R129TBGX2J65L
Obraz namalowany przez Petera Paula Rubensa przedstawia scenę rodzajową umiejscowioną w sielskim krajobrazie, nad którym góruje tęcza. Postacie oraz zwierzęta na pierwszym planie są pretekstem, aby ukazać naturalne piękno przyrody. Obraz namalowany jest z przewagą ciepłych brązów, złamanych błękitów i akcentem czerwieni w sukni kobiety.

Barwny spektakl na barokowych  płótnach Rubensa

Peter Paul Rubens, Krajobraz z tęczą, 1632‑1635, Ermitaż, Sankt Petersburg, Rosja
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.

Pod lupą nowej wiedzy

bg‑orange

Malarz z Antwerpii

Peter Paul Rubens1640.05.30Antwerpia1577.06.28Siegen
R1S4BM1T1KE4G
Peter Paul Rubens, Autoportret, Royal Collection of the United Kingdom, Windsor , Wielka Brytania 
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.

Peter Paul Rubens

Peter Paul Rubens to flamandzki malarz i jeden z najwybitniejszych twórców baroku. Wypracował styl oparty na intensywnej kolorystyce, monumentalnych formach i dynamicznych układach postaci. Jego malarstwo wyróżnia się niezwykłą ekspresją i siłą oddziaływania, dzięki czemu stało się ważnym punktem odniesienia dla artystów działających w wielu europejskich ośrodkach. Rozwiązania kompozycyjne i kolorystyczne, które wprowadził, wywarły trwały wpływ na rozwój sztuki barokowej.

R1BRNJLM9CLP2
bg‑orange

Wpływ podróży do Włoch na kształtowanie się stylu Rubensa

Artystyczny dorobek Rubensa (1577‑1640) dowodzi nowatorstwa w dziedzinie operowania kolorem, dynamiką. Bywa określany malarzem „wszystkich kolorów tęczy”. Młody Rubens po śmierci ojca wraz z rodziną przeprowadził się do Antwerpii, gdzie pobierał nauki malarstwa w pracowni Tobiasa Verhaechta, następnie epigona malarzy włoskich Adama van Noorta. Później wstąpił do warsztatu pejzażysty Ottona van Veena. W 1598 roku został przyjęty do malarskiej gildii świętego Łukasza. Jednak największy wpływ na malarstwo Rubensa miał wyjazd do Włoch. 21‑letni artysta w Wenecji był pod wrażeniem Tycjana. Na dworze księcia Mantui, Vicenza I Gonzagi otrzymał posadę wykonawcy kompozycji dla kościoła jezuitów oraz malarza portretów osób z otoczenia księcia. Miał również możliwość podróżowania po Włoszech i studiowania słynnych dzieł Michała Anioła, Rafaela, Caravaggia, a przede wszystkim rzeźby antycznej. Doświadczenia z Włoch wpłyną na styl malarstwa Rubensa – w jego dziełach często będą się pojawiały nawiązania do muskulaturze inspirowanej Torsem Belwederskim oraz skomplikowanymi manierystycznymi układami ciał Michała Anioła ze ściany w Kaplicy Sykstyńskiej.

R1PD91GMJXKPZ
Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia rysunek Petera Paula Rubensa „Tors Belwederski”. Jest to praca wykonana na podstawie rzeźby starożytnej. Ukazuje nagi tors mężczyzny w pozycji siedzącej bez głowy i rąk. Pod nim widoczne są draperie. Z prawej strony znajduje się napis.
Peter Paul Rubens, „Tors Belwederski”, pomiędzy 1601 a 1602, Luwr, Paryż, Francja
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.
RGJE6NP2NG5UT
Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia dwa pionowe obrazy. Po lewej znajduje się dzieło Petera Paula Rubensa „Izajasz” inspirowane freskiem Michała Anioła. Ukazuje siedzącego mężczyznę, ubranego w luźną, długą, czerwoną suknię, na którą ma narzucony zielony płaszcz. Głowę obraca w lewą stronę. Lewą rękę unosi do góry, prawa oparta jest na księdze, a stopy są skrzyżowane. Ilustracja namalowana jest w pastelowych kolorach. Drugi obraz przedstawia fragment fresku Michała Anioła Buonarottiego „Izajasz”. Ukazuje siedzącego mężczyznę, ubranego w luźną, długą, czerwoną suknię, na którą ma narzucony zielono‑niebieski płaszcz. Głowę obraca w lewą stronę. Lewą rękę unosi do góry, prawa oparta jest na księdze, a stopy są skrzyżowane. Po lewej stronie za mężczyzną znajdują się dwa kupidyny, z wieńcami na głowach. Mężczyzna siedzi na marmurowym murku. Ilustracja jest w intensywnych barwach, z wyraźnym konturem.
1). Peter Paul Rubens, „Izajasz” (według Michała Anioła), ok. 1601‑1602, Luwr, Paryż, Francja
2). Michał Anioł Buonarotti, „Izajasz”, fragment fresku, 1508–1512, Kaplica Sykstyńska, Watykan
Źródło: 1). i.pinimg.com 2). wikimedia.org, licencja: CC BY 3.0.
bg‑orange

