Pod lupą nowej wiedzy

Sztuka baroku wiązała się ściśle z ruchem kontrreformacyjnym, mającym na celu odzyskanie przez Kościół wcześniejszej świetności i potęgi. Cele stawiane artystom dobrze oddaje starożytna maksyma: delectare, permovere, docere deinde persuadere - zachwycić, wzruszyć, pouczyć, a wreszcie przekonać. Podwaliny pod nowy styl w malarstwie położyli artyści włoscy XVI wieku – Rafael, Michał Anioł, Tycjan, Tintoretto. W ich dziełach można odnaleźć pewne idee, które w twórczości XVII wiecznych artystów będą pełniły istotną rolę: nacisk na światło i kolor, rezygnację z równowagi na rzecz kompozycji o skomplikowanym charakterze. Mimo to twórcy baroku poszli znacznie dalej, czego przykładem w Rzymie byli: Carracci i Caravaggio – malarze zupełnie odmiennych nurtów. Pierwszemu przypisuje się cechy eklektyczne – bazowanie na tym, co piękne i proste. Drugi w swoich dziełach opierał się przede wszystkim na prawdzie i rezygnacji z konwencji, a jego dzieła przybierały kształt realistyczny a nawet naturalistyczny.

Michelagelo Merici da Caravaggio1610.07.18Porto Ercole1571.09.29Mediolan

R171Z8MJGX5K3

Portretowy rysunek mężczyzny z kręconymi, ciemnymi włosami oraz wąsem i spiczastą bródką. Postać ma poważny wyraz twarzy i patrzy w bok. Ubrana jest w jasny płaszcz z szerokim kołnierzem; tło jest neutralne, jasne i lekko nakrapiane.

Michelagelo Merici da Caravaggio

29.09.1571 Mediolan – 18.07.1610 Porto Ercole

Młodość artysty

Michelangelo Merisi urodził się w 1571 roku, prawdopodobnie 29 września w Caravaggio (stąd jego przydomek) w prowincji Bergamo. Dzieciństwo spędził w Mediolanie. W 1584 roku, w wieku trzynastu lat, został czeladnikiem Simone Peterzana, u którego przygotowywał farby i gruntował płótna. Większe znaczenie jednak dla przyszłego artysty miał kontakt z dziełami Leonarda da Vinci i Tycjana, od których później przejmie realizm przedstawienia oraz pogłębioną psychologię postaci i światłocień. W 1592 roku młody Caravaggio przeniósł się do Rzymu. Rok później trafił do pracowni Giuseppe Cesariego, modnego wówczas malarza fresków i scen erotyczno‑mitologicznych. Z tego okresu pochodzą prawdopodobnie Chory Bachus. W obrazie tym jest już widoczne operowanie efektem światłocieniowym, tzw. maniera tenebrosa, czyli tenebryzmem, polegającym na sposobie użycia ciemnej tonacji barwnej, w której postacie i przedmioty wydobyte są z mrocznego tła. Technika ta pojawi się w prawie wszystkich dziełach Caravaggia.

R1bA0f6XOSBW4

Na obrazie znajduje się mężczyzna siedzący przy stole i grający na lutni. Trzyma instrument w obu rękach. Ma na sobie białą, luźną szatę. Ma okrągłą twarz i delikatne rysy twarzy. Na stole leżą owoce, liście, skrzypce ze smyczkiem i rozpisane nuty. Na stole stoi również szklany wazon z kwiatami. Tło jest brązowe.

Na dworze kardynała del Monte

W 1595 roku Caravaggio opuścił pracownię Cesariego i za pośrednictwem Costatina Spaty zwrócił uwagę kardynała Francesco del Monte, ambasadora papieskiego przy dworze wielkiego księcia Toskanii Ferdynanda Medyceusza, intelektualisty, człowieka o szerokich zainteresowaniach sztuką i kulturą. To on kupił od Spaty obrazy: Grający w karty i Wróżenie z ręki, a następnie stał się pierwszym mecenasem i najważniejszą postacią w życiu Caravaggia.

