element ubioru męskiego szlachty noszony na żupanie. Rodzaj płaszcza, w odróżnieniu od kontusza nie przepasywana, czasami noszona jak opończa – rozpięta i jedynie zarzucona na ramiona. Wykonana z wełny lub bardziej luksusowych materiałów, często wykańczana futrem. Zwykła delia miała krótkie, luźne i rozcięte rękawy i metalowe guziki, ale bywały delie bardzo bogate, z guzikami ze złota i kołnierzami z soboli.

układ elementów jakiejś struktury uporządkowany od najwyższych do najniższych według określonego kryterium.

(gr. epigraphś - napis) epigraf, napis ryty, wykonany na materiale twardym, zwłaszcza w kamieniu, metalu lub drewnie, umieszczany na budowlach, grobowcach, płytach nagrobnych, pomnikach, tablicach erekcyjnych, wotywnych itp.

(łac. initialis, od initium - początek, wejście) litera rozpoczynająca rozdział lub poszczególne partie tekstu w rękopisach lub drukach, wyróżniająca się wielkością, kształtem, kolorem lub ornamentem. Inicjał pojawiał się sporadycznie w późnoantycznych rękopisach V w.; od 2 poł. VII w. uformowany przeważnie ze stylizowanych ciał zwierzęcych i ptasich był głównie ozdobą rękopisów merowińskich; w rękopisach iryjskich (pocz. VII w.) i karolińskich ornamentyka rozbudowała się zajmując nieraz całą stronę rękopisu; przez całe średniowiecze pozostał głównie ozdobą rękopisów. Od okresu romańskiego poczynając po renesans zaczęto umieszczać w inicjałach, wśród splotów liści i wstęg, postacie ludzkie, w gotyku całe sceny figuralne.

szata wierzchnia, rodzaj płaszcza lub kamizelki, z typowymi tzw. wylotami, czyli rozciętymi od pachy do łokci rękawami, które albo luźno zwisały, albo, odrzucone do tyłu, odsłaniały żupan. Kontusz był przewiązany ozdobnym pasem kontuszowym. Był to charakterystyczny element stroju polskiej szlachty w XVII i XVIII wieku. Noszony był także przez zamożne mieszczaństwo, choć przepis nakazywał mieszczaninowi przewiązywać pasem nie kontusz, a żupan. Za panowania w Rzeczypospolitej władców z dynastii saskiej oraz za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego noszenie się „z polska” stało się też pewnego rodzaju manifestacją polityczną.

(łac. crypta, gr. kryptḗ - kryjówka) w starożytności termin o wielu znaczeniach, określający generalnie pomieszczenie zaciemnione, słabo oświetlone dla zachowania niskiej temperatury, ale gł. podziemny korytarz lub salę; w okresie starochrześcijańskim. sklepione pomieszczenie z grobem świętego w katakumbach; później podziemne lub na półpodziemne sklepione pomieszczenie pod prezbiterium kościoła, mieszczące relikwie lub grób świętego; służyło także jako miejsce chowania dostojników świeckich i duchownych.

akcesorium polskiego męskiego ubioru narodowego, sporządzany z cienkiej, wzorzystej, zazwyczaj jedwabnej tkaniny, przewiązywany na kontuszu.

(franc. portrait) dawniej zwany też konterfektem, przedstawienie malarskie, rzeźbiarskie, graficzne lub rysunkowe wyglądu konkretnego człowieka (modela). Istnieją różne ujęcia portretowe: wizerunek głowy, popiersie, półpostać, ujęcie całopostaciowe (en pied); model może być przedstawiony z profilu, frontalnie (en face) lub „w trzech czwartych” (en trois quarts), tzn. częściowo zwrócony w bok. Najczęściej ukazany jest z akcesoriami, atrybutami jego stanu, władzy, zawodu (np. władca z insygniami, uczony z księgą itp.). Ważne jest upozowanie modela i sceneria, w której został przedstawiony. W portrecie reprezentacyjnym (np. dworskim) model może być wyobrażony na tronie lub stać w monumentalnej, godnej pozie, odziany w bogaty strój, z akcesoriami władzy lub stanowiska, pokazany na tle bogatej architektury lub udrapowanej kotary; odmianą portretu reprezentacyjnego jest portret konny. W portrecie niereprezentacyjnych ujęcie jest skromniejsze, uwaga skupiona na prostym oddaniu podobieństwa postaci lub jej cech psychologicznych. Ten rodzaj portretu nazywany bywa portretem realistycznym - niesłusznie, gdyż realistyczny bywa także portret reprezentacyjny. Wielopostaciowe portrety, ukazujące rodzinę (m.in. p. małżeński), krąg osób zaprzyjaźnionych, władcę ze swym dworem, członków bractwa cechowego, korporacji lub syndykatu, nazywane są portretami zbiorowymi (grupowymi).

gatunek portretu charakterystyczny dla polskiego malarstwa barokowego, przedstawiający szlachtę i magnatów, noszący wyraźne cechy rodzime; łączył wartości dekoracyjne (linearyzm, dwie płaszczyzny zdecydowanie określonych barw, akcentowanie zdobnictwa ubiorów i akcesoriów) z ostrym realizmem, pozbawionym cech idealizacji modela. Portret sarmacki malowano głównie techniką olejną na płótnie.

utrwalone przez działaczy polskiego oświecenia pejoratywne określenie ideologii przyjętej i propagowanej przez szlacht polską od końca XVI do drugiej połowy XVIII wieku. Opierała się ona na przekonaniu, że szlachta polska pochodzi od Sarmatów – starożytnego ludu zamieszkującego początkowo między Dolną Wołgą a Donem. Sarmatyzm jako ideologia sankcjonował hegemonię szlachty nad innymi stanami społeczeństwa polskiego. Szlachta uznawała siebie za grupę etnicznie i narodowo odmienną od chłopów i mieszczaństwa, przyznając sobie jedyne prawo do kształtowania narodowości polskiej. Sarmatyzm głosił anarchiczną wolność szlachty od obowiązków pełnionych wobec państwa, przywiązanie do wartości życia wiejskiego (motywowane dążeniem do osłabienia mieszczaństwa) oraz światopoglądowy partykularyzm. Sarmatyzm odegrał ważną rolę w barokowej literaturze polskiej i miał ogromny wpływ na kształtowanie umysłowości, obyczajowości i ideologii polskiej szlachty.

pomieszczenie prowadzące do wnętrza domu.

(z łacińskiego marność) motyw w sztuce, który ma związek z myślą przewodnią Księgi Koheleta: Vanitas vanitatum et omnia vanitas – Marność nad marnościami i wszystko marność (Koh 1,2 BT).