Powrót do Antwerpii i włoskie inspiracje artysty

Po wieści o chorobie matki w 1608 roku Rubens podjął decyzję o wyjeździe z Włoch, lecz nie zdążył przed jej śmiercią. Rok później został mianowany nadwornym malarzem arcyksięcia Alberta i księżnej Izabeli, otrzymując jednocześnie pozwolenie na pobyt w Antwerpii zamiast w  Brukseli, gdzie rezydował dwór. Po ślubie z Isabellą Brant w 1609 roku artysta otrzymał zlecenie na wykonanie tryptyku Podniesienie krzyża dla antwerpskiej katedry, a następnie namalował dla tego samego kościoła Zdjęcie z krzyża. W obu dziełach wyraźnie widoczne są inspiracje wyniesione z pobytu we Włoszech.

O włoskich inspiracjach wspomina Łukasz Radwan, dziennikarz prasowy i telewizyjny ,krytyk sztuki promotor sztuki:  

Łukasz Radwan Milioner z Antwerpii

„Talent mój jest tej miary, że żadne przedsięwzięcie, jak wielkie by nie były jego rozmiary czy różnorodna jego tematyka, nie zachwiało nigdy mej odwagi” - mówił bez fałszywej skromności. Po powrocie z Włoch do Antwerpii malarz osiągnął nie tylko artystyczne mistrzostwo, ale i sukces finansowy.
Mistrza z Antwerpii nigdy nie peszyły dorobek i wielkość jego poprzedników. Po prostu korzystał z tego, co było w nich najlepsze: od Rafaela rozwiązania kompozycyjne, od Michała Anioła – atletyczny wizerunek ludzkiego ciała, od Tycjana - sposób malowania aktów, od Veronesego – podejście do faktury, od Tintoretta – metodę przedstawiania gestów, od Caravaggia – światło, zaś od Holbeina – realizm scen. Rubens połączył największe osiągnięcia Włochów i Holendrów: energię i kolory ciepłego Południa oraz chłodne spojrzenie i precyzję typowe dla Północy.

