedniu, linie są naniesione czarnym tuszem, na białym tle. Ściany zostały zamalowane tuszem, inne elementy, jak np. schody zaznaczone cienkimi liniami. Do kościoła prowadzą schody, fasada jest szeroka z bocznymi wieżami, następnie nawa jest w kształcie elipsy, a wokół niej znajduje się 6 kapliczek. Wydłużone prezbiterium zamknięte jest absydą. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1: Wokół eliptycznej nawy znajduje się sześć kaplic, 2: Wydłużone prezbiterium zamknięte jest apsydą. 3: Dopełnieniem świątyni jest szeroka fasada z bocznymi wieżami. 4: Do wnętrza prowadzą szerokie schody.

Bryła40

R6KPT2M2AMTKH

Ilustracja interaktywna przedstawia kościół św. Karola Boromeusza w Wiedniu. W szerokiej fasadzie umieszczony jest kolumnowy portyk (sześć kolumn), zwieńczony trójkątnym frontonem, na szczycie którego ustawiono figurę św. Karola Boromeusza. Korpus nawowy zwieńczony jest wysoką, eliptyczną kopułą, opartą na bębnie. Na jej szczycie umieszczony został krzyż. Po dwóch stronach znajdują się wysokie kolumny - dzwonnice, sięgające prawie wysokości kopuły. Kolumny zostały ozdobione płaskorzeźbami, przedstawiającymi sceny z życia św. Karola Boromeusza. Przy kolumnach, od zewnątrz znajdują się dwie niższe wieże. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1: W szerokiej fasadzie centralnie umieszczony jest portyk zwieńczony trójkątnym frontonem. Jest to nawiązanie do sztuki antycznej, w tym wypadku do rzymskiego Panteonu. 2: Dwie monumentalne kolumny inspirowane są sztuką starożytnego Rzymu: wyraźnie nawiązują do antycznych kolumn cesarzy Trajana i Marka Aureliusza. Na opasujących je spiralnych pasach umieszczono płaskorzeźbione sceny z żywota św. Karola Boromeusza oraz cuda dokonane przez niego po śmierci. 3: Kolumny ozdobione są na hełmach koroną oraz orłem, czyli symbolami władzy ziemskiej. 4: Zastosowanie kolumnowego portyku zamkniętego trójkątnym frontonem nawiązuje do sztuki antycznej, w tym wypadku do rzymskiego Panteonu. 5: Dekoracja odnosi się do apoteozy patrona kościoła. W tympanonie umieszczono relief prezentujący cud uratowania Wiednia od zarazy za pośrednictwem św. Karola Boromeusza, a na szczycie naczółka ustawiona została jego figura. 6: Elementy zaczerpnięte z barokowej architektury Rzymu, zwłaszcza twórczości FrancescaBorrominiego, widoczne są w korpusie nawowym zwieńczonym wysoką, eliptyczną kopułą opartą na bębnie. Na jej szczycie umieszczony jest krzyż odnoszący się do władzy niebiańskiej.

