w starożytności: 1) kapliczka zwieńczona frontonem opartym na antach, pilastrach lub kolumnach; 2) model budynku; 3) nisza w wewnętrznych ścianach budynku. 

element architektoniczny składający się z dwóch podpór (filarów, kolumn) zamkniętych górą łukiem.

w architekturze chrześcijańskiej, kościół wielonawowy, o nawie środkowej wyższej od bocznych (przeciwieństwo kościoła halowego). W zależności od przekroju poprzecznego rozróżnia się:
- bazylikę właściwą, o nawach krytych odrębnie i nawie środkowej oświetlonej najczęściej przez okna ponad dachami naw bocznych; pseudobazylikę, o nawach krytych wspólnym dachem dwuspadowym i nawie środkowej oświetlonej pośrednio poprzez nawy boczne.

[czyt.: cziurrigeryzm] termin stosowany od końca XVIII w. na określenie późnobarokowej architektury hiszpańskiej (od nazwiska rodziny Churriguera).

lico budynku, jedna z zewnętrznych jego ścian wraz ze wszystkimi występującymi na niej elementami. Elewacja określa się według położenia względem stron świata lub otoczenia (frontowa, tylna, boczna, ogrodowa); elewacja starannie zaprojektowana, w której znajduje się główne wejście (w pałacach także elewacja od strony ogrodu), nazywa się. Wygląd elewacji warunkuje konstrukcja, użyty budulec i funkcje budynku. O ukształtowaniu elewacji decydują podziały pionowe (pilastry, lizeny itp.), poziome (gzymsy, fryzy), otwory (okna, loggie), wykusze, balkony, faktura (różnicowanie budulca i tynków, okładzin itp.).

(wł. faciata) elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją arch. (rozczłonkowanie arch.; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja mai. itp.), zawierająca przeważnie główne wejście.

(wł. festone - wieniec)motyw dekoracyjny w formie podwieszonego po bokach, zwisającego ku dołowi pęku kwiatów, liści czy owoców lub podwieszonej w ten sposób draperii; punkty podwieszenia wyróżnione są często guzem i przewiązane swobodnie wstęgą lub kokardą. Stosowany w starożytności, zwł. w Rzymie, a także w dekoracji i ornamentyce renesansu, manieryzmu, baroku i klasycyzmu. 

(wł. pittura, fresco - malowanie na świeżym tynku), inaczej alfresco, buon fresco: 1) technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku, pokrytym kilku warstwami zaprawy, farbami z pigmentów odpornych na alka- liczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; 2) malowidło wykonane tą techniką; spoiwem staje się tu samo podłoże na skutek przemiany wapna gaszonego pod wpływem dwutlenku węgla z powietrza w krystaliczny węglan wapnia, który wiąże cząsteczki farby.

poziomy element architektoniczny, który w wyznaczonych miejscach (np. nad kolumną, pilastrem lub ryzalitem) załamuje się pod kątem prostym, wysuwając do przodu lub cofając.

budowla sakralna, w której wszystkie nawy mają jednakową wysokość, a nawa główna, pozbawiona okien, oświetlona jest za pośrednictwem naw bocznych. Nawy nakryte są zwykle wspólnym dachem. Liczba naw może być różna - najczęściej występują kościoły trzynawowe, czasem pięcio- i dwunawowe. Kościół halowy odznacza się prostą konstrukcją (rozpór sklepień nawy gł. w znacznej części równoważą sklepienia naw bocznych) oraz zwartym układem przestrzennym (często brak transeptu, niewyodrębnione prezbiterium).

architekturze zwieńczenie wieży, często o ozdobnym kształcie, wykonane z drewna (kryte blachą, dachówką, gontem), czasem z kamienia lub cegły.