rub1 Źródło: Łukasz Radwan, Milioner z Antwerpii, dostępny w internecie: Milioner z Antwerpii, wprost.pl/tygodnik, (dostęp z dnia 31.03.2018), Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
R1CNRGO2JKJ27
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia obraz Petera Paula Rubensa „Podniesienie krzyża”. Dzieło jest tryptykiem. Centralna część przedstawia kilku umięśnionych mężczyzn. Podnoszą krzyż z Chrystusem, odzianym jedynie w perizonium. Na jego twarzy rysuje się ból. Scena ukazana jest na tle skały porośniętej krzewami. Po lewej stronie, u dołu znajduje się pies. Po prawej prześwituje niebo. Lewe skrzydło w górnej części przedstawia Marię oraz Jana Apostoła, spokojnie przyglądających się scenie podnoszenia krzyża. U dołu znajdują się cztery kobiety w różnym wieku. Ich twarze są przerażone lub zaskoczone. Jedna z kobiet karmi małe dziecko. Jej wzrok skierowany jest na twarz Chrystusa. Prawy panel ukazuje dynamiczna scenę z dwoma jeźdźcami na koniach oraz żołnierza prowadzącego mężczyznę. Jeden z jeźdźców trzyma proporzec. Inny mężczyzna jest przymocowywany do leżącego krzyża. Pod postaciami możemy rozpoznać dwóch łotrów. Tłem sceny jest niebieskie niebo z chmurami. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Mimo sceny pasyjnej, na obrazie brakuje silnych akcentów przebytej męki. Jedynym wyrazem bólu jest twarz Chrystusa. W środkowej części Rubens zamieścił studium aktów, w których prezentuje opanowanie anatomii w skomplikowanych układach i  muskulaturę mężczyzn. 2. Krzyż z Chrystusem i podtrzymujące go postacie wyznaczają wyraźną przekątną, wyeksponowaną przez rozjaśnione ciało ukrzyżowanego. 3. W górnej części lewego skrzydła stoją: Maria i Apostoł Jan. Ich statyczne postawy kontrastują z dynamiczną sceną środkową. Na twarzy Matki, zamiast smutku rysuje się zamyślenie, kontemplacja. 4. Scena dolna tego panelu kompozycyjnie powiązana jest ze środkową – postacie ułożone są po przekątnej, a wzrok kobiety karmiącej dziecko, identyfikowany z Marią Magdaleną lub Marią Kleofasową, skierowany jest w stronę Chrystusa. 5. Na prawym skrzydle malarz zamieścił rzymskich jeźdźców na koniach, a nieco dalej dwóch łotrów: jeden leży przymocowany do krzyża, tworząc perspektywiczny skrót, drugi prowadzony jest przez Rzymianina. 6. Wszystkie panele łączy pejzaż, będący tłem rozgrywających się scen. Ciemny z lewej strony, jaśniejszy w skrzydle prawym, z widocznym czerwonawym, zachodzącym słońcem. Można w nim doszukać się powiązań z ewangelicznym opisem św. Mateusza, w którym znajduje się informacja o zaćmieniu słońca, trwającym od godziny szóstej do dziewiątej.
Peter Paul Rubens, „Podniesienie krzyża”, 1610‑1611, katedra Matki Bożej w Antwerpii, Belgia
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.
R1C3X96FDCPVZ
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz Petera Paula Rubensa „Zdjęcie z krzyża” o kształcie pionowego prostokąta. Obraz jest tryptykiem. W centralnej części widoczny jest moment zdejmowania Jezusa z krzyża. Jego ciało ułożone na białym całunie podtrzymuje kilku mężczyzn. Jeden z nich stoi na drabinie. Scenie towarzyszą także kobiety. W prawym dolnym rogu znajduje się martwa natura w koszu i zapisana kartka. Tło wypełnia ciemny pejzaż z jasną poświatą na horyzoncie. Lewy panel ukazuje Nawiedzenie. Na schodach budynku stoją dwie kobiety. W tle rozmawiają mężczyźni. Po schodach wchodzi służąca z koszem na głowie. Pod schodami znajduje się paw i dwa inne ptaki. Wejście do budynku nad schodami dekorują kolumny, zwieńczone zadaszeniem. W tle widoczne jest niebo. Prawy panel ukazuje scenę Ofiarowania w świątyni. W bogatym wnętrzu z korynckimi kolumnami, stary kapłan trzyma małego Jezusa, podnosząc wzrok ku górze. Przed nim klęczy Józef i stoi Maria. Scenie towarzyszy jeszcze kilka osób. Obydwie sceny są proroctwem przyszłego losu Chrystusa. Na każdej części obrazu widzimy ciemne, przygnębiające tło. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Kompozycja sceny środkowej tworzy diagonalną linię, przebiegającą od łokcia mężczyzny w prawym górnym rogu, przez postać Chrystusa na tle całunu, do klęczącej Marii Magdaleny. 2. Ciało zdejmowanego Chrystusa otaczają zaangażowane postacie; wśród nich są między innymi: Jan Ewangelista w karminowym płaszczu, Józef z Arymatei w ciemnoniebieskiej szacie oraz podtrzymujący ciało i całun Nikodem, znajdujący się po przeciwnej stronie. 3. Po lewej stronie zrozpaczona Maria w ciemnoniebieskiej sukni wyciąga w stronę Syna ręce. 4. Pod krzyżem klęczy Maria Magdalena trzymając nogi Chrystusa; gest ten jest aluzją do umycia nóg w domu Szymona. 5. Za Magdaleną klęczy zalana łzami Maria, żona Kleofasa, trzymająca fragment całunu. 6. W prawym rogu środkowego panelu znajdują się symbole Męki Pańskiej: cierniowa korona i trzy gwoździe, gąbka nasączona wodą i octem, pergamin z napisem potępienia, a w naczyniu krew. 7. Lewe skrzydło zawiera scenę Nawiedzenia. 8. Na prawym skrzydle znajduje się scena Ofiarowania w świątyni. Z Nawiedzeniem są proroctwem przyszłego losu Chrystusa.
Peter Paul Rubens, „Zdjęcie z krzyża”, 1612‑1614, katedra Matki Bożej w Antwerpii, Belgia
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.
Polecenie 1

Na podstawie poniższych starożytnych dzieł oraz paneli centralnych Podniesienia krzyża i Zdjęcia z krzyża Rubensa, wskaż inspiracje antykiem w twórczości malarza.

6,6
R1HX1ULKZM5V1
Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia rysunek Petera Paula Rubensa „Tors Belwederski”. Jest to praca wykonana na podstawie rzeźby starożytnej. Ukazuje nagi tors mężczyzny w pozycji siedzącej bez głowy i rąk. Pod nim widoczne są draperie. Z prawej strony znajduje się napis.
Peter Paul Rubens, „Tors Belwederski”, pomiędzy 1601 a 1602, Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna.
R1FV3439VE6BQ
Ilustracja przedstawia rzeźbę „Grupa Laokoona”. Dzieło pochodzi z połowy II wieku p.n.e. Marmurowa rzeźba przedstawia trzy postacie. W centralnym punkcie znajduje się sylwetka dorosłego, umięśnionego mężczyzny. Postać jest zupełnie naga. Jedną rękę ma uniesioną ku górze i odchyloną za plecy. Na twarzy bohatera widoczny jest ból oraz przerażenie. Mężczyzna siedzi na podeście. Po jego obu stronach widzimy dwóch, młodych, przerażonych mężczyzn. Spoglądają oni na głównego bohatera. Ich ciała są powykręcane. Pomiędzy postaciami wiją się węże i oplatają ich nagie ciała.
„Grupa Laokoona”, połowa II w. p.n.e., Muzea Watykańskie, wikimedia.org, CC BY 3.0.
R1TwCzV3ZVeBr
Wykonaj zadanie zgodnie z poleceniem.
bg‑orange