Ilustracja interaktywna przedstawia kościół św. Karola Boromeusza w Wiedniu. W szerokiej fasadzie umieszczony jest kolumnowy portyk (sześć kolumn), zwieńczony trójkątnym frontonem, na szczycie którego ustawiono figurę św. Karola Boromeusza. Korpus nawowy zwieńczony jest wysoką, eliptyczną kopułą, opartą na bębnie. Na jej szczycie umieszczony został krzyż. Po dwóch stronach znajdują się wysokie kolumny - dzwonnice, sięgające prawie wysokości kopuły. Kolumny zostały ozdobione płaskorzeźbami, przedstawiającymi sceny z życia św. Karola Boromeusza. Przy kolumnach, od zewnątrz znajdują się dwie niższe wieże. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1: W szerokiej fasadzie centralnie umieszczony jest portyk zwieńczony trójkątnym frontonem. Jest to nawiązanie do sztuki antycznej, w tym wypadku do rzymskiego Panteonu. 2: Dwie monumentalne kolumny inspirowane są sztuką starożytnego Rzymu: wyraźnie nawiązują do antycznych kolumn cesarzy Trajana i Marka Aureliusza. Na opasujących je spiralnych pasach umieszczono płaskorzeźbione sceny z żywota św. Karola Boromeusza oraz cuda dokonane przez niego po śmierci. 3: Kolumny ozdobione są na hełmach koroną oraz orłem, czyli symbolami władzy ziemskiej. 4: Zastosowanie kolumnowego portyku zamkniętego trójkątnym frontonem nawiązuje do sztuki antycznej, w tym wypadku do rzymskiego Panteonu. 5: Dekoracja odnosi się do apoteozy patrona kościoła. W tympanonie umieszczono relief prezentujący cud uratowania Wiednia od zarazy za pośrednictwem św. Karola Boromeusza, a na szczycie naczółka ustawiona została jego figura. 6: Elementy zaczerpnięte z barokowej architektury Rzymu, zwłaszcza twórczości FrancescaBorrominiego, widoczne są w korpusie nawowym zwieńczonym wysoką, eliptyczną kopułą opartą na bębnie. Na jej szczycie umieszczony jest krzyż odnoszący się do władzy niebiańskiej.

Wnętrze40

RN9D85VMX4QFB

Ilustracja przedstawia prezbiterium kościoła św. Karola Boromeusza w Wiedniu. Ołtarz główny świątyni przedstawia wniebowzięcie św. Karola Boromeusza. Partia niebios zaprojektowana została w ten sposób, aby wpadające do kościoła światło słoneczne rozświetlało znak Boga Ojca umieszczony w promienistej glorii. Kolumny umieszczone w prezbiterium wykonane są z biało – brązowego marmuru i zakończone złotymi zdobieniami.

Jednym z najważniejszych dzieł Fischera von Erlacha jest pałac Schönbrunn w Wiedniu, wzniesiony na polecenie cesarza Leopolda I. Pierwszą wersję projektu architekt przygotował już w 1688 roku, jednak ze względu na monumentalność planowanego założenia nie zostało ono zrealizowane. Zamówiono u niego kolejny projekt, który bardziej odpowiadał możliwościom finansowym zleceniodawcy oraz ukształtowaniu terenu. Budowa zaczęła się w roku 1696. Już w 1700 roku część pałacu była gotowa do zamieszkania, prace nad resztą trwały jednak nadal. Ostatecznie budynek został ukończony dopiero w połowie XVIII wieku, za czasów panowania Marii Teresy. Wykonane w stylu klasycyzmu barokowego dzieło Fischera von Erlacha nawiązywało do Wersalu, będącego punktem odniesienia dla wszystkich barokowych pałaców i modelowym założeniem typu między dziedzińcem a ogrodem.

Zapoznaj się z ilustracjami interaktywnymi i wykonaj polecenie.

Wśród najwspanialszych realizacji Fischera von Erlacha szczególne miejsce zajmuje monumentalna Biblioteka Cesarska, której bogaty program dekoracyjny dopełnia malarstwo Daniela Grana. Całe wnętrze Biblioteki pokrywają freski wykonane w latach 1726–1730. W centralnym punkcie znajduje się apoteoza Karola VI, a wokół rozmieszczono liczne figury alegoryczne odnoszące się do chwały rodu Habsburgów, symbolicznie ukazujące ziemie pod ich panowaniem oraz przedstawiające historię powstania Biblioteki. Półki na książki zdobią kartusze z ornamentami w stylu regencji, zawierające sygnatury.

Zapoznaj się z poniższą galerią ilustracji i wykonaj polecenie.

• Bryła
• Wnętrze

Bryła10

R1VPSZ4EONJO6

Ilustracja przedstawia budynek zaprojektowany przez Johanna Bernharda Fischer von Erlach i Joseph Emmanuel Fischer von Erlach, fasadę Biblioteki Dworskiej w Wiedniu. Trójkondygnacyjna fasada pokryta jest białą elewacją, środkowy ryzalit jest lekko wysunięty do przodu. Na gzymsie ustawione są rzeźby.

