Rokoko - narodziny i cechy stylu w architekturze
Pod lupą nowej wiedzy
Geneza architektury rokokowej
Styl rokoko w architekturze trwał od około 1720 do 1780 roku. Narodził się we Francji na początku XVIII wieku, kiedy kultura dworska zaczęła przenosić się z monumentalnych przestrzeni pałacowych do prywatnych salonów i bardziej intymnych wnętrz mieszkalnych. Projektanci preferowali ornament rocaille, pastelowe palety barw oraz delikatny detal jako wyraz wyrafinowania społecznego. Ruch ten rozwijał się poprzez adaptację zasad późnobarokowych ku lżejszym i bardziej intymnym kompozycjom, sytuując rokoko wśród najbardziej wysublimowanych stylów architektonicznych XVIII wieku. Szczególne znaczenie zyskał we wnętrzach elitarnych rezydencji, gdzie rzemiosło i wizualne bogactwo odgrywały kluczową rolę.
Ornamentyka rokoka
W ornamentyce rokokowej dominował motyw muszli – rocaille, który niekiedy przypominał płomienie lub koguci grzebień. Artyści wykorzystywali także motywy kwiatów, wodorostów, girland i wici roślinnych oraz emblematy pasterskie i atrybuty miłości. Popularne były egzotyczne wątki ornamentalne chinoiserie, obejmujące ptaki, smoki oraz małpy zwane singerie, umieszczane na neutralnym tle.
Rocaille, ornament asymetryczny wykształcony w późnym baroku, rozpowszechnił się w rokoku. Jego nazwa pochodzi z języka francuskiego od słowa oznaczającego skałę lub głaz. Początkowo naśladował muszlę, lecz około 1750 roku zaczął przyjmować formy przypominające koguci grzebień lub fale morskie. Autorami pierwszych rocaille byli Gilles Marie Oppenord i Juste Aurèle Meissonnier, który zasłynął jako twórca i popularyzator asymetrycznego ornamentu, choć nie projektował pełnych struktur architektonicznych.
W stylu rokoko upowszechniła się rzeźba dekoracyjna w stiuku i w polichromowanym drewnie. Jej forma cechowała się ruchliwością i elegancją. Lekkie formy, jak na przykład: wolnostojące figury, ołtarze o formach ażurowych i układzie kulisowym, związane były z wystrojem wnętrz pałacowych oraz kościelnych. Popularnością cieszyła się także drobna plastyka w porcelanie.
Wnętrza rokokowe wyróżniały się bogatą dekoracją rzeźbiarską, pastelową kolorystyką, złoceniami, boazerią oraz lustrami, które multiplikowały przestrzeń. W okresie Regencji oraz za panowania Ludwika XV pomniejszano pomieszczenia, rezygnując z wielkich sal typowych dla stylu Ludwika XIV. Podłużne galerie zamieniały się w salony poprzeczne, a wnętrza stawały się bardziej intymne. Dekoracja rokokowa obejmowała listowie, girlandy, kwiaty, wazony, gzymsy wygięte w łuki, woluty, kupidynki oraz ornament rocaille. Elementy te wykonywano z drewna, brązu lub gipsu, często złocono lub malowano na biało i pastelowe kolory. Każdy pokój pełnił inną funkcję, dlatego meble, dekoracja ścian i dodatki były komponowane zgodnie z przeznaczeniem pomieszczenia.
Regionalne odmiany architektury rokoka
Architektura rokoka, choć wywodzi się z Francji, bardzo szybko rozprzestrzeniła się po Europie, przybierając różne formy zależnie od lokalnych tradycji, mecenatu, funkcji budowli oraz wcześniejszych uwarunkowań stylistycznych. W każdym regionie inaczej kształtowały się relacje między strukturą architektoniczną a dekoracją, a także odmienne było znaczenie wnętrz, które stanowiły najważniejszy wyróżnik stylu. Rokoko wszędzie zachowywało lekkość, asymetrię i ornamentalną finezję, lecz sposób ich realizacji był zróżnicowany. Poniżej przedstawiono rozwinięty opis regionalnych odmian stylu, w którym wnętrza, architekci i przykłady budowli tworzą jedną spójną narrację.
Francja – kolebka rokoka i wzorzec dla Europy
Francja była miejscem narodzin rokoka i to właśnie tam ukształtował się jego najbardziej klasyczny wariant. Styl ten powstał w prywatnych wnętrzach arystokracji, które odchodziły od monumentalnych, reprezentacyjnych przestrzeni baroku Ludwika XIV na rzecz mniejszych, bardziej intymnych salonów. Wnętrza francuskie cechowały się elegancją, subtelnością i kontrolowaną dekoracyjnością. Najważniejszym elementem były boiserie, czyli rzeźbione boazerie pokrywające ściany, często malowane na biało lub pastelowo i uzupełniane złoceniami. Wnętrza te wypełniały lustra, które multiplikowały przestrzeń, oraz ornamenty rocaille o miękkich, asymetrycznych liniach.