Mitologia jako źródło inspiracji w twórczości Rubensa

W całej swojej twórczości Rubens czerpał tematy zarówno z Biblii, jak i z mitologii. Bogactwo wątków mitologicznych dawało mu szerokie możliwości rozwijania artystycznej wyobraźni oraz eksponowania efektów kolorystycznych. Chętnie podejmował tematy dynamiczne: sceny batalistyczne, przedstawienia polowań, kompozycje pełne ruchu i napięcia. Żywiołowy temat Upadku Faetona, zaczerpnięty z Metamorfoz Owidiusza, ukazuje epizod niebezpiecznej przejażdżki rydwanem po sklepieniu nieba, podjętej przez syna Jowisza, Faetona, w towarzystwie Hor. W trakcie tego wydarzenia dochodzi do tragicznego finału.

Bogów i dawcę wozu Jowisz czyniąc świadkiem,
Jak świat bez jego wsparcia już grozi upadkiem,
Na sam szczyt swego grodu idzie bez odwłoki,
Skąd rozciąga nad ziemię chmury i obłoki,
Skąd straszne wstrząsa grzmoty, skąd pioruny ciska.
Lecz chmury ze zwykłego znikły stanowiska
I deszczów brakło. Zagrzmiał, potężną prawicą
Piorun cisnął — i strzaskał wóz razem z woźnicą;
Tak stłumił ogień ogniem niepożytej siły.
Przelękły się rumaki i wstecz odskoczyły;
Drą cugle, rwą zaprzęgi i na oślep bieżą.
Tu oś, z dyszla strącona, tam wędzidła leżą,
Dalej piasty w ułamkach i strzaskane koła
I różne szczątki wozu rozsiane dokoła.

owidiusz Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Owidiusz, Metamorfozy, wikisource.org/wiki/Przemiany_(Owidiusz)/VII (dostęp z dnia 31.03.2018).

Źródło: Owidiusz, Metamorfozy, https://pl.wikisource.org/wiki/Przemiany_(Owidiusz)/VII (dostęp z dnia 31.03.2018)

R94TULMV5ZPNX
Ilustracja interaktywna o kształcie poziomego prostokąta przedstawia obraz Petera Paula Rubensa „Upadek Faetona”. Ukazuje scenę walki. Ludzie i konie ujęci są w nienaturalnych, poskręcanych pozach. Scena zajmuje centralną część obrazu, otoczoną niespokojnym, ciemnym niebem. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Prawą stronę zajmuje upadek Faetona z wywróconego rydwanu i spłoszone konie – jeden staje dęba, drugi upada wraz z Faetonem. 2. Równolegle do upadku Faetona zostały zamieszczone Hory oraz kobiece akty. 3. U dołu ziemia w ogniu, którego nie potrafił powstrzymać Jowisz. 4. W głębi tło wypełnia niespokojne niebo. 5. Scena jest dynamiczna – efekt ruchu został spotęgowany przez stosowanie licznych linii diagonalnych, w oparciu, o które budowana jest kompozycja całego obrazu (obie sceny oraz wyłaniające się z chmur promienie światła).
Peter Paul Rubens , „Upadek Faetona”, 1605, National Gallery of Art. , Waszyngton, Stany Zjednoczone
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.
Polecenie 2

Porównaj Upadek Faetona Rubensa z dziełami Leonarda da Vinci i Jacopa Tintoretta. Wskaż inspiracje formalne włoskimi obrazami w dziele flamandzkiego malarza.