Wnętrze40

RRZCSX5QFS6OP

Ilustracja przedstawia wnętrze Biblioteki Dworskiej w Wiedniu, zaprojektowane przez Johanna Bernharda Fischer von Erlach i i Joseph Emmanuel Fischer von Erlach, a dokładnie salę paradną, serce Austriackiej Biblioteki Narodowej. Sala ma prawie 80 m długości i 20 m wysokości, zwieńczona jest kopułą, pięknie udekorowaną freskami autorstwa malarza dworskiego Daniela Grana. W kopule znajdują się okrągłe okna. Wnętrze stanowią drewniane półki, które są wypełnione rzędami książek po sam sufit. Przy regałach stoją drabiny. W połowie wysokości ścian znajduje się balkon opierający się na drewnianych kolumnach. Zarówno balkon, jak i kolumny są ozdobione złotym ornamentem. Półki na książki zdobią kartusze z ornamentami w stylu regencji, zawierające sygnatury. Na środku pomieszczenia, a także po bokach stoi rzeźby.

W Niemczech szczególną popularnością wśród architektów XVIII wieku cieszyła się twórczość Jana Baltazara Neumanna, jednego z najwybitniejszych projektantów epoki. Urodzony w Królestwie Czech, zdobywał doświadczenie jako inżynier wojskowy w armii austriackiej, a następnie związał się z rodziną Schönbornów w Würzburgu, gdzie szybko dostrzeżono jego talent. Studiował dzieła Fischera von Erlacha i Hildebrandta, a w 1720 roku został mianowany głównym architektem miasta. Neumann zaprojektował ponad sto budowli sakralnych i świeckich, wprowadzając do swoich realizacji dekoracyjny styl rokoka. 

Najbardziej znanym kościołem zaprojektowanym przez Neumanna jest pielgrzymkowa Bazylika Vierzehnheiligen w pobliżu Bad Staffelstein, poświęcona Czternastu Świętym Wspomożycielom. W rzut krzyża łacińskiego o krótkich ramionach zostały wpisane elipsy przestrzeni centralnej z przedłużeniem zarówno do zachodniej części korpusu nawowego, jak i prezbiterium. W ramionach krzyża tę samą funkcję pełnią formy oparte na rzucie koła. Fasada kościoła ujęta w dwie zwieńczone bogatymi barokowymi hełmami, z centralnie umieszczonym ryzalitem, w którym umieszczone zostało główne wejście. Całość jednak nie jest ciężka, o czym decyduje wysmukłość fasady i jej bogata artykulacja, szczególnie pionowa, podkreślona symetrycznie rozmieszczonymi, licznymi otworami okiennymi.

• Plan
• Widok na bryłę

Plan10

R11R2BD1HFD8J

Rzut poziomy symetrycznego kościoła z nawą główną, ławkami, centralną rotundą oraz bocznymi kaplicami i półkolistym prezbiterium.

Widok na bryłę40

R1N7C659EODZM

Barokowy kościół z dwiema wysokimi wieżami zwieńczonymi hełmami, stojący na wzgórzu wśród drzew. Jasna, kamienna fasada budynku kontrastuje z ciemnym dachem. W tle rozciąga się panorama pól uprawnych i zabudowań niewielkiego miasta.

Zapoznaj się z opisem wnętrza kościoła autorstwa historyka sztuki Nikolausa Pevsnera – sugestywna charakterystyka Vierzehnheiligen odsłania jedną z najbardziej zaskakujących i kunsztownych koncepcji przestrzennych późnego baroku, którą warto przeżyć choćby w wyobraźni. Następnie odpowiedz na krótkie polecenia

• Fasada zachodnia
• Wnętrze

Fasada zachodnia10

R1UBP1HPEXXFO

Frontowa fasada barokowego kościoła z dwiema wysokimi, symetrycznymi wieżami zwieńczonymi zielonymi hełmami i krzyżami. Jasna kamienna elewacja jest bogato zdobiona rzeźbami świętych, kolumnami i ornamentami. Nad głównym wejściem znajduje się portal z dekoracją i zegar, a całość oświetla ciepłe światło zachodzącego słońca na tle błękitnego nieba.