(łac. herma, gr. hermes) element architektoniczny w formie czworokątnego słupa, zwężającego się zazwyczaj ku dołowi, zwieńczonego głową lub popiersiem. W Starożytnej Grecji hermy ustawiano na placach i ulicach jako rodzaj pomników Hermesa (stąd nazwa) z jego głową, później innych bogów. (…) W sztuce nowożytnej herma (określana terminem terma zaczerpniętym z traktatów renesansowych) pojawiła się jako element architektoniczny  przyścienny zwany pilastrem hermowym, pełniącym niekiedy funkcję konsoli oraz jako motyw dekoracyjny w rzemiośle artystycznym (gł. meblarstwo, snycerka, złotnictwo).

ornament manierystyczny operujący formami taśmy, jakby wycinanej z blachy, komponowany przestrzennie, o zakończeniach zwijających się łagodnie lub spiralnie. Ukształtował się we Francji (szkoła Fontainebleau), rozwinięty w Niderlandach ok. poł. XVI w., rozpowszechnił się w całej środk. Europie. Stosowany w dekoracji architektonicznej i rzeźbiarskiej (portale, nagrobki i obramienia otworów, tablic, kartusze itp.), snycerstwie (ołtarze, stalle, konfesjonały), w różnych działach rzemiosła artystycznego, malarstwie itp.

mała kultowa budowla wolno stojąca lub połączona z większym kompleksem architektonicznym, bądź też wyodrębnione wnętrze dla niewielkiej liczby wiernych. (…) W liturgice chrześcijańskiej - niewielka budowla wolno stojąca lub połączona z kościołem, a także wydzielone pomieszczenie z ołtarzem stanowiące część większej budowli, a pełniące wszystkie liturgiczne funkcje kościelne lub ich część.

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

pozioma, wydzielona część budynku zawarta między stropem (lub podłogą) a stropem lub dachem. W zależności od usytuowania względem gruntu dzielimy je na nadziemne (w tym parter i piętra) oraz podziemne (np. piwnice).

sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewnętrznie część budowli, zawierająca takie sklepienie (kopuła zewnętrzna).

(staroczes. kruchta, z łac. crupta, crypta, z gr. kryptl,- krypta, kryjówka) przedsionek kościoła, poprzedzający wejście główne, czasem także boczne do naw lub zakrystii; pomieszczenie wyodrębnione wewnątrz kościoła, najczęściej pod chórem muzycznym lub w dolnej kondygnacji wieży sytuowanej na osi fasady; niekiedy osobna przybudówka, zwykle jednokondygnacyjna.

w starożytności termin o wielu znaczeniach, określający generalnie pomieszczenie zaciemnione, słabo oświetlone dla zachowania niskiej temperatury, ale gł. podziemny korytarz lub salę; w okresie starochrześcijańskim. sklepione pomieszczenie z grobem świętego w katakumbach; później podziemne lub na półpodziemne sklepione pomieszczenie pod prezbiterium kościoła, mieszczące relikwie lub grób świętego; służyło także jako miejsce chowania dostojników świeckich i duchownych.

(franc. medaillon, wł. medaglione) 1) w dekoracji arch. i rzemiośle artystycznym okrągła lub owalna, ujęta w ramy płaskorzeźba lub malowidło; motyw charakterystyczny dla dekoracji renesowej, manierystycznej, barokowej i klasycystycznej; 2) ozdoba okrągła lub owalna, w kształcie płaskiego pudełeczka, wykonana z metalu, zdobiona kamieniami i emalią itp., noszona na piersi; od okresu baroku rozpowszechniły się m. z miniaturami, najczęściej portretowymi, we wnętrzu; w dobie romantyzmu z pamiątkami (pukiel włosów, zasuszony kwiat itp).

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby naw rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawę główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumny, filary), oraz nawę poprzeczną (transept), która przecina n. główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego); w większych założeniach średniowiecznych spotyka się dwie nawy poprzeczne (np. dwie równolegle od strony prezbiterium lub w kościołach dwuchórowych jedna od wschodu, druga od zachodu.

(franc. niche) najczęściej prostokątne lub półokrągłe, zamknięte półkoliście górą wgłębienie w murze, o charakterze dekor., często przesklepione konchą, zwieńczone małymi frontonami trójkątnymi, półokrągłymi lub odcinkiem gzymsu, ujęte w kolumienki albo pilastry.