6,6
R13BVGT29F4XJ
Ilustracja przedstawia pracę Leonardo da Vinci „Bitwa pod Anghiari”. Obraz pochodzi z 1505 roku. Na ilustracji możemy dostrzec bitwę z udziałem zwierząt. Mężczyźni na koniach walczą między sobą. Część z nich poległa znajduje się na ziemi. Bohaterowie w dłoniach trzymają szable. Mają złowrogi wyraz twarzy. Zwierzęta wyglądają na przerażone. Na obrazie panuje chaos oraz widoczny jest dynamizm wśród postaci. Kolorystyka opiera się na szarościach oraz brązach. Kontury poszczególnych elementów są niewyraźne.
Leonardo da Vinci, „Bitwa pod Anghiari”, 1505 (kopia Rubensa), Luwr, Paryż, Francja, wikimedia.org, domena publiczna.
RJPNVE4USNFLT
Ilustracja przedstawia dzieło Jacopo Tintoretto „Podniesienie spiżowego węża”. Obraz powstał w latach 1575‑1577. Na ilustracji znajduje się mnóstwo postaci. Możemy dostrzec chaos w przedstawionej scenie. Od góry dzieła widoczne są spadające z chmur anioły. Część z nich jest naga. Część odziana w delikatne szaty. Niebo jest w połowie rozświetlone. Widzimy jednak kilka ciemnych chmur. Poniżej znajdują się stosy mężczyzn oraz kobiet. Postacie ułożone są nieregularnie i pokrywają się wzajemnie.
Jacopo Tintoretto, „Podniesienie spiżowego węża”, 1575-1577, Scuola Grande di San Rocco, Wenecja, Włochy, wikimedia.org, domena publiczna.
R1VRC1cWMqIy1
Wykonaj zadanie zgodnie z poleceniem.

Rozwiązania kompozycyjno‑malarskie z Upadku Faetona pojawiły się także w namalowanym trzynaście lat później Porwaniu córek Leukippa, które Rubens jako pierwszy przedstawił w malarstwie. Tematem dzieła jest uprowadzenie przez bliźniaków, Kastora i Polideukesa, córek Leukipposa — Fojbe i Hilajry — z zamiarem poślubienia. Energii, z jaką Rubens oddał moment porwania, towarzyszy swobodna technika malarska, przesycona bogactwem barw, oraz przemyślana kompozycja oparta na rombie, w który wpisują się postacie i konie.

Cała ta scena jest bardzo żywa, ruchliwa, a przy tym zwarta, skoncentrowana. Koloryt żywy, harmonijny. Rubens był mistrzem w malowaniu nagiego ciała i pokazał, co umie. Zróżnicował znakomicie odcienie ciała męskiego i kobiecego, świetnie odtworzył tkaniny jedwabne i ich refleksy na jasnym ciele kobiecy.

bochnak 1 Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Adam Bochnak, Historia sztuki nowożytnej, t. II, Warszawa‑Kraków 1985, s. 96.
R7RGC52POTHQ1
Ilustracja interaktywna o kształcie kwadratu przedstawia obraz Petera Paula Rubensa „Porwanie córek Leukippa”. Dzieło ukazuje dwóch mężczyzn, dwie kobiety i parę kupidynów oraz dwa konie – jeden szarej, drugi brązowej maści. Kobiety są nagie i mają nienaturalnie poskręcane pozy. Na ich twarzach widać przerażenie. Trzymane są przez umięśnionego mężczyznę. Drugi mężczyzna, znajdujący się na koniu, także trzyma jedną z kobiet. Ma na sobie czarną zbroję. Konie są spłoszone, jeden staje dęba. Za bohaterami znajdują się dwa anioły, które wprowadzają spokój i kontrastują z dynamiką porwania. Przedstawiona scena jest bardzo dynamiczna. W oddali widać nisko ujęty pejzaż ze wzgórzami. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Ukazane w akcie ciała porwanych kobiet są nienaturalnie poskręcane, mimo ich równoległego, diagonalnego ułożenia, Rubens komplikuje kompozycję poprzez ułożenie rąk i nóg w różnych kierunkach oraz skierowania w przeciwne strony. 2. Dynamikę potęgują konie – jeden z nich staje dęba, drugi ukazany jest w lekkim skręcie. 3. Oddalenie i obniżenie horyzontu przybliża scenę, sprawia wrażenie jej wyolbrzymienia. Statyczny pejzaż kontrastuje z dynamicznym pierwszym planem. 4. Dwa amorki dopełniają temat przedstawienia, a jednocześnie stanowią przeciwwagę – są spokojne i kontrastują z dynamiką porwania.
Peter Paul Rubens, „Porwanie córek Leukippa”, 1618, Stara Pinakoteka, Monachium, Niemcy
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.

Jedną z ostatnich prac Rubensa są Trzy Gracje, będące zarazem podsumowaniem jego artystycznego stylu w przedstawianiu aktu kobiecego oraz mistrzostwa w operowaniu barwą. Obraz ukazuje trzy córki Zeusa, uosabiające piękno, wdzięk, radość życia i siły natury: Eufrosyne (Rozumną), Talię (Kwitnącą) i Aglaję (Promienną). Obdarzały one ludzi urodą, były opiekunkami życia umysłowego i artystycznego, towarzyszyły podczas zabaw i uczt. Do namalowania ciał Rubens zastosował wyłącznie trzy barwy podstawowe: żółtą, czerwoną i niebieską, a w wizerunkach kobiet zawarł portretowe odniesienia do swoich dwóch żon, Isabelli Brant i Heleny Fourment.