Wnętrze40

R14BNA1AM56NB

Bogato zdobione barokowe wnętrze kościoła z wysokimi marmurowymi kolumnami, freskami na sklepieniu i rozbudowanym złoconym ołtarzem głównym otoczonym rzeźbami świętych i aniołów. Nad nawą widoczne są dekoracyjne stiuki oraz malowidła przedstawiające sceny religijne.

W latach 1739‑1741 został zbudowany kościół św. Cecylii w Heusenstamm, zrealizowany jako miejsce pochówku hrabiów Schönbornów. Neumann zaprojektował kościół w typowym frankońskim stylu barokowym – na planie krzyża łacińskiego. Pod kościołem zbudowano kryptę hrabiego Schönborna. Chór i nawy zostały połączone za pomocą przegrody, przybliżającej je do centralnej przestrzeni. W portalu centralnym została wyeksponowana wieża dzwonnicza, zwieńczona kopułą. Elewację zdobiły pilastry. Do dekoracji malarskich i rzeźbiarskich zostali zatrudnieni inni artyści.

Zapoznaj się z materiałem ilustracyjnym i wykonaj polecenie.

W 1736 roku biskup Schönborn zlecił Neumannowi budowę kościoła św. Piotra w Bruchsal, który także miał byś jednocześnie miejscem pochówku księży‑arcybiskupów diecezji Speyer. Kamień węgielny został położony w 1742 roku. Pod bryłą powstała mała krypta biskupia, zawierająca trzy grobowe nisze. Kościół założony został na planie krzyża greckiego. Ponieważ Neumann musiał włączyć do bryły stary chór poprzedniego kościoła, obrócił nawę o 90 stopni, ustanawiając go wschodnim transeptem i zaprojektował  główny chór z wysokim ołtarzem od strony południowej. W południowych narożnikach nawy i transeptu Neumann zbudował zakrystie z oratoriami, a w północnym rogu trzykondygnacyjne, smukłe wieże. W szczycie głównej fasady znajduje się aedicule z posągiem Piotra Apostoła. We wnętrzu, od strony północnej nad wejściem znajduje się galeria organów. Tylko w stiuku i kilku detalach pojawia się tendencja rokoka, poza tym dominuje tendencja klasycyzująca.

Zapoznaj się z materiałem ilustracyjnym i wykonaj polecenie.

Biskup Würzburga, Friedrich Karl von Schönborn zlecił Neumannowi także budowę  Kaplicy Świętego Krzyża w Kitzingen (1741‑1745). Budowla założona jest na planie krzyża łacińskiego, chociaż pierwotny projekt  zakładał powstanie rotundy, co widoczne jest w ukształtowaniu zewnętrznej ściany.  Fasada jest zakrzywiona i prawie wyśrodkowana na środkowej osi, z której wyrasta stosunkowo niska wieża z cebulową kopułą. Materiałem budowlanym jest piaskowiec frankoński, dach pokryty łupkiem. Wnętrze kościoła jest przestrzenne, charakterystycznym jego elementem są ustawione w układzie okrągłym, nawiązującym do rotundy kolumny.

W Anglii, podobnie jak w innych krajach protestanckich, barok rozwijał się w nurcie klasycyzującym, inspirowanym sztuką antyczną oraz architekturą Andrea Palladia i Jacopa da Vignoli. Jego początek wiąże się umownie z rokiem 1666, kiedy wielki pożar Londynu stworzył konieczność odbudowy miasta. Styl ten cechuje monumentalność, symetryczne, zwarte bryły oraz bogaty, lecz uporządkowany detal. Na Wyspach barok długo postrzegano jako zbyt „katolicki” i „francuski”, jednak dzięki działalności Christophera Wrena zyskał on własną, angielską odmianę. Wren, uczony i architekt, łączący barok z klasycyzmem palladiańskim – kierował odbudową Londynu i zaprojektował 53 kościoły, w tym katedrę św. Pawła, stając się najwybitniejszym przedstawicielem angielskiego baroku.

