(franc. allee - droga) droga piesza lub jezdna wiodąca między równoległymi rzędami drzew; występuje jako pojedyncza, podwójna lub wielorzędowa, otwarta albo kryta (zamknięta od góry konarami drzew, często rozpiętymi na specjalnych rusztowaniach); w zależności od funkcji i miejsca występowania może być: dojazdowa, główna, poboczna, okrężna, prosta lub kręta; aleja występuje też jako droga między szeregami rytmicznie ustawionych rzeźb lub fontann, w powiązaniu z drogami komunikacyjnymi i ulicami miejskimi jako promenada lub bulwar.

(wł. altana - nadbudówka, weranda w dachu) staropol. chłodnik, ciennik, budowla ogrodowa, zazwyczaj ozdobna w formie, o ażurowych ścianach często oplecionych roślinami pnącymi, służąca do wypoczynku i osłony przed słońcem lub deszczem; również niewielki plac ocieniony przez krąg drzew; w ogrodach renesansowych były altany przeważnie trejażowe; w ogrodach barokowych XVII i XVIII w. budowano głównie murowane, otwarte lub zamknięte altany o bogatej dekoracji dachów, filarów, ścian.

mityczna kraina wiecznego szczęścia, spokoju, harmonii z naturą i beztroski. W sztuce i literaturze symbolizuje „raj na ziemi”, w którym człowiek żyje z dala od zgiełku cywilizacji, wojen i trosk, często w otoczeniu pasterzy i przyrody.

(franc. bassin - miska, miednica) sztuczny zbiornik wody o formie zgeometryzowanej, ocembrowany, budowany w ogrodach jako samodzielny element dekoracyjny lub też w powiązaniu z fontanną, kaskadą, kanałem; najokazalsze baseny występują w ogrodach barokowych siedemnasty i osiemnasty wiek, sytuowane na parterach, na głównych osiach kompozycyjnych założeń ogrodowych.

(franc. boiserie, od boiser - cembrować, obłożyć drewnem) drewniana okładzina pokrywająca w całości lub części płaszczyzny ścienne. Bywa rozczłonkowana architektonicznie, ozdabiana snycerką, intarsją, polichromią, pozostawiana w naturalnym drzewie, malowana, lakierowana lub złocona.

(franc. bosąuet, wł. boschetto - lasek) zwarty masyw drzew i krzewów, ujęty w strzyżone ściany szpalerów; jeden z głównych składników ogrodów barokowych, wywodzący się z małego kwaterowego lasku wł. ogrodów renes.; wypełnione całkowicie tworzyły boazerie pełne, często przecinane alejami w układach krzyżowych lub gwiaździstych, mieszcząc rozmaite sale i gabinety ogrodowe, labirynt, teatr ogrodowy, baseny.

linearny element przestrzeni (najczęściej ścieżka, szlak turystyczny lub droga), który w urbanistyce i architekturze krajobrazu umożliwia obserwację rozległego krajobrazu lub panoramy w trakcie przemieszczania się.

staropol. podwórzec, dworzec, nieprzykryta, wydzielona przestrzeń w obrębie budynku lub zespołu architektonicznego, spełniająca funkcje użytkowo‑reprezentacyjne. Rozróżniamy dziedzińce zamknięte, otoczone ze wszystkich stron zabudowaniami i otwarte, pozbawione przynajmniej z jednej strony zabudowy architektonicznej.

lico budynku, jedna z zewnętrznych jego ścian wraz ze wszystkimi występującymi na niej elementami. Elewacja określa się według położenia względem stron świata lub otoczenia (frontowa, tylna, boczna, ogrodowa); elewacja starannie zaprojektowana, w której znajduje się główne wejście (w pałacach także elewacja od strony ogrodu), nazywa się. Wygląd elewacji warunkuje konstrukcja, użyty budulec i funkcje budynku. O ukształtowaniu elewacji decydują podziały pionowe (pilastry, lizeny itp.), poziome (gzymsy, fryzy), otwory (okna,, loggie), wykusze, balkony, faktura (różnicowanie budulca i tynków, okładzin itp.).

[fr. czyt. ątr kur e żardą] (fr. entre cour et jardin - miedzy dziedzińcem a ogrodem) architektoniczny typ barokowego założenia pałacowego o osiowym, symetrycznym układzie, w którym korpus główny pałacu i skrzydła ujmują z trzech stron dziedziniec reprezentacyjny.

(franc. ermitage - pustelnia) urządzona wygodnie, położona na uboczu budowla parkowa, w formie małego domku, przeznaczona do rozmyślań, kontemplacji lub na małe przyjęcia; czasem umieszczano w nim zbiory osobliwości. Idea pustelni ogrodowych nawiązuje do pustelni klasztorów eremickich, w których każdy zakonnik posiadał własny domek z ogródkiem przez siebie uprawianym. Zwyczaj wznoszenia ermitaży, związany ściśle z kulturą dworską, przyjął się w XVII w., rozpowszechnił pod koniec XVII i XVIII w., głównie we Francji i Niemczech.