W 1597 roku Caravaggio namalował obraz przedstawiający Meduzę. Możliwe, że obraz był związany z zainteresowaniami naukowymi del Monte oraz księcia Ferdinanda de Medici, których pasjonowała medycyna i alchemia. W latach dziewięćdziesiątych powstały także obrazy o tematyce religijnej: Maria i Maria Magdalena oraz Judyta odcinająca głowę Holofernesowi. Prace odzwierciedlają styl artysty (maniera tenebrosa) - postacie i przedmioty, kotara, lustro wtopione są w ciemne, mroczne tło. Ten sam efekt malarz zastosował w obrazie Wieczerza w Emaus, powstałym na zlecenie Ciriaca Mattei. Caravaggio przenosi scenę religijną do rzymskiej gospody, a bohaterami dzieła czyni zwykłych ludzi, ukazanych w codziennych czynnościach i będących odbiciem historii biblijnej.

RGWYkHvyeUdfD

Obraz przedstawia młodego mężczyznę o białej skórze. Mężczyzna w lewej ręce trzyma kieliszek czerwonego wina. Na głowie ma ciemne włosy oraz wieniec z liści i owoców winogron. Na twarzy ma różowe wypieki. Mężczyzna jest przykryty białą szatą. Przed nim stoi biały stół, na którym umieszczono misę przepełnioną owocami. Są tam jabłka, gruszki i winogrona. Po lewej stronie misy stoi szklane naczynie, wypełnione winem.

W tym czasie powstały także obrazy o tematyce religijnej - na zlecenie Ciriaca Mattei Caravaggio maluje starotestamentową scenę Judyty, odcinającej głowę Holofernesowi oraz nowotestamentowy obraz Wieczerza w Emaus. W drugim dziele malarz przenosi scenę do rzymskiej gospody, a bohaterami czyni zwykłych ludzi, ukazanych w trakcie codziennych czynności, a jednocześnie będących odbiciem historii biblijnej. Prace odzwierciedlają styl artysty (maniera tenebrosa) - postacie i przedmioty wtopione są w ciemne, mroczne tło.

Wielkie zlecenia

W 1599 roku, dzięki wsparciu kardynała del Monte, Caravaggio otrzymał pierwsze zamówienie publiczne na dwa obrazy, przeznaczone na boczne ściany kaplicy francuskiego kardynała Matthieu Cointerel (Matteo Contarelli) w kościele San Luigi dei Francesi, a ukazujące sceny z życia Mateusza: Powołanie świętego Mateusza i Męczeństwo świętego Mateusza. Kolejne zlecenie do tej samej kaplicy malarz wykonał w roku 1602 – był to ołtarzowy obraz Święty Mateusz i Anioł, który odrzucono jako niestosowny ze względu na podtekst erotyczny i wykonał drugi, bardziej tradycyjny.

Twórczość Caravaggia stała się przedmiotem ożywionej dyskusji – jego dzieła były śmiałe, pełne dramatyzmu, ukazywały wydarzenia religijne w całkowicie odmiennej interpretacji – jako sceny rodzajowe pełne ekspresji, pozbawione patosu i idealizacji. Mimo że wywołały poruszenie, zapewniły malarzowi rozgłos i przyniosły kolejne zlecenia. Między wrześniem 1600 a listopadem 1601 namalował obrazy przedstawiające Nawrócenie św. Pawła i Ukrzyżowanie św. Piotra, przeznaczone do kaplicy Cerasi w kościele Santa Maria del Popolo.

Od 1601 do 1604 roku trwała praca nad obrazem Zaśnięcie Marii. Dzieło do swej rodzinnej kaplicy przy kościele karmelitów bosych Santa Maria della Scala (kościół położony w ubogiej dzielnicy Rzymu – Zatybrze/wł. Trastevere) zamówił Laerzio Cherubini. Caravaggio oparł się na opowieści zawartej w Złotej legendzie, według której rozproszeni po całym świecie apostołowie zostali w dziwny sposób zebrani i stanęli przy łożu śmierci Marii w Jerozolimie.  