Nie wiadomo, skąd dokładnie wzięło się zainteresowanie Wrena architekturą, choć z pewnością sprzyjały mu podróże oraz fascynacja fortyfikacjami. W środowisku The Royal Society uchodził za wybitnego geometra, łączącego ścisłą wiedzę z wyobraźnią. Podczas pobytu w Rzymie w 1663 roku analizował teatr Marcellusa, co prawdopodobnie zainspirowało jego pierwsze dzieło architektoniczne – kaplicę Pembroke w Cambridge (1662–1665). 

• Bryła
• Wnętrze

Bryła10

R2GK8CNAMQ8SE

Ilustracja przedstawia zdjęcie kaplicy w Pembroke College. W kadrze znajduje się zwarta zabudowa wzdłuż ulicy. Wśród budynków wyróżnia się kaplica: jest najwyższa, jej fasada jest w jasnym kolorze. Fasad ma układ wertykalny, który podkreślają cztery pilastry od podstawy do fryzu budynku. Nad gzymsem znajduje się tympanon wypełniony płaskorzeźbą. Między pilastrami są trzy wnęki zwieńczone łagodnym łukiem, z czego środkowa, największa - stanowi okno, pozostałe rozmieszczone symetrycznie, po jego obu stronach – są ślepymi oknami.

Wnętrze40

R8GK8S8FNQG6C

Ilustracja przedstawia wnętrze kaplicy w Pembroke College. Fotografia ukazuje wnętrze z widokiem na ołtarz, ściany boczne oraz sufit. Biały sufit, bogato zdobiony dekoracją stiukową oraz ściany boczne z wnękami okiennymi kontrastują z ciemnym drewnem stalli - wysokich ław symetrycznie rozmieszczonych pod oknami. Posadzka w czarno‑białe kwadraty ułożone po skosie prowadzi wprost pod okazały drewniany ołtarz, który znajduję się w wydzielonej części przez konstrukcję przypominającą starożytne łuki triumfalne. Za ołtarzem znajdują się trzy otwory okienne zakończone łagodnym łukiem wypełnione witrażami.

Wkrótce potem zaprojektował Sheldonian Theatre w Oksfordzie (1664–1669), swoją pierwszą budowlę zwieńczoną kopułą. W 1665 roku odbył długą podróż do Francji, głównie do Paryża, gdzie zdobył głęboką znajomość francuskiego renesansu i baroku oraz ukształtował swój smak artystyczny, szczególnie w odniesieniu do architektury pałacowej.

• Bryła
• Wnętrze

Bryła10

R11KJD4RAJ2ON

Ilustracja przedstawia budynek Teatru Sheldonian w Oksfordzie. Cały kadr wypełnia elewacja przednia, oparta na łuku oraz elewacja boczna. Budynek jest dwukondygnacyjny, z rytmicznie powtarzającymi się, rozmieszczonymi w tej samej odległości, otworami okiennymi. W dolnej kondygnacji mamy do czynienia z ciekawym rozwiązaniem: niewielkie prostokątne okna znajdują się wewnątrz łuków arkadowych oraz dodatkowe półokrągłe okna umieszczone są w górnej części tych samych łuków arkadowych. W górnej kondygnacji znajdują się podwojone, duże prostokątne okna, oddzielone pilastrami. Kondygnacje oddziela od siebie gzyms. Górna kondygnacja zwieńczona jest galerią, otaczająca niewidoczny z tej perspektywy, dach. Budynek ma niewielką, ośmioboczną kopułę pośrodku dachu, która ma półokrągło zakończone, duże okna ze wszystkich stron. Wokół budynku znajduje się metalowe ogrodzenie, z kamiennymi filarami zwieńczonymi popiersiami.

Wnętrze40

R7H5L2X28899G

Ilustracja przedstawia wnętrze Teatru Sheldonian w Oksfordzie. Na fotografii znajduje się widok na scenę, amfiladową widownię oraz sufit. Największą uwagę przykuwa bogato zdobiony dekoracją malarską sufit: jego konstrukcja opiera się na sieci płaskorzeźbionych i bogato złoconych sznurów. Wnętrze jest doświetlone podwojonymi prostokątnymi oknami w górnej kondygnacji. Tuż po rzędem okien znajduje się balkon obiegający całe wnętrze, wsparty na cienkich kolumnach.