(wł. faciata) elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją arch. (rozczłonkowanie arch.; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja mai. itp.), zawierająca przeważnie główne wejście.

(wł. fontanna - wodotrysk, z łac. (aqua) fontana - woda źródlana)urządzenie składające się ze zbiornika (w formie basenu, czaszy lub misy) z przelewem i trzonu z dyszą, z której tryska doprowadzana pod ciśnieniem woda. Fontanny ujęte w oprawę rzeźbiarską lub architektoniczną stanowiły od starożytności ozdobę placów, ogrodów i dziedzińców; mogą występować jako elementy wolno stojące lub przyścienne (powiązane z niszami, grotami, tarasami i kaskadami). W średniowieczu ozdabiały rynki miejskie, wirydarze klasztorne i ogrody zamkowe; szczególnie bogate były w ogrodach islamu. Od czasu renesansu budowano fontanny o coraz bardziej skomplikowanych kompozycjach i coraz bogatszych grach strumieni wody, a tendencje te znalazły najpełniejszy wyraz w fontannach barokowych (obniżone baseny, horyzontalne trzony, grupy rzeźbiarskie, monumentalne fontanny przyścienne, fontanny kaskadowe, aleje fontannowe). W okresie romantyzmu nadawano im formy rustykalne, ograniczając znacznie występowanie. Współczesne fontanny wyposażone są często w automatyczne urządzenia do wielobarwnych iluminacji. Fontanny prócz funkcji dekoracyjnej (pierwszoplanowych w czasach nowożytnych), pełniły funkcje użytkowe, zaopatrując w wodę, a także kultowe, np. fontanny pośrodku atrium bazylik wczesnochrześcijańskich czy w meczetach przeznaczone były do ablucji. Fontanny stanowiły też nieodłączną część bogatszych rezydencji muzułmańskich, zdobiąc w lecie dziedzińce, a w zimie salon w męskiej części domu.

(wł. gabinetto) 1) niewielkie pomieszczenie, pozbawione zwykle osobnego wyjścia na korytarz, występujące w architekturze pałacowej od XVI w.; gabinety przeznaczano najczęściej na pokoje do pracy, audiencji, na pomieszczenia służące do przechowywania podręcznych księgozbiorów, wszelkiego rodzaju kolekcji (szczególnie w XVIII i XIX w.); 2) element przestrzenny kompozycji ogrodowej, o charakterze wnętrza, wyznaczony strzyżonymi ścianami szpalerów, charakterystyczny dla ogrodów barokowych XVII i XVIII w.; zależnie od okazałości całego ogrodu i wielkości gabinetów ozdabiano je parterami, basenami, fontannami, rzeźbami lub budowlami.

wnętrze wydrążone na wzór g. naturalnej w zboczu wzgórza, pod tarasem, jako nisza w murze oporowym, a na terenie równinnym wzniesiona w formie wolno stojącej budowli; służyła do wypoczynku, ochłody i rozrywki; groty ogrodowe ozdabiano muszlami i wykładzinami z drobnych kamieni (grotte rocaille) lub na wzór naturalnych sklepiono z głazów (grota rustykalna); popularna w XVI i XVII w.

(ang. illusimism, od łac. illusio - szyderstwo, ironia; złudzenie) w malarstwie i rzeźbie dążenie do możliwie wiernego oddania złudzenia rzeczywistości; stosuje się zasady perspektywy, dążąc do zaakcentowania przestrzeni oraz budowy anatomicznej, starając się równocześnie oddać wiernie barwę i materialność postaci i przedmiotów. Terminem malarstwo iluzjonistyczne określa się zwłaszcza monumentalne malarstwo ścienne, które przez mistrzowskie opracowanie różnych rodzajów perspektywy i przy stosowaniu skrótów stara się powierzchnię sklepienia i ściany przedstawić jako przestrzeń uciekającą w głąb, zupełnie otwartą lub ograniczoną ramami architektonicznymi, często tworzącą złudzenie zatarcia granic między architekturą malowaną a rzeczywistą.

(niem. Kanał, wł. canale, z późnołac. cnnalis - rura prowadząca wodę, od canna trzcina) sztuczny zbiornik wody o geometrycznie wydłużonym kształcie, występujący zwł. na terenach nizinnych; wywodzi się z fos zamków średniowiecznych, spotykany w ogrodach renesansowych, głównie jako obwodowy oraz w ogrodach barokowych, zazwyczaj usytuowany centralnie.

