Barwny spektakl na barokowych płótnach Rubensa
Pod lupą nowej wiedzy
Malarz z Antwerpii
Peter Paul Rubens
Peter Paul Rubens to flamandzki malarz i jeden z najwybitniejszych twórców baroku. Wypracował styl oparty na intensywnej kolorystyce, monumentalnych formach i dynamicznych układach postaci. Jego malarstwo wyróżnia się niezwykłą ekspresją i siłą oddziaływania, dzięki czemu stało się ważnym punktem odniesienia dla artystów działających w wielu europejskich ośrodkach. Rozwiązania kompozycyjne i kolorystyczne, które wprowadził, wywarły trwały wpływ na rozwój sztuki barokowej.
Wpływ podróży do Włoch na kształtowanie się stylu Rubensa
Artystyczny dorobek Rubensa (1577‑1640) dowodzi nowatorstwa w dziedzinie operowania kolorem, dynamiką. Bywa określany malarzem „wszystkich kolorów tęczy”. Młody Rubens po śmierci ojca wraz z rodziną przeprowadził się do Antwerpii, gdzie pobierał nauki malarstwa w pracowni Tobiasa Verhaechta, następnie epigona malarzy włoskich Adama van Noorta. Później wstąpił do warsztatu pejzażysty Ottona van Veena. W 1598 roku został przyjęty do malarskiej gildii świętego Łukasza. Jednak największy wpływ na malarstwo Rubensa miał wyjazd do Włoch. 21‑letni artysta w Wenecji był pod wrażeniem Tycjana. Na dworze księcia Mantui, Vicenza I Gonzagi otrzymał posadę wykonawcy kompozycji dla kościoła jezuitów oraz malarza portretów osób z otoczenia księcia. Miał również możliwość podróżowania po Włoszech i studiowania słynnych dzieł Michała Anioła, Rafaela, Caravaggia, a przede wszystkim rzeźby antycznej. Doświadczenia z Włoch wpłyną na styl malarstwa Rubensa – w jego dziełach często będą się pojawiały nawiązania do muskulaturze inspirowanej Torsem Belwederskim oraz skomplikowanymi manierystycznymi układami ciał Michała Anioła ze ściany w Kaplicy Sykstyńskiej.
2). Michał Anioł Buonarotti, „Izajasz”, fragment fresku, 1508–1512, Kaplica Sykstyńska, Watykan
Powrót do Antwerpii i włoskie inspiracje artysty
Po wieści o chorobie matki w 1608 roku Rubens podjął decyzję o wyjeździe z Włoch, lecz nie zdążył przed jej śmiercią. Rok później został mianowany nadwornym malarzem arcyksięcia Alberta i księżnej Izabeli, otrzymując jednocześnie pozwolenie na pobyt w Antwerpii zamiast w Brukseli, gdzie rezydował dwór. Po ślubie z Isabellą Brant w 1609 roku artysta otrzymał zlecenie na wykonanie tryptyku Podniesienie krzyża dla antwerpskiej katedry, a następnie namalował dla tego samego kościoła Zdjęcie z krzyża. W obu dziełach wyraźnie widoczne są inspiracje wyniesione z pobytu we Włoszech.
O włoskich inspiracjach wspomina Łukasz Radwan, dziennikarz prasowy i telewizyjny ,krytyk sztuki promotor sztuki:
Milioner z Antwerpii„Talent mój jest tej miary, że żadne przedsięwzięcie, jak wielkie by nie były jego rozmiary czy różnorodna jego tematyka, nie zachwiało nigdy mej odwagi” - mówił bez fałszywej skromności. Po powrocie z Włoch do Antwerpii malarz osiągnął nie tylko artystyczne mistrzostwo, ale i sukces finansowy.
Mistrza z Antwerpii nigdy nie peszyły dorobek i wielkość jego poprzedników. Po prostu korzystał z tego, co było w nich najlepsze: od Rafaela rozwiązania kompozycyjne, od Michała Anioła – atletyczny wizerunek ludzkiego ciała, od Tycjana - sposób malowania aktów, od Veronesego – podejście do fakturyfaktury, od Tintoretta – metodę przedstawiania gestów, od Caravaggia – światło, zaś od Holbeina – realizm scen. Rubens połączył największe osiągnięcia Włochów i Holendrów: energię i kolory ciepłego Południa oraz chłodne spojrzenie i precyzję typowe dla Północy.Źródło: Łukasz Radwan, Milioner z Antwerpii, dostępny w internecie: Milioner z Antwerpii, wprost.pl/tygodnik, (dostęp z dnia 31.03.2018), Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Na podstawie poniższych starożytnych dzieł oraz paneli centralnych Podniesienia krzyża i Zdjęcia z krzyża Rubensa, wskaż inspiracje antykiem w twórczości malarza.