Francuskie rokoko było przede wszystkim stylem wnętrz, a nie zewnętrznych form architektonicznych. Budowle zachowywały klasyczne proporcje i umiar, natomiast dekoracja skupiała się na ścianach, sufitach i detalach wyposażenia. Właśnie dlatego francuskie realizacje stały się wzorcem dla całej Europy.
Najbardziej reprezentatywnym przykładem jest Salon de la Princesse w Hôtel de Soubise, zaprojektowany przez Germaina Boffranda. Wnętrze to stanowi kwintesencję francuskiego rokoka: pastelowe barwy, złocenia, asymetryczne ornamenty, płynne przejścia między ścianami a sufitem oraz lustra tworzące iluzję nieskończonej przestrzeni. Boffrand był architektem przejściowym pomiędzy barokiem a rokokiem - założenia jego budowli pozostawała barokowa, lecz wnętrza osiągały pełnię rokokowej lekkości.
Drugą kluczową postacią był Juste‑Aurèle Meissonnier, twórca asymetrycznego ornamentu rocaille. Choć nie projektował pełnych budowli, jego wzorniki dekoracyjne wywarły ogromny wpływ na rozwój stylu w całej Europie. Z kolei Robert de Cotte, kontynuator tradycji Mansarta, pozostawał zasadniczo architektem barokowym, lecz wprowadzał elementy rokoka w dekoracji wnętrz, co czyni go jednym z prekursorów stylu.
Południowe Niemcy i Austria – rokoko sakralne i teatralne
W południowych Niemczech i Austrii rokoko przybrało zupełnie inny charakter niż we Francji. Podczas gdy Francja rozwijała rokoko w przestrzeniach świeckich, Niemcy i Austria uczyniły z niego styl przede wszystkim sakralny. Wnętrza kościołów stały się miejscem niezwykle ekspresyjnych realizacji, w których architektura, rzeźba, malarstwo i światło tworzyły jedną, organiczną całość.
Wnętrza te cechowały się pastelową kolorystyką, miękkim, rozproszonym światłem oraz bogatą sztukaterią, która pokrywała ściany, filary i sklepienia. Iluzjonistyczne freski zacierały granice między architekturą a malarstwem, tworząc wrażenie otwarcia przestrzeni ku niebu. Ściany były rzeźbiarsko kształtowane, a dekoracja płynnie przechodziła z jednego elementu w drugi, co nadawało wnętrzom lekkości i dynamiki. Charakterystyczne było również silne zespolenie architektury, rzeźby i malarstwa, które tworzyły jedną, organiczną całość. Bawaria – centrum emocjonalnego rokoka
Jednym z najważniejszych przykładów bawarskiego rokoka jest kościół św. Jana Nepomucena w Monachium, wzniesiony przez braci Asamów. Artyści starali się porwać umysły wiernych poprzez stworzenie iluzji nadzmysłowego świata. Wnętrze to jest niezwykle teatralne, pełne światła, złoconych ornamentów i dynamicznych form, które stapiają się w jedną wizualną całość.
W górnej Frankonii Balthasar Neumann wzniósł kościół pielgrzymkowy pod wezwaniem Czternastu Wspomożycieli w Vierzehnheiligen. Jego wnętrze jest jasne i bogato zdobione stiukami, a wysokie kolumny wykonane ze sztucznego marmuru nadają przestrzeni smukłości. Układ wnętrza opiera się na zachodzących na siebie owalnych przestrzeniach, które tworzą dynamiczny, płynny ruch. Sklepienie zdobią malowidła, a balkony na dwóch kondygnacjach podkreślają wertykalność i lekkość kompozycji. Neumann połączył tu barokową monumentalność z rokokową lekkością, tworząc jedną z najbardziej oryginalnych przestrzeni sakralnych XVIII wieku.
Jednym z istotnych czynników, pod wpływem których kształtował się barok był rozwój absolutyzmu, przede wszystkim we Francji, monarchii habsburskiej, ale także w innych krajach ówczesnej Europy. Władca do umacniania swojej pozycji we własnym państwie oraz na arenie międzynarodowej, w szerokim zakresie wykorzystywał sztukę. Gloryfikacji władzy i reprezentacji splendoru dworskiego służyły więc okazałe założenia parkowo‑pałacowe, ich monumentalna skala, bogactwo, przepych, efektowność, iluzjonizm i zaskakujące rozwiązania formalne.