Dzieło zostało odrzucone, ponieważ zdaniem zleceniodawcy temat został potraktowany niegodnie i nie zawierał elementów, wskazujących na boską obecność. Obraz ukazywał scenę w ubogim wnętrzu, w którym zebrało się jedenastu uczniów o pomarszczonych czołach, a Matka Boska była opuchnięta, jej nogi odkryte, stopy brudne, a do jej namalowania Caravaggio użył podobno ciała prostytutki, która utonęła w Tybrze. Obraz kupił kolekcjoner dzieł sztuki, Vincenzo Gonzaga.

W latach 1600‑1604, na zamówienie Girolama Vittrici, Caravaggio namalował obraz ołtarzowy do kaplicy Opłakiwania w kościele św. Marii w Vallicelli (Rzym). Ukazywał on scenę Złożenia go grobu i pełnił istotną rolę podczas sprawowania Eucharystii – dzieło zapraszało widza w głąb sceny, była mu dana możliwość zrozumienia głębi teologicznego przekazu.

Malarz niepokorny i awanturniczy

Caravaggio nie należał do artystów pokornych. Wraz z popularnością malarza rosła jego sława jako awanturnika, który nie stronił od łamania prawa. W latach 1600 - 1606 jego nazwisko pojawiło się w sądowych archiwach kilkanaście razy – wszczynał awantury, bójki, często z błahych powodów, nielegalnie używał szpady. Wydarzenia z 1606 roku zaważyły o dalszym życiu malarza - pokłócił się ze współzawodnikiem Ranucciem Tomassonim podczas gry w pallacorda (odmiana tenisa) i w wyniku pojedynku dopuścił się zbrodni, za co groziła mu kara śmierci.

Zbiegł z Rzymu, zamieszkiwał w okolicznych miejscowościach, a następnie udał się do Neapolu, by uniknąć jurysdykcji rzymskich sądów. Po dziewięciu miesiącach, w lipcu wyjechał na Maltę i zagościł u kawalerów Zakonu świętego Jana Chrzciciela, gdzie złożył śluby. Jednak i tam nie przebywał długo – z powodu kłótni z jednym z rycerzy został wtrącony do więzienia, skąd udało mu się zbiec.

Trafił na Sycylię, a po dziewięciu miesiącach wrócił do Neapolu, skąd latem 1610 roku ruszył do Rzymu. Zatrzymał się w Palo, skąd miał się udać do Porto Ercole w Toskanii. Nieszczęśliwy zbieg okoliczności spowodował, że został wzięty za kogoś innego i omyłkowo aresztowany. Po zwolnieniu ruszył lądem w dalsza podróż, gdyż jego statek już odpłynął. Miał nadzieję, że dogoni w oddalonym około 100 km Porto Ercole statek i odzyska cały swój dobytek (myślał, że bagaże, wraz z obrazami zostały na statku, nie wiedząc, iż zostały oddane do przechowalni). W rozpaczy i szale biegł wzdłuż wybrzeża, chcąc dogonić żaglowiec, jednak wyczerpany i spalony słońcem, dostał wysokiej gorączki. W wyniku malarii zmarł 10 lipca 1610 roku.

Caravaggio w całej swej twórczości dążył do ukazania w obrazach prawdy o życiu. Czasem brutalnej, nacechowanej niezwykłą szczerością, ale poruszającej i trafiającej do szerokiego grona odbiorców, a jego warsztat spotkał się z wieloma przykładami naśladownictwa -znalazł odbicie w twórczości tzw. caravaggionistów we Włoszech (B. Manfredi), Holandii (H. Terbrugghen, G. Honthorst), Francji (bracia A., L., M. Le Nain) i Hiszpanii. (J. Ribera). Prawdziwa wielkość jego dorobku artystycznego sprawiła, że na trwałe zapisał się wśród najważniejszych postaci sztuki europejskiej.