Mitologia jako źródło inspiracji w twórczości Rubensa
W całej swojej twórczości Rubens czerpał tematy zarówno z Biblii, jak i z mitologii. Bogactwo wątków mitologicznych dawało mu szerokie możliwości rozwijania artystycznej wyobraźni oraz eksponowania efektów kolorystycznych. Chętnie podejmował tematy dynamiczne: sceny batalistyczne, przedstawienia polowań, kompozycje pełne ruchu i napięcia. Żywiołowy temat Upadku Faetona, zaczerpnięty z Metamorfoz Owidiusza, ukazuje epizod niebezpiecznej przejażdżki rydwanem po sklepieniu nieba, podjętej przez syna Jowisza, Faetona, w towarzystwie Hor. W trakcie tego wydarzenia dochodzi do tragicznego finału.
Bogów i dawcę wozu Jowisz czyniąc świadkiem,
Jak świat bez jego wsparcia już grozi upadkiem,
Na sam szczyt swego grodu idzie bez odwłoki,
Skąd rozciąga nad ziemię chmury i obłoki,
Skąd straszne wstrząsa grzmoty, skąd pioruny ciska.
Lecz chmury ze zwykłego znikły stanowiska
I deszczów brakło. Zagrzmiał, potężną prawicą
Piorun cisnął — i strzaskał wóz razem z woźnicą;
Tak stłumił ogień ogniem niepożytej siły.
Przelękły się rumaki i wstecz odskoczyły;
Drą cugle, rwą zaprzęgi i na oślep bieżą.
Tu oś, z dyszla strącona, tam wędzidła leżą,
Dalej piasty w ułamkach i strzaskane koła
I różne szczątki wozu rozsiane dokoła.Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Owidiusz, Metamorfozy, wikisource.org/wiki/Przemiany_(Owidiusz)/VII (dostęp z dnia 31.03.2018).
Rozwiązania kompozycyjno‑malarskie z Upadku Faetona pojawiły się także w namalowanym trzynaście lat później Porwaniu córek Leukippa, które Rubens jako pierwszy przedstawił w malarstwie. Tematem dzieła jest uprowadzenie przez bliźniaków, Kastora i Polideukesa, córek Leukipposa — Fojbe i Hilajry — z zamiarem poślubienia. Energii, z jaką Rubens oddał moment porwania, towarzyszy swobodna technika malarska, przesycona bogactwem barw, oraz przemyślana kompozycja oparta na rombie, w który wpisują się postacie i konie.
Cała ta scena jest bardzo żywa, ruchliwa, a przy tym zwarta, skoncentrowana. Koloryt żywy, harmonijny. Rubens był mistrzem w malowaniu nagiego ciała i pokazał, co umie. Zróżnicował znakomicie odcienie ciała męskiego i kobiecego, świetnie odtworzył tkaniny jedwabne i ich refleksyrefleksy na jasnym ciele kobiecy.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Adam Bochnak, Historia sztuki nowożytnej, t. II, Warszawa‑Kraków 1985, s. 96.
Jedną z ostatnich prac Rubensa są Trzy Gracje, będące zarazem podsumowaniem jego artystycznego stylu w przedstawianiu aktu kobiecego oraz mistrzostwa w operowaniu barwą. Obraz ukazuje trzy córki Zeusa, uosabiające piękno, wdzięk, radość życia i siły natury: Eufrosyne (Rozumną), Talię (Kwitnącą) i Aglaję (Promienną). Obdarzały one ludzi urodą, były opiekunkami życia umysłowego i artystycznego, towarzyszyły podczas zabaw i uczt. Do namalowania ciał Rubens zastosował wyłącznie trzy barwy podstawowe: żółtą, czerwoną i niebieską, a w wizerunkach kobiet zawarł portretowe odniesienia do swoich dwóch żon, Isabelli Brant i Heleny Fourment.