(franc. caskade, z wł. cascata - upadek; wodospad)wodospad naturalny lub utworzony sztucznie; masy wody spadające z dużych wysokości lub rozdzielone na szereg mniejszych k. tworzyły tzw. schody wodne; w ogrodach renesansowych i barokowych kaskady ukształtowane architektonicznie stanowiły jeden z głównych motywów kompozycyjnych; w ogrodach krajobrazowych wykorzystywano kaskady naturalne lub były to tzw. kaskady rustykalne budowane z naturalnych kamieni i głazów; w ogrodach dalekowschodnich kaskady miały również znaczenie symboliczne.

sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewnętrznie część budowli, zawierająca takie sklepienie (kopuła zewnętrzna).

(niem. Quatier, franc. quatier) 1) w terminologii architektonicznej segment wielodzielnego okna; 2) wydzielone obramieniem malowane lub rzeźb, pole skrzydeł ołtarza; 2) wydzielone obramieniem malowane lub rzeźbiarskie pole skrzydeł ołtarza; 3) element podziału przestrzeni ogrodowej o zarysie kwadratu lub prostokąta, wyznaczony głównie drogami i obsadzany obrzeżnie drzewami lub żywopłotem, albo wypełniany w całości drzewami; podział na kwatery stosowano głównie w ogrodach średniowiecznych  i renesansowych, składających się z wielu kwater obsadzonych wewnątrz kwiatami, ziołami, roślinami przyprawowymi, drzewami owocowymi, ozdabianych rzeźbami i altanamialtanaaltanami, fontannamifontanna, wodotrysk, zdrójfontannami, wypełnianych też sadzawkami, kopcami widokowymi; w ogrodach barokowych są mniej powszechne, przeważnie w powiązaniu z boskietamiboskiet boskietami obramowanymi ciętymi szpalerami.

w ogrodach zawiła droga wśród szpalerów lub żywopłotów, o krętym przebiegu, doprowadzająca do placu środkowego z basenem, fontanną, rzeźbą, ławką; w ogrodach barokowych, tworzyły go wysokie szpalery rozmaitych kształtów, także asymetryczne, wzbogacone gabinetami ogrodowymi do wypoczynku.

(daw. laternia, lutemu, z późnołac. laterna, łac. lanterna, przez etruski od gr. lampter) nadbudówka w formie okrągłej, owalnej lub wielobocznej wieżyczki, nad dachem lub kopułą (na otworze w pierścieniu zwornikowym), gęsto przepruta oknami, zwieńczona własnym hełmem, najczęściej kopulastym, oświetlająca wnętrze. W średniowiecznej architekturze sakralnej występowały tzw. wieże‑latarnie ponad transeptem kościołów romańskich i gotyckich; od renesansu stosowano latarnie powszechnie w budowlach kopułowych i na dachach mniejszych kościołów i kaplic; zazwyczaj latarnie rozczłonowane były zewnątrz arkadami z półkolumnami, pilastrami lub hermami.

(fr. ménagerie) w kontekście architektury i historii sztuki to wyodrębniony budynek lub zespół obiektów (klatki, woliery, wybiegi), który służył do przetrzymywania i eksponowania dzikich lub egzotycznych zwierząt.

ozdobna budowla ogrodowa, parterowa, wolno stojąca lub wbudowana w taras, oświetlona jednostronnie wysokimi i szerokimi oknami eksponowanymi na południe, ogrzewana; była przeznaczona do uprawy lub przechowywania w okresie zimy egzotycznych roślin, jak pomarańcze, cytryny, granaty itd.; pomarańczarnie pełniły też rolę ogrodów zimowych; popularna głównie w ogrodach barokowych od XVII w.; występuje - łącząc często funkcje palmiarni - także w ogrodach XIX w.

reprezentacyjna budowla mieszkalna pozbawiona cech obronnych; od XIX w. także określenie bardziej okazałych gmachów urzędowych i użyteczności publicznej.

sztuczne wzniesienia lub kopce, które nawiązują kształtem do greckiej góry Parnas – mitycznej siedziby Apollina i muz. Zazwyczaj mają formę piramidy ze ściętym wierzchołkiem, na który prowadzi wydeptana lub wybrukowana spiralna ścieżka. Obiekty te były niezwykle popularne w okresie renesansu i baroku jako charakterystyczny element założeń pałacowo‑parkowych. Służyły jako punkty widokowe, a na ich szczytach często umieszczano altany, pawilony lub rzeźby, które stanowiły zwieńczenie kompozycji całego ogrodu.

(franc*.* parterre, od terre - ziemia) element kompozycyjny ogrodu, tworzący płaski kwietnik lub gazon o zarysie geometrycznym, ozdobiony różnego rodzaju ornamentem.

sposób przedstawiania sytuacji przestrzennych na płaszczyźnie, wykorzystujący fakt, że dalszy z dwóch równoległych odcinków widać pod mniejszym kątem.