Po wielkim pożarze Londynu w 1666 roku Wren został mianowany Komisarzem ds. Odbudowy Miasta. Opracował ambitny, kontynentalny plan rekonstrukcji stolicy, oparty na szerokich alejach i regularnym układzie urbanistycznym. Projekt ten nie został jednak zrealizowany – ocalałe podziemia wymusiły odbudowę w granicach średniowiecznego układu ulic, a sprzeciw właścicieli gruntów dodatkowo uniemożliwił jego wdrożenie.

Najważniejszym dziełem Wrena, jego prawdziwym arcydziełem, jest katedra św. Pawła w Londynie (1675–1710). Do realizacji przyjęto dopiero trzeci projekt architekta, który był następnie modyfikowany w trakcie budowy. Dawna gotycka świątynia została przekształcona w monumentalną, barokowo‑klasycystyczną budowlę na planie krzyża łacińskiego, z majestatyczną kopułą na skrzyżowaniu naw i dwuwieżową fasadą. 

Zapoznaj się z ilustracjami. Zwróć uwagę na opis interaktywny wnętrza i wykonaj polecenie.

• Plan
• Bryła - widok na fasadę zachodnią
• Widok na kopułę

Plan10

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut non quam orci. Morbi maximus fermentum luctus. Aliquam mollis lobortis neque nec fringilla.

REGQBXCDX6PNF

Czarno‑biały rzut poziomy kościoła o planie krzyża z dużą centralną kopułą. W środku znajduje się okrągła przestrzeń przykryta kopułą, od której odchodzą cztery ramiona nawy z bocznymi kaplicami i filarami podtrzymującymi sklepienia. Na planie zaznaczono także wymiary poszczególnych części budowli.

Bryła - widok na fasadę zachodnią40

R11V9VH54CCTP

Klasycystyczna fasada katedry z dwiema symetrycznymi wieżami i centralnym portykiem z kolumnami. Na szczycie trójkątnego frontonu znajdują się rzeźby, a na jednej z wież widoczny jest zegar. Przed wejściem stoi pomnik na placu, a całość oświetla słońce na tle intensywnie niebieskiego nieba.

Widok na kopułę40

R41BMCP2B6HBH

Monumentalna kopuła katedry św. Pawła w Londynie zwieńczona latarnią i złotym krzyżem. Poniżej widoczny jest tambur otoczony kolumnadą oraz balustradą, a całość wykonana z jasnego kamienia i oświetlona światłem na tle błękitnego nieba.

Wnętrze kościoła, utrzymane w klasycystycznym porządku z elementami barokowymi, imponuje bazylikowym układem i potężną, trójpowłokową kopułą – drugą co do wysokości kopułą katedralną na świecie, zwieńczoną latarnią. Barokowe akcenty widoczne są przede wszystkim w wieżach, fasadzie oraz pozornym górnym piętrze elewacji bocznych. Budowana przez 35 lat, katedra stała się symbolem odrodzenia Londynu i jednym z najbardziej rozpoznawalnych zabytków brytyjskiej kultury.

gallery

• Wnętrze katedry św. Pawła
• Wnętrze katedry św. Pawła - zbliżenie na apsydę

Wnętrze katedry św. Pawła10

R9CX9XUM1XRF4

Wnętrze katedry św. Pawła w Londynie z wysoką nawą główną, potężnymi kolumnami i łukowymi arkadami. Nad przestrzenią widoczna jest kopuła oraz bogato zdobione sklepienia, a na końcu nawy znajduje się ołtarz. Podłoga ułożona jest w czarno‑białą szachownicę, a po obu stronach ustawiono rzędy drewnianych krzeseł.

Wnętrze katedry św. Pawła - zbliżenie na apsydę40

RKL4K8L3PTRVG

Ilustracja interaktywna przedstawia Wnętrze katedry św. Pawła w Londynie, widok na ołtarz główny. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1: Nawa główna zakończona jest apsydą. 2: Ołtarz utrzymany jest w barokowym stylu, dekorowany jest skręconymi kolumnami z czarnego marmuru oraz kolumnami w stylu korynckim. 3: Nad ołtarzem - gzyms gierowany obiegający całą nawę.