Cykl Marii Medycejskiej i portrety Rubensa
Na lata 1620–1630 przypadł najbardziej intensywny okres w twórczości Rubensa. Artysta otrzymał wówczas wiele zamówień międzynarodowych, realizując cykle malarskie oraz kartony do tapiserii. Wśród nich znalazło się 39 malowideł dla nowego kościoła św. Karola Boromeusza w Antwerpii oraz kartony do cyklów tapiserii z historii Deciusa Musa i Konstantyna. Szczególną sławę przyniósł mu jednak alegorycznoalegoryczno-historyczny cykl z życia Marii Medycejskiej, zamówiony przez królową Francji do dwóch galerii Pałacu Luksemburskiego w Paryżu. W podpisanym kontrakcie znalazła się informacja o wykonaniu 24 dzieł, w tym 21 przedstawień tematycznych i 3 portretów.
Ważną rolę w twórczości Rubensa zajmują portrety. Ten typ malarstwa charakteryzuje się u artysty swobodą i bogactwem formalnym. Malarz nie pozbawił jednak bohaterów cech ich osobowości, a często akcentował także ich pozycję społeczną. W Portrecie markizy Brygidy Spinola, powstałym podczas pobytu na dworze księcia Gonzagi w Mantui przedstawił kobietę na tle purpurowej tkaniny we wnętrzu z dekoracyjnymi pilastrami. Majestatyczna poza portretowanej i jej dworski strój podkreślają oficjalny charakter dzieła. Rubens oddał piękno srebrno‑białej tkaniny sukni, podkreślając blikibliki obijającego się światła oraz zadbał o detale stroju kobiety. Z oficjalnym charakterem portretu kontrastuje delikatny uśmiech i rumieńce na twarzy.
Jedną z najczęściej portretowanych osób była Helena Fourment, druga żona artysty, poślubiona w 1630 roku. W 1635 roku powstał jeden z licznych jej wizerunków, uznawany za jeden z najwybitniejszych portretów w dorobku Rubensa.
Jasna sylwetka modelki odcina się od nieba, a wskutek niskiego horyzontu wydaje się majestatyczna. Ubrana jest w szerokoskrzydły kapelusz z wstążką i piórem, koronkowy kołnierz, wspaniałą suknię o bufiastych ozdobnych rękawach z ciężką, podobną do krynoliny, spódnicą. W ręku trzyma wachlarz ze strusich piór. W obrazie tym doskonale została oddana puszystość piór, przejrzystość koronek i połyskliwość ciasno przylegającego do ciała jedwabiu. Zewnętrzne cechy odzieży ujęte tu jednak zostały w poetycką formę. Rubens, który za młodu starannie odrysowywał różne szczegóły odzieży jak samoistne przedmioty, tutaj ukazał je raczej w połączeniu: figura młodej kobiety zdaje się rozkwitać dzięki wspaniałości sukni, obfitość rękawów zdaje się wywodzić z pełnych kształtów postaci, pióra stapiają się z lekkimi włosami, znajdując ponadto echo w skłębionych chmurach w tle obrazu; wstążki utrzymane są w tym samym tonie, co koralowe wargi kobiety, spadający w kaskadach jedwab nadaje jej figurze ruch i siłę, mimo iż stoi ona spokojnie. Portret oparty jest na odcieniach błękitu, fioletu i karmazynowej czerwieni; ciemna suknia efektownie podkreśla delikatną różowość skóry, jak świetlista aureola otaczają postać białe koronki i pióra. Czarny kapelusz stanowi silny, ciemny akcent, a jasna czerwień wstążki u kapelusza odbija się słabym echem w barwach rękawów.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Michał W. Ałpatow, Historia sztuki. Renesans i barok, t. 3, Arkady Warszawa 1964, s. 191.
Osobisty charakter ma Portret Heleny Fourment w futrze. Żona malarza została ukazana w pełnej postaci. Obraz jest aktem, mimo że ciało Heleny okrywa ciężkie futro, które jedynie pozornie zasłania nagość. Całość sprawia wrażenie obnażenia. Kontrast między ciemną pelisąpelisą a rozświetloną skórą podkreśla delikatność kobiety i jej wdzięki. Helena przywodzi na myśl typ Venus pudica (Wenus wstydliwej), o czym świadczy gest modelki zasłaniającej piersi.