R1ZGK9NLATTKP
Ilustracja interaktywna o kształcie kwadratu przedstawia obraz Petera Paula Rubensa „Trzy Gracje”. Ukazuje trzy trzymające się, stojące, nagie kobiety o krągłych kształtach, długich, upiętych włosach. Postać pośrodku stoi tyłem do widza. Kobiety po bokach zwrócone są w jej stronę. Postacie znajdują się na polanie otoczonej drzewami. Wszystkie stoją w kontrapoście. Na gałęzi po lewej leży delikatna, przezroczysta szata jednej z kobiet. Po prawej stronie widoczna jest fontanna z posągiem amora, trzymającym róg obfitości. Tłem jest daleki pejzaż z pogodnym niebem. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Znajdujące się na pierwszym planie Gracje wypełniają prawie cały obraz. Z lewej strony stoi Aglaia, tyłem do widza – Eufrosyne, po stronie prawej – Talia. Wszystkie obejmują się, tworząc zamknięty krąg. Ich różowe ciała są jasne, rozświetlone. 2. Boginie znajdują się w ogrodzie, stoją pomiędzy drzewami, po ich prawej stronie ustawiona jest fontanna z amorem trzymającym róg obfitości. 3. Nad głowami kobiet, pomiędzy drzewami rozwieszona jest girlanda z róż – atrybutów Gracji. 4. W tle znajduje się spokojny, rozległy pejzaż o obniżonym horyzoncie z pogodnym niebem.
Peter Paul Rubens, „Trzy Gracje” 1636‑1638, Prado, Madryt, Hiszpania
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.
bg‑orange

Cykl Marii Medycejskiej i portrety Rubensa

Na lata 1620–1630 przypadł najbardziej intensywny okres w twórczości Rubensa. Artysta otrzymał wówczas wiele zamówień międzynarodowych, realizując cykle malarskie oraz kartony do tapiserii. Wśród nich znalazło się 39 malowideł dla nowego kościoła św. Karola Boromeusza w Antwerpii oraz kartony do cyklów tapiserii z historii Deciusa Musa i Konstantyna. Szczególną sławę przyniósł mu jednak alegoryczno‑historyczny cykl z życia Marii Medycejskiej, zamówiony przez królową Francji do dwóch galerii Pałacu Luksemburskiego w Paryżu. W podpisanym kontrakcie znalazła się informacja o wykonaniu 24 dzieł, w tym 21 przedstawień tematycznych i 3 portretów.

R1KAR5ZSR3RZG
Ilustracja interaktywna o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Petera Paula Rubensa „Przybycie Marii Medycejskiej do Marsylii”. Ukazuje scenę zbiorową. Po lewej stronie znajduje się fragment okrętu, z którego zeszła Maria Medycejska w towarzystwie dwóch kobiet. Wita ją mężczyzna w hełmie, w niebieskim płaszczu. Za kobietą stoi inny mężczyzna, pochyla się, starając się o jej względy. Po prawej, w tłumie podążają postacie z baldachimem. U dołu znajduje się Neptun w otoczeniu trytonów i trzech Nereid. Nad głowami postaci unosi się Fama z dwiema trąbami. Wszyscy bohaterowie obrazu spoglądają na Marię. W tle widoczne są maszty statku. Dodatkowo na ilustracji zostały zamieszczone informacje: 1. Obraz łączy w sobie wątki: mitologiczny i historyczny. 2. Maria Medycejska została przedstawiona z wielkim patosem – Rubens ukazał ją w otoczeniu dworu i podniósł do rangi bogini, którą witają geniusze kraju i miasta. 3. Uskrzydlona Fama dźwiękiem trąb ogłasza przybycie królowej. 4. Neptun z morskimi stworami towarzyszył Marii podczas podróży, troszcząc się o jej bezpieczeństwo. 5. W prawym dolnym rogu monarchinię witają nagie najady – nimfy wód lądowych (jezior, potoków, rzek, wodospadów, strumieni, źródeł).
Peter Paul Rubens, „Przybycie Marii Medycejskiej do Marsylii”, 1622‑1625, Luwr, Paryż, Francja
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.

Ważną rolę w twórczości Rubensa zajmują portrety. Ten typ malarstwa charakteryzuje się u artysty swobodą i bogactwem formalnym. Malarz nie pozbawił jednak bohaterów cech ich osobowości, a często akcentował także ich pozycję społeczną. W Portrecie markizy Brygidy Spinola, powstałym podczas pobytu na dworze księcia Gonzagi w Mantui przedstawił kobietę na tle purpurowej tkaniny we wnętrzu z dekoracyjnymi pilastrami. Majestatyczna poza portretowanej i jej dworski strój podkreślają oficjalny charakter dzieła. Rubens oddał piękno srebrno‑białej tkaniny sukni, podkreślając bliki obijającego się światła oraz zadbał o detale stroju kobiety. Z oficjalnym charakterem portretu kontrastuje delikatny uśmiech i rumieńce na twarzy.