Na tarczy z wizerunkiem Meduzy malarz zamieścił własną podobiznę, posługując się w jej odtworzeniu wypukłym zwierciadłem. Jean Clair pisze w swojej książce, że „Meduza pojawia się zawsze wtedy, kiedy normalny porządek świata jest zachwiany i kiedy zagraża mu chaos. Jej przerażające oblicze ukazuje się nagle, aby uzmysłowić strach wobec – jak wydawałoby się – zakłóconego ładu, świata na opak” (J. Clair, Śmierć w mgnieniu oka, [w:] Wymiary śmierci, red. S. Rosiek, Gdańsk 2010, s. 143) . U Caravaggia można to znaczenie odczytać w odniesieniu do zakłócenie własnej osobowości oraz biografii

R1AX56O9MQ279

Okrągła tarcza z realistycznym malunkiem odciętej głowy Meduzy — kobieta o przerażonym wyrazie twarzy, z szeroko otwartymi ustami i wężami zamiast włosów; z szyi spływa krew na ciemne tło.

Chory Bachus to prawdopodobnie autoportret malarza, przebywającego na leczeniu malarii lub dżumy w szpitalu dla ubogich w Santa Maria della Consolazione. Oznaki choroby są widoczne: spierzchnięte usta, zapadnięte oczy.

R2JJ2M21328UH

Barokowy portret młodego mężczyzny stylizowanego na Bachusa — siedzi półnagi z białą draperią, z liśćmi winorośli na głowie i kiścią winogron w dłoni; przed nim na stole leżą owoce na ciemnym tle.

 Na obrazie Męczeństwo świętego Mateusza ukryty w tle malarz jest jednym ze świadków sceny męczeństwa. Odziany czarnym płaszczem, w obcisłych pończochach, z kozią bródką ucieka, z nogi zsuwa mu się trzewik. Oddalenie sugeruje tez perspektywa – twarz malarza jest nieco mniejsza od pozostałych.

Caravaggio sportretował się jako mężczyznę ze złożonymi dłońmi za ręką Chrystusa na obrazie Wskrzeszenie Łazarza. Jednak odwrócona od głównej sceny wskrzeszenia głowa sugeruje brak zainteresowania cudem.

Na obrazie Pojmanie Chrystusa Caravaggio ukazał siebie jako młodzieńca z lampą na drugim planie. Będąc świadkiem sceny pojmania i bierności postawy dowodzi odpowiedzialności wszystkich ludzi za śmierć Chrystusa.

Caravaggio przedstawił siebie jako pokonanego Goliata, a na mieczu trzymanym przez Dawida umieścił inicjały łacińskiej inskrypcji Humilitas Occidit Superbiam (tłum.: pokora zabija dumę). Obraz został wysłany papieżowi Pawłowi V jako zadośćuczynienie za popełnione winy, prośba o łaskę i powrót do Rzymu.

W XVII wieku, pod wpływem Michelangela Merisi da Caravaggia, w malarstwie europejskim dokonała się rewolucja artystyczna. Estetyka artysty oparta na śmiałych skrótach perspektywicznych, mocnym kolorycie i kontrastach światłocieniowych, szybko zyskała naśladowców w Europie. Niektórzy imitowali styl mistrza, inni dowolnie go interpretowali, wzbogacając swoje kompozycje o znaczenia symboliczne, poetyckie, wszyscy jednak stosowali podobne do Caravaggia rozwiązania kompozycyjne i kolorystyczne. Często operowali jednak deformacją i przesadną gestykulacją. W obrazach o tematyce religijnej, podobnie jak Michelangelo, przedstawiali starców o brudnych nogach, włóczęgów, hultajów, żołnierzy. Malowali także sceny rodzajowe. W rodzimych Włoszech malarze podążających śladami Caravaggia zyskali miano tenebrosi (od tenebrosa), w Holandii zwani byli caravaggionistami utrechckimi lub caravaggionistami holenderskimi. W nurcie caravaggionizmu tworzyli także malarze francuscy oraz hiszpańscy.