Ilustracja interaktywna przedstawia Wnętrze katedry św. Pawła w Londynie, widok na ołtarz główny. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1: Nawa główna zakończona jest apsydą. 2: Ołtarz utrzymany jest w barokowym stylu, dekorowany jest skręconymi kolumnami z czarnego marmuru oraz kolumnami w stylu korynckim. 3: Nad ołtarzem - gzyms gierowany obiegający całą nawę.

W latach 1670–1711 Wren zbudował 53 kościoły, z których żaden nie powtarza rozwiązań zastosowanych w innych. Powstały budowle o zróżnicowanych formach - bazyliki, kościoły halowe i salowe, świątynie centralne oraz obiekty o antycznych porządkach - wszystkie wyróżniające się śmiałymi, jak na epokę, rozwiązaniami i stosunkowo bogatą dekoracją. Ta różnorodność i konsekwencja twórcza ugruntowały pozycję Wrena jako jednego z najwybitniejszych architektów Anglii.

Jedną z najbardziej kameralnych realizacji Wrena w jest kościół św. Marii Abchurch, wzniesiony jako część wielkiego programu odbudowy miasta po pożarze z 1666 roku. Z zewnątrz budowla wydaje się skromna i niepozorna, lecz jej wnętrze odsłania prawdziwe ambicje architekta: centralizującą kompozycję zwieńczoną elegancką kopułą opartą na pendentywach. To właśnie ta kopuła, później ozdobiona subtelną polichromią, nadaje przestrzeni niezwykłą lekkość i poczucie harmonii. Wren stworzył tu miejsce o wyjątkowo intymnym charakterze, w którym światło, proporcje i akustyka współgrają ze sobą w sposób świadczący o jego mistrzostwie.

• Bryła
• Wnętrze

Bryła10

R1XPQZKKZ64VP

Ilustracja interaktywna przedstawia kościół św. Marii Abchurch w Londynie - fragment fasady zewnętrznej. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1: Kościół zbudowany jest z czerwonej cegły. 2: Na narożach znajdują się okładziny kamienne. 3: Nad budowla wznosi się czterokondygnacyjna wieża.

Ilustracja interaktywna przedstawia kościół św. Marii Abchurch w Londynie - fragment fasady zewnętrznej. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1: Kościół zbudowany jest z czerwonej cegły. 2: Na narożach znajdują się okładziny kamienne. 3: Nad budowla wznosi się czterokondygnacyjna wieża.

Wnętrze40

RFNBDK1VFZ715

Wnętrze kościoła z drewnianymi ławami i galerią organową na końcu nawy. Nad przestrzenią znajduje się kopuła z dekoracyjnym malowidłem oraz owalnym oknem wpuszczającym światło. Ściany zdobią tablice pamiątkowe i rzeźbione elementy architektoniczne.

Spośród blisko trzydziestu budowli świeckich, takich jak pałace czy gmachy użyteczności publicznej, szczególnie wyróżnia się szpital w Greenwich. Istotną rolę odegrał tu Christopher Wren, który ukształtował centralną część Maritime Greenwich, projektując monumentalny zespół dawnego Szpitala Greenwich. Budowę rozpoczęto w 1667 roku z myślą o stworzeniu nowego pałacu królewskiego, jednak w 1694 roku Wilhelm III zmienił jego przeznaczenie, przekształcając powstające założenie w szpital publiczny dla marynarzy. Obiekt opierał się na dwóch bliźniaczych, kopułowych pawilonach, które flankują szeroką oś widokową prowadzącą do Queen’s House. Dzięki temu szpital stał się nie tylko miejscem opieki dla weteranów Royal Navy, lecz także architektoniczną manifestacją potęgi morskiej państwa.

