niewielka, wyróżniająca się plama barwna, która kontrastuje z resztą kompozycji (np. ciepły kolor w otoczeniu zimnych barw). Służy do przełamania monotonii, przyciągnięcia wzroku widza i podkreślenia najważniejszego elementu dzieła lub wnętrza

(łac. camera obscura - komora ciemności) ciemnia optyczna, skrzynka z otworkiem w przedniej ścianie, z matową szybą w tylnej, na której powstaje odwrócony obraz ustawionego przed otworem przedmiotu; znana już Arystotelesowi, stosowana przez Arabów w X w.; udoskonalona przez Leonarda da Vinci; prototyp aparatu fotograficznego. Camera obscura stosowana była w XVIII w. przez wielu malarzy sztycharzy, głównie wedutowych, którzy posługiwali się nią jako przyrządem pomocniczym ułatwiającym wierne odtwarzanie widoków (malarz kładł papier na szybie odbijającej widok i przerysowywał go); wmontowywana często w stolik do rysowania połączony z krzesłem.

niem. Faktur(a), z franc. facture) sposób kształtowania przez artystę lub wykonawcę projektu powierzchni dzieła malarskiego, graficznego, rzeźbiarskiego, przedmiotu rzemiosła artystycznego, zależny od charakteru tworzywa, techniki i narzędzi oraz właściwości stylu indywidualnego twórcy; w malarstwie zwłaszcza sposób nakładania farb na podłoże (faktura gładka, szorstka, impastowa); faktura występuje także w architekturze (np. sposób kształtowania powierzchni muru); badanie faktury pomaga w ustalaniu autentyczności lub datowaniu dzieł sztuki.

(gr. eikṓn – obraz, gráphō – piszę), dziedzina badań historii sztuki, której zadaniem jest opis i interpretacja elementów treściowych i symbol. w dziełach sztuki.

(łac. compositio - złożenie) sposób powiązania elementów formalnych dzieła (linii, brył, płaszczyzn, plam barwnych, rozłożenia światła i cienia), tak aby tworzyły całość zgodną z intencją twórcy; z pojęciem kompozycja wiąże się pojęcie schematu kompozycyjnego, tzn. stałego układu poszczególnych elementów kompozycyjnych, charakterystycznych dla danego kierunku, epoki itp. Na schemat kompozycyjny składają się: jego ramy zewnętrzne (np. otoczenie przestrzenne dzieła architektury lub rzeźby, rama malowidła) i wewnętrzne, wyznaczające zasięg przestrzenny samej kompozycji (np. kształt przestrzenny dzieła architektury lub rzeźby, figura planimetryczna zawierająca kompozycję obrazu), osie kompozycyjne, zazwyczaj ze sobą sprzężone (przecinające się równolegle, zbieżne itp.), podziały kompozycyjne, wprowadzające rozgraniczenia wewnątrz kompozycji i porządkujące ją, napięcia kierunkowe, sugerujące ruch rzeczywisty lub wyobrażeniowy itp. Schemat kompozycyjny (poza sztuką abstrakcyjną) nie jest nigdy schematem oderwanym, ale wynika z programu i celowości dzieła architektury czy rzemiosła artystycznego oraz z tematyki rzeźby lub obrazu, przyczyniając się do wydobycia pożądanych momentów treściowych; w zależności od charakteru schematu kompozycyjnego i jego czynników mówimy o kompozycji zamkniętej, otwartej, zwartej, luźnej, dynamicznej, statycznej, symetrycznej, diagonalnej itp.

w plastyce to uwydatniona różnica, zestawienie lub przeciwstawienie elementów dzieła (np. obrazu, rzeźby) o skrajnie odmiennych cechach. Jest to podstawowy środek kompozycyjny i artystyczny, który ma na celu zdynamizowanie kompozycji, przyciągnięcie uwagi widza lub uwydatnienie najważniejszych części dzieła.

(wł. putto - chłopczyk) motyw dekoracyjny, przedstawiający małego nagiego chłopca, częsty w malarstwie i rzeźbie od okresu renesansu, nawiązujący do antycznych przedstawień Erosa jako uskrzydlonego dziecka (tzw. amorki, rzadziej eroty); terminem putta określa się często także postacie aniołków popularne w kość. sztuce renesansowej, barokowej i rokokowej.

przedstawienie plastyczne, głównie malarskie, wszelkiego rodzaju przedmiotów, przeważnie użytkowych, często naczyń kuchennych i stołowych, owoców, kwiatów, zabitych - rzadziej żywych - zwierząt, broni, artykułów spożywczych, skomponowanych w grupy dające możliwość efektownych zestawień kolorystycznych i gry świateł; niekiedy m. in. występuje jako motyw uzupełniający większe kompozycje rodzajowe, historyczne i pejzażowe. Martwa natura jest jednym z motywów najczęściej występujących w sztukach plastycznych od antyku do czasów obecnych.

wydobycie kształtu postaci lub przedmiotu; w malarstwie — stosowanie światłocienia i modulacji kolorystycznej, w rzeźbie – odtwarzanie kształtu w bryle, w grafice – akcentowanie linią lub szrafowanie.

sposób przedstawiania sytuacji przestrzennych na płaszczyźnie, wykorzystujący fakt, że dalszy z dwóch równoległych odcinków widać pod mniejszym kątem.