Włoskie dziedzictwo Caravaggia

Pierwsza faza caravaggionizmu przypadła na pierwsze dziesięciolecie XVII wieku. Rzym, który był centrum życia artystycznego odwiedzali artyści z innych miast. Wśród młodych artystów włoskich, na których malarstwo Caravaggia wywarło wrażenie znaleźli się: Rzymianin Giovanni Baglione, przybyły do Wiecznego Miasta z Ostiano Bartolomeo Manfredi, mieszkaniec Pizy Orazio Gentileschi oraz Neapolitanka Artemisia Gentileschi. Caravaggio, w przeciwieństwie do Annibale Carracciego, nie prowadził pracowni ani szkoły, w której kształciłby swoich uczniów.

Przykładem dynamicznej kompozycji w stylu Caravaggia jest obraz Bartolomea Manfrediego Mars zwycięża Amora. Bóg wojny karze tytułowego Amora za otaczanie zmysłowością uczuć, którymi Wenus darzy małżonka, co jest przyczyną zaniedbywania przez niego obowiązków wojennych. Malarz w wymowny sposób operuje środkami, które wcześniej stosował w swoich dziełach Caravaggio. Postacie wyłaniają się z ciemnego tła, powodując, że scena wychyla się w na zewnątrz, wychodzi poza ramy obrazu w stronę widza.

Polecenie 1

Zapoznaj się z poniższymi dziełami caravaggionistów i wymień cechy formalne łączące te obrazy z twórczością Caravaggia.

6,6

R1GRZR9FZOTRK

Ilustracja przedstawia obraz Giovanniego Baglione „Amor niebieski i Amor ziemski”. Ukazuje anioła w zbroi celującego strzałą w leżącego, nagiego młodzieńca.

RLTQZH1CVTQB7

Ilustracja przedstawia obraz Carla Saraceniego „Święta Cecylia i anioł”. Ukazuje kobietę grającą na drewnianym instrumencie strunowym, lutni. Obok niej stoi anioł z kontrabasem.

Rhx6wsXLmgLqt

Wykonaj zadanie zgodnie z poleceniem.

Na początku XVII wieku jednym z najważniejszych caravaggionistów włoskich stał się Orazio Gentileschi. Bliska relacja z Caravaggiem radykalnie odmieniła jego wcześniejszy styl. Porzucił późnomanierystyczną elegancję na rzecz naturalizmu, dramatycznego światłocienia i emocjonalnej prawdy przedstawienia. W tym samym czasie dorastała jego córka Artemizja, która szybko przejęła caravaggiowskie rozwiązania i już jako nastolatka malowała z ojcem intensywne, pełne napięcia sceny biblijne. Dla artystów dzieła Caravaggia nie zawsze były wzorcem o znaczeniu dogmatycznym, ale źródłem inspiracji i pretekstem do podejmowania dialogu z twórczością mistrza. Dlatego sięgali do podobnych rozwiązań, form, mierząc się z tematyką mitologiczną czy biblijną. Częstym tematem pochodzącym ze Starego Testamentu był motyw obcięcia głowy Holofernesa przez Judytę. Tego epizodu biblijnego podjęli się również Orazio i Artemisia Gentileschi.

Aby właściwie odczytać znaczenie obrazu, warto odnieść go do źródła biblijnego. Poniżej znajduje się ukryty w zakładce fragment z Księgi Judyty ze Starego Testamentu, który stanowi podstawę przedstawionej sceny. Rozwiń tekst.

Obraz Orazia Gentileschiego Judyta i jej służąca z głową Holofernesa ukazuje moment tuż po dokonaniu zabójstwa, kiedy bohaterki działają w ciszy i napięciu, niosąc odciętą głowę asyryjskiego wodza. W przeciwieństwie do brutalnych, dynamicznych ujęć Caravaggia, Orazio przedstawia scenę z większą powściągliwością i elegancją, koncentrując się na psychologii postaci. Judyta jest tu ujęta jako figura opanowana i zdecydowana, a jej służąca, czujna i skupiona, współtworzy atmosferę konspiracji i ryzyka. Silny światłocień, wyraźnie inspirowany Caravaggiem, wydobywa z mroku postacie, podkreślając dramat sytuacji, ale bez epatowania przemocą. Draperie i detale kostiumów są oddane z precyzją, która łagodzi surowość tematu i nadaje scenie niemal teatralną klarowność.