RXLVL9EUB9X6K
Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Petera Paula Rubensa „Portret markizy Brygidy Spinola”. Ukazuje kobietę ubraną w długą srebrną, bogato zdobioną suknię i złotą pelerynę. Pod szyją ma ogromny, kryzowany kołnierz. Stoi z opuszczonymi rękoma i wzrokiem skierowanym przed siebie. W prawym ręku trzyma wachlarz. Z tyłu za kobietą widoczna jest czerwona kotara przykrywająca fragmenty ścian, dekorowane pilastrami.
Peter Paul Rubens, „Portret markizy Brygidy Spinola ”, 1606, National Gallery of Art , Waszyngton, Stany Zjednoczone
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.

Jedną z najczęściej portretowanych osób była Helena Fourment, druga żona artysty, poślubiona w 1630 roku. W 1635 roku powstał jeden z licznych jej wizerunków, uznawany za jeden z najwybitniejszych portretów w dorobku Rubensa.

Jasna sylwetka modelki odcina się od nieba, a wskutek niskiego horyzontu wydaje się majestatyczna. Ubrana jest w szerokoskrzydły kapelusz z wstążką i piórem, koronkowy kołnierz, wspaniałą suknię o bufiastych ozdobnych rękawach z ciężką, podobną do krynoliny, spódnicą. W ręku trzyma wachlarz ze strusich piór. W obrazie tym doskonale została oddana puszystość piór, przejrzystość koronek i połyskliwość ciasno przylegającego do ciała jedwabiu. Zewnętrzne cechy odzieży ujęte tu jednak zostały w poetycką formę. Rubens, który za młodu starannie odrysowywał różne szczegóły odzieży jak samoistne przedmioty, tutaj ukazał je raczej w połączeniu: figura młodej kobiety zdaje się rozkwitać dzięki wspaniałości sukni, obfitość rękawów zdaje się wywodzić z pełnych kształtów postaci, pióra stapiają się z lekkimi włosami, znajdując ponadto echo w skłębionych chmurach w tle obrazu; wstążki utrzymane są w tym samym tonie, co koralowe wargi kobiety, spadający w kaskadach jedwab nadaje jej figurze ruch i siłę, mimo iż stoi ona spokojnie. Portret oparty jest na odcieniach błękitu, fioletu i karmazynowej czerwieni; ciemna suknia efektownie podkreśla delikatną różowość skóry, jak świetlista aureola otaczają postać białe koronki i pióra. Czarny kapelusz stanowi silny, ciemny akcent, a jasna czerwień wstążki u kapelusza odbija się słabym echem w barwach rękawów.

alp Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Michał W. Ałpatow, Historia sztuki. Renesans i barok, t. 3, Arkady Warszawa 1964, s. 191.
RV8RAL74ZHMMQ
Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Petera Paula Rubensa „Helena Fourment”. Ukazuje kobietę w kapeluszu, czarnej sukni z białymi, bufiastymi rękawami i dużym dekoltem. Ręce ma założone. W prawej dłoni trzyma duże, ptasie pióro. Głowę ma lekko pochyloną i patrzy w stronę widza. Tło jest zielono‑brunatne.
Peter Paul Rubens, „Helena Fourment”, 1630‑1632,Museu Calouste Gulbenkian , Lizbona, Portugalia
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.

Osobisty charakter ma Portret Heleny Fourment w futrze. Żona malarza została ukazana w pełnej postaci. Obraz jest aktem, mimo że ciało Heleny okrywa ciężkie futro, które jedynie pozornie zasłania nagość. Całość sprawia wrażenie obnażenia. Kontrast między ciemną pelisą a rozświetloną skórą podkreśla delikatność kobiety i jej wdzięki. Helena przywodzi na myśl typ Venus pudica (Wenus wstydliwej), o czym świadczy gest modelki zasłaniającej piersi.

R1KTZ69PG39OH
Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia obraz Petera Paula Rubensa „Portret Heleny Fourment w futrze”. Ukazuje nagą kobietę częściowo okrytą czarnym, futrzanym płaszczem. Lewą rękę trzyma na ramieniu. Prawą obejmuje się w pasie, przytrzymując futro. Ma kręcone włosy przewiązane apaszką. Na jej twarzy widoczny jest niewielki uśmiech. Stoi na czerwonym dywanie, na tle ciemnej ściany.
Peter Paul Rubens, „Portret Heleny Fourment w futrze”, 1636‑1638, Kunsthistorisches Museum , Wiedeń, Austria
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.
bg‑orange

Paleta barw Rubensa

Rubens był wybitnym kolorystą. Paleta z jego antwerpskiej pracowni obejmowała czternaście barw, choć w obrazach najczęściej stosował żółć kadmową, biel, cynober i lakową czerwień. Farby nakładał laserunkowo, cienkimi warstwami, dzięki czemu uzyskiwał efekt świetlistości. Karnacje postaci mają u niego charakterystyczny różowo‑złoty odcień. W zakresie stosowanych środków malarskich jego styl przeszedł wyraźną przemianę: od śmiałych kontrastów barwnych ku kolorystyce coraz bardziej umiarkowanej.