(franc. portrait) dawniej zwany też konterfektem, przedstawienie malarskie, rzeźbiarskie, graficzne lub rysunkowe wyglądu konkretnego człowieka (modela). Istnieją różne ujęcia portretowe: wizerunek głowy, popiersie, półpostać, ujęcie całopostaciowe (en pied); model może być przedstawiony z profilu, frontalnie (en face) lub „w trzech czwartych” (en trois quarts), tzn. częściowo zwrócony w bok. Najczęściej ukazany jest z akcesoriami, atrybutami jego stanu, władzy, zawodu (np. władca z insygniami, uczony z księgą itp.). Ważne jest upozowanie modela i sceneria, w której został przedstawiony. W portrecie reprezentacyjnym (np. dworskim) model może być wyobrażony na tronie lub stać w monumentalnej, godnej pozie, odziany w bogaty strój, z akcesoriami władzy lub stanowiska, pokazany na tle bogatej architektury lub udrapowanej kotary; odmianą portretu reprezentacyjnego jest portret konny. W portrecie niereprezentacyjnych ujęcie jest skromniejsze, uwaga skupiona na prostym oddaniu podobieństwa postaci lub jej cech psychologicznych. Ten rodzaj portretu nazywany bywa portretem realistycznym - niesłusznie, gdyż realistyczny bywa także portret reprezentacyjny. Wielopostaciowe portrety, ukazujące rodzinę (m.in. p. małżeński), krąg osób zaprzyjaźnionych, władcę ze swym dworem, członków bractwa cechowego, korporacji lub syndykatu, nazywane są portretami zbiorowymi (grupowymi).

(franc. réflexe, z łac. reflectus - ruch powrotny) przedstawienie, głównie w kompozycji malarskiej, odbicia światła naturalnego lub sztucznego (lampa, świeca) na przedmiotach otaczających (np. szkle, metalu, materii); r. uzyskiwano przez położenie farbą jaśniejszej plamy we właściwym temu przedmiotowi kolorze lub ściemnienie barwy przedmiotów otaczających; szczególnie charakterystyczny dla malarstwa światłocieniowego.

przedstawienie w malarstwie, grafice, rzeźbie sceny z życia codziennego, również sceny związane ze zwyczajami lub obrzędami, a także z życiem towarzyskim. Znane już w starożytności (reliefy i drobna plastyka egipska, wazy greckie i etruskie, freski pompejańskie) i średniowieczu (rzeźbione głowice romańskie, miniatury); włoskim i francuskim malarstwo renesansowe podejmowało tematy rodzajowe bardzo rzadko; jako odrębny gatunek malarski rozwinęło się w XVI w., a w XVII w. w okresie baroku, zwłaszcza we Flandrii i Holandii, rozpowszechniło się również w innych krajach Europy; w XVIII w. występowało głównie w dwóch odmianach: jako scena ogrodowa, sielankowa oraz jako scena moralizatorska; w 2 poł. XIX w. - szczyt popularności tematyki rodzajowej.

rozłożenie i wzajemne przenikanie się świateł i cieni stosowane w rysunku, malarstwie i grafice w celu wydobycia efektu trójwymiarowości.

zespół barw w obrazie nadający ogólny ton kompozycji malarskiej (gama barwna); kompozycja oparta wyłącznie na różnych odcieniach jednej barwy zw. jest malowidłem monochromatycznym; w zależności od ilości i charakteru barw użytych w obrazie rozróżnia się koloryt ciepły, o przewadze barw ciepłych (głównie czerwonych i żółtych), i koloryt zimny, o przewadze barw chłodnych (zielonych i błękitnych); plamę barwną, od której zależne są inne barwy w obrazie, nazywa się dominantą kolorystyczną. W kompozycjach malarskich, szczególnie średniowiecznych, pojawia się często tzw. kolor lokalny, tzn. barwa właściwa przedmiotom czy postaci występującej w obrazie, niezmieniona przez refleksy i cienie pochodzące od znajdujących się obok przedmiotów (jak to ma miejsce w rzeczywistości).

(łac. figura piramidale) kształt piramidy, w który zamknięta jest kompozycyjnie gł. grupa figur, obrazu; termin stosowany przede wszystkim w odniesieniu do malarstwa wł. dojrzałego renesansu.

(z łac. vanitas - marność) motyw w sztuce, który ma związek z myślą przewodnią Księgi Koheleta: Vanitas vanitatum et omnia vanitas – Marność nad marnościami i wszystko marność (Koh 1,2 BT).

(wł. veduta - widok) obraz, rysunek lub rycina, przedstawiająca bądź ogólny widok miasta (panorama), bądź poszczególne place, ulice, zespoły arch. lub budowle (…) Jako samodzielny gatunek weduta wyodrębniła się ostatecznie w XVII w. w Holandii, a rozkwit przeżywała w XVIII w. w Wenecji.