Paleta barw Rubensa
Rubens był wybitnym kolorystą. Paleta z jego antwerpskiej pracowni obejmowała czternaście barw, choć w obrazach najczęściej stosował żółć kadmową, biel, cynober i lakową czerwień. Farby nakładał laserunkowolaserunkowo, cienkimi warstwami, dzięki czemu uzyskiwał efekt świetlistości. Karnacje postaci mają u niego charakterystyczny różowo‑złoty odcień. W zakresie stosowanych środków malarskich jego styl przeszedł wyraźną przemianę: od śmiałych kontrastów barwnych ku kolorystyce coraz bardziej umiarkowanej.
Jeden z najsłynniejszych kolorystów owego czasu, Rubens, używał właśnie pełnej skali barw i rozległego repertuaru pigmentówpigmentów, jak na to wskazuje jego paleta przechowywana w muzeum w Antwerpii, a zawierająca 14 farb. Paleta Rubensa obejmowała wszystkie barwy pryzmatu (czerwień, zieleń, błękit itd.), półchromatyczne (brązy) i achromatyczne (biel i czerń). De Piles, charakteryzując malarstwo Rubensa, stwierdza, że „mimo używania bardzo żywych (les plus viveś) kolorów doprowadzał je zarazem do harmonii i prawdy. Umiał utrzymać harmonię barw najbardziej jaskrawych, co jest umiejętnością niezwykłą”
(…) Rubens zalecał kłaść cienie laserunkamilaserunkami, bardzo cienko i przejrzyście, i przestrzegał przed mieszaniem kolorów z bielą i czernią. „Uważaj, aby biel nie zakradła się do twych cieni, jest to trucizna obrazu […] jeśli raz biel zamąci ów dojmujący, złotawy blask, kolor twój straci ciepło, stanie się ciężki i szary [...]”. Użycie bieli dopuszczał Rubens tylko w partiach bieli lokalnej oraz w najjaśniejszych strefach obrazu. Te partie światła mogły być kładzione grubiej, kryjąco. Rubens przestrzegał przed zbyt skomplikowanymi melanżami, przed przemalowywaniem i „dręczeniem koloru”.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Maria Rzepińska, Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1983, s. 315‑316.
Do późnej twórczości Rubensa, kiedy artysta coraz częściej zwracał się ku tematyce pejzażowej , należy obraz Krajobraz z tęczą - spokojny, sielankowy pejzaż wiejski, ukazany w miękkim świetle późnego popołudnia. Po lewej stronie, pod wysokimi drzewami, znajduje się grupa odpoczywających postaci, zajętych swobodną rozmową i codziennymi czynnościami. Wokół nich widoczne są zwierzęta gospodarskie, które wzmacniają pastoralny charakter sceny. Najbardziej charakterystycznym elementem tej rodzajowej scenyrodzajowej sceny jest rozpięta nad całą sceną tęcza, łącząca niebo z ziemią i wprowadzająca harmonię. Tęcza została namalowana laserunkowolaserunkowo, cienkimi, przejrzystymi warstwami, co pozwala uzyskać jej miękką, świetlistą strukturę, zgodnie z techniką, którą Rubens zalecał w odniesieniu do cieni i delikatnych przejść barwnych. Światło łagodnie modeluje formy, podkreślając naturalny rytm pejzażu.
Podsumowanie
Peter Paul Rubens był artystą, który z pasją łączył tradycję i nowatorstwo. Jego malarstwo wyróżniała dynamiczna kompozycja, mistrzowskie operowanie kolorem i wyczucie dramatyzmu, typowe dla baroku, co pozwalało ożywiać zarówno sceny biblijne, jak i mitologiczne. Rubens potrafił wyrazić ruch, emocje i napięcie scen, ale także subtelne piękno i wdzięk w portretach. Jego paleta obejmowała pełne spektrum barw, dzięki czemu każde dzieło emanuje światłem, ciepłem i intensywnością kolorów. Twórczość Rubensa obejmuje zarówno monumentalne cykle historyczne, alegorycznealegoryczne, sceny batalistyczne i mitologiczne, jak i intymne portrety, a każda z tych form ukazuje jego niezwykłą wrażliwość, wyobraźnię i umiejętność komponowania obrazu tak, aby działał na zmysły widza. Rubens pozostaje symbolem barokowego malarstwa – artystą, który potrafił zamienić kolor i formę w prawdziwy spektakl wizualny, czyniąc z każdego obrazu doświadczenie pełne emocji, dramatyzmu i harmonii.