(późnołac. miejsce modlitwy) oddzielne pomieszczenie, rodzaj kaplicy, przeznaczone dla celów kultowych ściśle określonej grupy wiernych, np. zakonników w klasztorze, alumnów w seminarium duchownym, chorych w szpitalu.

styl w architekturze inspirowany twórczością Andrea Palladia. Budowle wzniesione przez tego architekta i jego naśladowców cechuje konsekwencja układów konstrukcyjnych, umiarkowanie w dekoracji, stosowanie wielkiego porządku obejmującego całą wysokość budynku.

(franc. pilastre, z wł. pilastro, od „pilą” - filar) płaski filar przyścienny, pełniący funkcje podpory i dekoracyjnego rozczłonkowania ścian; występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu; występuje w połączeniu z belkowaniem, rzadziej z łukami (arkady pilastrowe). Czasem stosuje się tzw. wiązkę pilastra - zestawienie całych, pół- i ćwierćpilastrów, wywołujących wrażenie nałożenia na siebie kilku pilastrów o węższych trzonach.

(niem. Portal, wł. portale, od porta - drzwi) ozdobne obramienie otworu wejściowego, na które składają się elementy arch. i rzeźb. Po bokach otwór ujmują glify o różnie ukształtowanych profilach, filary, kolumny lub pilastry, dźwigające nadproże lub łuk; portale bardziej rozbudowane mają zwieńczenie w formie odcinków belkowania, szczytów itp. Zależnie od charakteru podpór i kształtu zwieńczenia wyróżnia się portal kolumnowy, arkadowy, ostrołukowy itp. W średniowiecznej architekturze sakralnej wykształcił się odrębny typ p. monumentalnych, bogato dekorowanych rzeźbą figuralna i dekoracyjną, o szerokich rozglifieniach, z ustawionymi przy nich w uskokach kolumienkami, zamkniętych górą rzędami archiwolt, również w uskokach, ujmujących pole wypełnione rzeźbionym tympanonem (portal perspektywiczny); portale takie często obejmowały dwa lub trzy otwory wejściowe (tzw. portale bliźniacze, potrójne). Dla okresu baroku charakterystyczne były portale., których rozbudowane zwieńczenia łączyły się z balkonem piętra (portal balkonowy).

(niem. Presbyterium, wł. presbiterio, łac. presbyterium) przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj wydzielona od nawy głównie lekkim podwyższeniem, balustradą i tęczą; wyodrębniona także w bryle zewnętrznej. Prezbiterium zamykała zwykle ściana prostokątna, półkolista (-apsyda) lub wieloboczna; rzut i bryłę prezbiterium wzbogacały (gł. w architekturze średniowieczne) apsydiole, obejście, wieniec kaplic. W średniowieczu prezbiterium było z reguły orientowane (skierowane na wschód); w niektórych kościołach (zwłaszcza w romańskich tzw. bazylikach dwuchórowych) występowały dwa prezbiteria: od wschodu i zachodu. W prezbiterium znajduje się sanktuarium z ołtarzem głównym, stalle dla kleru oraz wyposażenie służące do obrzędów liturgicznych.

(łac. rotundus - okrągły) 1) budowla centr. na rzucie koła, mająca wewnątrz najczęściej jedno pomieszczenie kryte kopułą; może stanowić budynek zamknięty, czasem otoczony kolumnadą, bądź otwierający się kolumnadą na zewnątrz (monopteros); 2) obszerne pomieszczenie na rzucie koła, zwykle kryte kopulasto; szczególnie charakterystyczne jako reprezentacyjna sala architektury pałacowej epoki baroku i klasycyzmu.

występująca z lica elewacji część budynku, tworząca z nim organiczną całość. Ryzality mogą być jedno-, częściej kilkuosiowe, przeważnie na rzucie czworokąta (również półkola, trapezu itp.), na ogół równe wysokości elewacji. Stosowanie ryzalitu jest charakterystyczne przede wszystkim dla świeckiej (gł. pałacowej) architektury nowożytnej (renesans, manieryzm, barok i klasycyzm).

budowla sakralna o wnętrzu jednoprzestrzennym w formie sali; w kościele salowym prezbiterium i nawa mają jednakową wysokość, szerokość i wspólny strop lub sklepienie.