R11182UQE97HV

Barokowy obraz przedstawiający dwie kobiety w półpostaci na ciemnym tle. Kobieta w czerwonej sukni trzyma miecz i patrzy w bok, podczas gdy druga, ubrana w brązową suknię z białą chustą na głowie, odwraca się plecami. Między nimi znajduje się kosz z odciętą głową brodatego mężczyzny, częściowo przykrytą tkaniną. Scena jest dramatycznie oświetlona, z silnym kontrastem światła i cienia, podkreślającym napięcie i ekspresję postaci.

Epizod ten stał się tematem obrazu artystki z Neapolu, córki Orazia, Artemisii Gentileschi. Zgwałcona przez swojego nauczyciela, Agostina Tassiego, i poddana podczas sądu torturom, w obrazie Judyta zabijającą Holofernesa dała wyraz psychologicznej zemsty za doznane cierpienie. Co prawda płótno namalowane zostało na zamówienie Kosmy II Medyceusza, lecz okrucieństwo Judyty wyrażone w jej twarzy i zdecydowanie, z jakim dokonuje zbrodni, jasno sugerują osobiste doznania artystki w sposobie przedstawienia biblijnego motywu. Na uwagę zasługuje rola młodej służącej Abry, która ukazana została jako powierniczka Judyty, przytrzymująca broniącego się Holofernesa.

R1JK8H9UUMMXQ

Ilustracja przedstawia obraz Artemisi Gentileschi „Judyta zabijająca Holofernesa” o kształcie pionowego prostokąta. Ukazuje dwie kobiety i mężczyznę. Holofernes leży na łożu. Judyta trzyma mężczyznę za włosy i mieczem odcina jego głowę, z której tryska krew. Pomiędzy nimi stoi kobieta o imieniu Abra. Pomaga Judycie, przytrzymuje Holofernesa. Na ciałach postaci odbija się światło. Tło obrazu jest prawie czarne.

Artystyczna formuła caravaggionistów holenderskich

Określenie caravaggionistów holenderskich dotyczy malarzy z Utrechtu, którzy przebywali w Rzymie około 1610 roku (w roku tym zmarł Caravaggio), zetknęli się z malarstwem Michelangela, ulegli wpływowi stosowanej przez niego w późnym okresie twórczości manierze tenebrosa. Po powrocie do Utrechtu malowali tematy związane z mitologią i religią oraz sceny rodzajowe, których bohaterami byli gracze karciani i Cyganie, a które sam Caravaggio porzucił w swojej późniejszej karierze. Wśród artystów tych byli m.in: Dirck van Baburen, Hendrick ter Brugghen i Gerard van Honthorst.

Caravaggio był artystą przełomowym, którego twórczość zrewolucjonizowała malarstwo europejskie i stała się fundamentem dla baroku. Jego cechą charakterystyczną był radykalny naturalizm: postacie były realistyczne, często czerpane z życia codziennego, a sceny religijne ukazywał jak dramatyczne wydarzenia pełne napięcia i emocji. Innowacyjne było jego operowanie światłem i cieniem, które nadawało obrazom teatralny dramatyzm i głębię psychologiczną, uwydatniając centralne postacie i gesty. Caravaggio odrzucał idealizację i konwencje renesansowe, stawiając na prawdę ludzkiej egzystencji i jej dramatyczny wymiar.

Jego twórczość miała ogromne znaczenie dla rozwoju baroku, ponieważ pokazała, że sztuka może działać na emocje widza, wzbudzać wzruszenie, prowadzić do refleksji i moralnej kontemplacji. Caravaggio wprowadził do baroku świeże podejście do kompozycji, światła i ekspresji postaci, które inspirowało zarówno współczesnych mu artystów, jak i pokolenia caravaggionistów we Włoszech, Holandii, Hiszpanii i Francji. Dzięki niemu barok osiągnął pełnię dramatyzmu, emocjonalnej intensywności i humanistycznej wymowy, łącząc mistrzowską technikę z silnym oddziaływaniem na odbiorcę.