Wren nadał kompleksowi wyraźnie barokowy charakter, tworząc system dziedzińców otwartych ku Tamizie i świadomie włączając do kompozycji wcześniejszy Queen’s House poprzez zachowanie jego osi widokowej na rzekę. Wren połączył funkcjonalność z reprezentacyjnością: przestrzenie mieszkalne i użytkowe podporządkował klarownemu układowi dziedzińców, a jednocześnie nadał całości pałacowy charakter, godny królewskiej fundacji

• Bryła
• Wnętrze

Bryła10

R1Q1GOUVB2Z17

Dziedziniec kompleksu Royal Hospital Chelsea w Londynie otoczony długim budynkiem z czerwonej cegły. W centrum znajduje się portyk z kolumnami i zegarem na frontonie oraz niewielka wieża z kopułą. Na trawniku przed budynkiem stoi złoty pomnik, a całość oświetla słońce na tle błękitnego nieba.

Wnętrze40

R19E9POQCPRPM

Ilustracja przedstawia salę wewnątrz szpitala w Greenwich w Londynie. Sala ma wygląd konferencyjnej auli z wysokim sklepieniem, na którym widnieje dzieło malarskie. Po obu stronach - na ścianach bocznych - rzędy wysokich okien. W sali są ustawione liczne stoły i krzesła. Na stołach stoją kandelabry. Sala sprawia wrażenie przygotowanej do uroczystego wydarzenia.

Królewskie Obserwatorium w Greenwich zostało wzniesione w 1675 roku przez Christophera Wrena na zlecenie króla Karola II. Budowla, przeznaczona dla królewskiego astronoma Anglii, miała służyć prowadzeniu pomiarów astronomicznych niezbędnych dla rozwoju nawigacji morskiej. Obserwatorium zyskało znaczenie światowe dzięki wyznaczeniu na jego ścianie przebiegu południka zerowego, który od 1884 do 1984 roku stanowił podstawę międzynarodowego systemu czasu i długości geograficznej. Monumentalna, klasycyzująca bryła obserwatorium, usytuowana na wzgórzu w Greenwich Park, podkreślała prestiż nauki i jej rolę w potędze morskiej Anglii.

RF9BA2XJ7XS4H

Ilustracja przedstawia fotografię Królewskiego Obserwatorium w Greenwich. Budynek jest zbudowany z czerwonej cegły i uzupełniona białymi kamiennymi detalami, które akcentują narożniki, gzymsy i obramowania okien. Posiada duże, prostokątne okna. Na szczycie budynku znajduje się czasowa kula (time ball) umieszczona na wysokim maszcie. Przed budynkiem rozciąga się brukowany dziedziniec, a całość otoczona jest spokojnym, otwartym pejzażem pod czystym, błękitnym niebem.

Architektura barokowa poza Italią rozwijała się jako twórcze przetworzenie wzorców włoskich, dostosowane do lokalnych tradycji, religii i ambicji politycznych poszczególnych krajów. Jej wspólnymi cechami stały się monumentalna skala, teatralność przestrzeni oraz dążenie do wywoływania silnych emocji poprzez światłocień, rytm brył i bogactwo detalu. W architekturze sakralnej dominowały idee kontrreformacji, podkreślające jedność wnętrza i centralną rolę ołtarza, natomiast architektura świecka służyła manifestacji potęgi władzy i prestiżu państwa.

W Hiszpanii barok łączył surowość konstrukcji z coraz bardziej rozbudowaną dekoracją fasad, prowadząc do form skrajnie ornamentalnych, w których ornament niemal całkowicie przesłaniał strukturę budowli. W krajach niemieckich i austriackich styl ten osiągnął wyjątkową harmonię między monumentalną architekturą a iluzjonistycznym wystrojem wnętrz o cechach rokokowych. W Anglii natomiast wykształciła się odmiana baroku silnie związana z klasycyzmem, oparta na klarownej geometrii, symetrii i świadomych odniesieniach do antyku.

Barok europejski poza Włochami nie był jednolitym stylem, lecz zbiorem regionalnych odmian, które łączyło dążenie do syntezy architektury, rzeźby i malarstwa w spójną, sugestywną całość. Niezależnie od różnic formalnych pełnił funkcję reprezentacyjną i ideową, stając się jednym z najważniejszych środków wyrazu artystycznego nowożytnej Europy.