Jeden z najsłynniejszych kolorystów owego czasu, Rubens, używał właśnie pełnej skali barw i rozległego repertuaru pigmentów, jak na to wskazuje jego paleta przechowywana w muzeum w Antwerpii, a zawierająca 14 farb. Paleta Rubensa obejmowała wszystkie barwy pryzmatu (czerwień, zieleń, błękit itd.), półchromatyczne (brązy) i achromatyczne (biel i czerń). De Piles, charakteryzując malarstwo Rubensa, stwierdza, że „mimo używania bardzo żywych (les plus viveś) kolorów doprowadzał je zarazem do harmonii i prawdy. Umiał utrzymać harmonię barw najbardziej jaskrawych, co jest umiejętnością niezwykłą”

(…) Rubens zalecał kłaść cienie laserunkami, bardzo cienko i przejrzyście, i przestrzegał przed mieszaniem kolorów z bielą i czernią. „Uważaj, aby biel nie zakradła się do twych cieni, jest to trucizna obrazu […] jeśli raz biel zamąci ów dojmujący, złotawy blask, kolor twój straci ciepło, stanie się ciężki i szary [...]”. Użycie bieli dopuszczał Rubens tylko w partiach bieli lokalnej oraz w najjaśniejszych strefach obrazu. Te partie światła mogły być kładzione grubiej, kryjąco. Rubens przestrzegał przed zbyt skomplikowanymi melanżami, przed przemalowywaniem i „dręczeniem koloru”.

rzep Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Maria Rzepińska, Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1983, s. 315‑316.
Polecenie 3

Na podstawie zamieszczonego poniżej pejzażu oraz dowolnych dwóch innych dzieł artysty uzasadnij tezę, że Rubens jest malarzem wszystkich kolorów tęczy.

RS6DP54H9TQJV
Ilustracja przedstawia obraz Petera Paula Rubensa „Krajobraz z tęczą” o kształcie poziomego prostokąta. W centrum, na pierwszym planie, znajduje się para. Mężczyzna trzyma kobietę w objęciach. Po lewej stronie stoi pies, na lewo siedzi mężczyzna i gra na fujarce. Dalej kolejna para stoi w objęciach. Po prawej pasą się dwie owce. Scena ukazana jest na tle natury. Pejzaż w tle przedstawia mostek i widok na zabudowania i góry. Na drugim planie widać bydło po prawej oraz pastuszka ze stadem owiec po lewej stronie. Nad sceną znajduje się tęcza oraz błękitno‑białe niebo.
Peter Paul Rubens, Krajobraz z tęczą, 1632‑1635, Ermitaż, Sankt Petersburg, Rosja
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.
R9FLJKG6U1Z9J
Rysunek kobiety przedstawia ją od dekoltu w górę. Jest to głównie sam szkic ołówkiem, z naniesionym lekkim kolorem na twarzy. Kobieta ma spięte włosy, duże oczy i ściśnięte usta. Ma na sobie ubranie z kwadratowym dekoltem i stójką.
Peter Paul Rubens, Portret Izabeli Brant, 1620‑1621 r., British Museum, Londyn, Wielka Brytania
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.
bg‑orange

Podsumowanie 

Peter Paul Rubens był artystą, który z pasją łączył tradycję i nowatorstwo. Jego malarstwo wyróżniała dynamiczna kompozycja, mistrzowskie operowanie kolorem i wyczucie dramatyzmu, typowe dla baroku, co pozwalało ożywiać zarówno sceny biblijne, jak i mitologiczne. Rubens potrafił wyrazić ruch, emocje i napięcie scen, ale także subtelne piękno i wdzięk w portretach. Jego paleta obejmowała pełne spektrum barw, dzięki czemu każde dzieło emanuje światłem, ciepłem i  intensywnością kolorów. Twórczość Rubensa obejmuje zarówno monumentalne cykle historyczne, alegoryczne, sceny batalistyczne i mitologiczne, jak i  intymne portrety, a każda z tych form ukazuje jego niezwykłą wrażliwość, wyobraźnię i umiejętność komponowania obrazu tak, aby działał na zmysły widza. Rubens pozostaje symbolem barokowego malarstwa – artystą, który potrafił zamienić kolor i formę w prawdziwy spektakl wizualny, czyniąc z każdego obrazu doświadczenie pełne emocji, dramatyzmu i harmonii.

Przestrzeń do odkrycia
Zadaniowa próba sił