(franc. plafond) 1) duże pole dekor. obejmujące centr. część sufitu lub podniebienia sklepień (zwierciadlanego, spłaszczonego, kolebkowego, żagielkowego, kopuły nie przebitej latarnią), stanowiące zamknięcie wnętrza od góry; 2) znajdujące się na tym miejscu malowidło wykonane na tynku technikami malarstwa ściennego, m.in. freskiem i al secco, jako malowidło olejne na płótnie naprężonym na krosnach i założonym pod podniebieniem, rzadziej jako dekoracja stiukowa; zwykle rozwiązywane jako kompozycja figur., może też mieć charakter czysto ornamentalny; obramienie bywa wykonywane w materiale i technikach innych niż pole dekoracyjne (np. malowidło ujęte ramą ze stiuku). Plafon znany był już w starożytności i sztuce wczesnochrześcijańskiej; terminu tego używa się przede wszystkim do dekoracji wspomnianego typu od renesansowych poczynając. Najważniejszą odmianą był plafon iluzjonistyczny, w pałacach - o tematyce najczęściej alegorycznej lub mitologicznej, w kościołach - religijnej; rozwinął się we Włoszech w 2 poł. XV w.; rozkwit malowanego plafonowego przypadł na okres baroku i rokoka; wówczas rozpowszechnił się w Europie, zwłaszcza Środkowej Plafony zdobiły często budowle publiczne także w XIX w.

osoba opracowująca plany w zakresie gospodarki narodowej lub zajmująca się tworzeniem planów przestrzennego zagospodarowania, najczęściej planów miast.

(łac. porticus) zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub rzędem filarów, sięgających jednej lub dwu kondygnacji, osłaniająca najczęściej główne wejście, często (w architekturze nawiązującej do antyku) zwieńczona trójkątnym frontonem; wysunięta ku przodowi lub wgłębiona (portyk wgłębny). Forma portyku wykształciła się w starożytności; od czasów renesansu stosowana powszechnie w architekturze świeckiej, a także sakralnej. Portyk pozorny - kryptoportyk.

główne i najozdobniejsze wnętrze w ogrodzie barokowym, przylegające do pałacu na głównej osi założenia, pełniło funkcję letniego salonu ogrodowego, odpowiednika salonu w pałacu; urządzane na planie kwadratu, prostokąta lub półkola, w obramieniu ścian strzyżonych szpalerów, ozdobione parterami, basenami, rzeźbami oraz roślinami oranżeryjnymi w donicach; w miejscu salonu ogrodowego skupiały się główne osie kompozycyjne ogrodu oraz drogi łączące go z pozostałymi ważnymi elementami przestrzennymi założenia ogrodowego.

(franc. stuc, z wł. stucco) wyprawa, materiał zdobniczy. nakładany na ściany i elementy architektoniczne wnętrz (rzadziej elewacji); w skład stiuku wchodzi wapno, piasek marmurowy, gips, klej i barwniki.

(niem. Spalier, z wł. spalliera) gęsto zasadzone w szeregu drzewa lub krzewy, strzyżone lub o formach naturalnych; mające powyżej wysokość przeciętnego wzrostu człowieka; w ogrodzie szpalery formowano jako pełne, półpełne (tzw. włoskie) oraz ażurowe (z wyciętymi fragmentami - najczęściej arkadowymi lub w formie okien).

(daw. teras, z franc. terasse, od terre - ziemia) w sztuce ogrodowej naturalnie lub sztucznie ukształtowane płaskie wzniesienie terenu o wyrównanej nawierzchni, ujęte balustradą, murem oporowym albo skarpą ziemną; występuje pojedynczo lub jako układ złożony z wielu tarasów; w architekturze odkryta, płaska, otoczona balustradą część budynku o charakterze wypoczynkowym.

ogrodzony obszar leśny, przeznaczony do utrzymywania zwierzyny łownej, jej obserwowania lub polowania. Od XVI w. były urządzane przy wielkich rezydencjach, z czasem weszły w skład kompozycji barok, założeń ogrodowych XVII i XVIII w. Charakterystyczną cechą zwierzyńca był promienisto‑wachlarzowaty układ duktów widokowych, w punkcie ich zbiegu umieszczano zazwyczaj pawilon, altanę, a także stanowiska myśliwych.

drzewa lub krzewy sadzone gęsto w jednym albo kilku rzędach, strzyżone, lub jako wolno rosnące, o różnej wysokości, lecz nie przekraczającej przeciętnego wzrostu człowieka; występuje jako ogrodzenie ogrodu, obramienie kwater i trawników, a małe formy żywopłotu wyznaczają wzór ornamentów na parterach lub kwietnikach.