(franc. stuc, z wł. stucco) wyprawa, materiał zdobniczy. nakładany na ściany i elementy architektoniczne wnętrz (rzadziej elewacji); w skład stiuku wchodzi wapno, piasek marmurowy, gips, klej i barwniki.

(franc. regence od regent - rządzący) 1) styl w sztuce franc. (głównie w meblarstwie i dekoracji wnętrz); we Francji związany z okresem regencji Filipa Orleańskego (1715‑23), stanowił ogniwo między stylem —> Ludwika XIV i stylem Ludwika XV. Od stylu Ludwika XIV odróżniały go lżejsze proporcje i większa swoboda, od stylu Ludwika XV - przestrzeganie zasady symetrii i większa dyscyplina ornamentu. Sprzęty były zwykle fornirowane oraz zdobione cyzelowanymi i złoconymi brązami; charakterystyczne motywy ornament, to muszle, kwiaty, romboidalna kratka z różyczkami, motywy tzw. wstęgowo‑cęgowe, atrybuty pastoralne i miłosne (…); 2) kierunek w sztuce angielskiej rozwijający się ok. 1800‑1830 (czasy regencji późniejszego Jerzego IV). W architekturze tego okresu występował równolegle nurt klasycystyczny (silne tendencje naśladowania sztuki greckiej i rzymskiej) i neogotycki; meblarstwo i dekoracja wnętrz miały charakter eklektyczny, łącząc elementy starożytne oraz cechy sztuki franc. dyrektoriatu i empire'u.

określenie równoznaczne z terminem nawa poprzeczna (poprzeczne ramię przecinające nawę główną).

budowla lub wyodrębniona część innej budowli na planie koła, owalu, wieloboku lub prostokąta, której wysokość jest wyraźnie zaakcentowana w stosunku do szerokości podstawy. Oprócz funkcji mieszkalnych, reprezentacyjnych, wypoczynkowych wieże (gł. rusticae) były też centrami produkcji rolniczej. Wieże o rozbudowanej architekturze (kompleksie portyków, bibliotek, nimfeów, ogrodów) miewały zazwyczaj bogaty wystrój artystyczny Wieże późnoantyczne były właściwie wielkimi pałacami, czasem obronnymi. Do formy wież starożytnych nawiązała architektura świecka renesansu włoskiego, stąd rozpowszechnił się w całej Europie typ letniej willowej rezydencji. Obecnie termin wieża określa jednorodzinny dom wolno stojący typu miejskiego, otoczony niewielkim ogrodem; niekiedy również mały pensjonat w miejscowościach letniskowych i kuracyjnych.

(franc. volute, z wł. voluta) element architektoniczny i motyw ornamentacyjny w kształcie spirali lub zwoju. W architekturze klasycznej występuje w kapitelach kolumn, w okresie renesansu, manieryzmu i baroku we wszelkiego rodzaju zwieńczeniach (np. aediculae, tabernakula, nagrobki, portale, obramienia okienne), zdobi też konsole, grzebienie attyk, przybierając często formę esownicy. Szczególną formą esownicy są tzw. spływy wolutowe, charakterystyczne dla manierystycznych i barokowych bezwieżowych fasad kościelnych, wypełniające przestrzeń narożną między węższą kondygnacją wyższą a szerszą kondygnacją niższą.

(niem. Sakristei, ze starowł. sacristia, od sacrisła - sługa kościelny, zakrystian) boczne pomieszczenie w świątyni chrzęść, przylegające od północy lub południa i połączone wejściem z prezbiterium; niekiedy z drugim wejściem od zewnątrz; przeznaczone do przechowywania szat i sprzętów liturgicznych oraz do przygotowywania się kapłanów do odprawiania obrzędów liturgicznych.