Najwybitniejszą realizacją rokoka sakralnego jest jednak Wieskirche, dzieło Dominikusa Zimmermanna. Drezdeński Zwinger – późnobarokowy pałac został zbudowany w latach 1709‑1728 dla elektora Saksonii, Fryderyka Augusta I Mocnego, który jako August II Mocny był także królem Polski (w latach 1697‑1704 oraz 1709‑1733).
W Saksonii najważniejszym przykładem rokoka jest Zwinger w Dreźnie, wzniesiony dla Augusta Mocnego przez Matthäusa Daniela Pöppelmanna. Budowla ta służyła uroczystościom dworskim i wprowadzała atmosferę beztroski i zabawy. Jego architektura jest ażurowa i lekka, a dekoracja rzeźbiarska wykonana przez Balthasara Permosera obejmuje putta, wazony, girlandy owocowo‑roślinne oraz hermy. Pawilony mają smukłe słupy i duże okna, a do budowli przylegają podłużne galerie. Na szczycie znajduje się herb Augusta Mocnego z rzeźbą Herkulesa dźwigającego kulę ziemską. Zwinger stanowi przykład rokoka dworskiego, w którym lekkość i dekoracyjność łączą się z reprezentacyjną funkcją architektury.
Zespół budowli został wzniesiony na terenie mieszczącym się pomiędzy zewnętrznymi i wewnętrznymi murami obronnymi Drezna, stąd nazwa założenia – niem. Zwinger oznacza „międzymurze”. Autorem projektu był architekt Matthäus Daniel Pöppelmann, który współpracował z nadwornym rzeźbiarzem księcia elektora Balthasarem Permoserem.
Powstał monumentalny kompleks zabudowań pałacu, otaczających rozległy, prostokątny dziedziniec, pierwotnie otwarty od północnego wschodu. Od południowego zachodu mieści się Długa Galeria, z Bramą Koronną w połowie długości. Od północnego zachodu oraz południowego wschodu dziedziniec zamykają galerie na rzucie podkowy (Bogengalerien), z usytuowanymi na ich osi oraz przylegającymi do nich po obu stronach pawilonami: pośrodku galerii północno‑zachodniej znajduje się Pawilon Wałowy (Pawilon na Wałach), natomiast na osi przeciwległej galerii – Pawilon Miejski (Pawilon Grających Dzwonów).
Galerię północno‑zachodnią zajmują: Pawilon Francuski w północnym narożu kompleksu oraz budynek mieszczący Salon Matematyczno‑Fizyczny po stronie przeciwległej. Galeria południowo‑wschodnia flankowana jest przez Pawilon Niemiecki we wschodnim narożu pałacu oraz Pawilon Porcelanowy po jej przeciwnej stronie. Za Pawilonem Francuskim znajduje się monumentalna Fontanna Nimf.
W połowie XIX wieku po niezabudowanej pierwotnie północno‑wschodniej stronie kompleksu wzniesiono według projektu Gottfrieda Sempera neoklasycystyczny gmach, tzw. Galerię Sempera. Umieszczono w nim zgromadzoną w Zwingerze kolekcję obrazów, którą w 1855 roku udostępniono do zwiedzania. Cały kompleks otoczony jest rozległym parkiem.
Zwinger jest połączeniem oranżerii i galerii, z których oglądano elektorskie turnieje i widowiska. Pierwotnie pomyślany był nie jako samodzielne założenie – jak obecnie, kiedy łączy się tylko z dziewiętnastowieczną galeria malarstwa – lecz jako część pałacu rozciągającego się do Łaby. Składa się z jednokondygnacjowych galerii i dwukondygnacjowych pawilonów pomiędzy nimi. Galerie są stosunkowo skromne w rysunku, najbujniejsza dekoracja pokrywa pawilony. Szczególnie pawilon bramny jest przykładem fantazji niepohamowanej przez żadne względy użytkowe. Arkada wjazdowa w kondygnacji przyziemia ma zamiast zwyczajnego frontonu dwie cząstki rozłamanego frontonu zwrócone na zewnątrz. Fronton pierwszej kondygnacji jest przerwany, ale jego dwie części pochylają się ku sobie, a nie na zewnątrz. Cala pierwsza kondygnacja otwarta jest ze wszystkich stron, a ponad attyką zatłoczoną figurami puttów wznosi się cebulasty hełm z królewskimi i elektorskimi emblematami na szczycie. (…) Ileż radości jest w tych rozkołysanych krzywiznach i ile gracji! Jest to architektura radosna, ale wcale nie wulgarna; pełna żywotności, gwałtowna, ale nie brutalna. Tkwi w niej niewyczerpana siła twórcza wciąż nowych kombinacji i odmian włoskich form barokowych, przeciwstawnych sobie i piętrzonych. Siły skierowane naprzód i w głąb nie przestają tutaj działać.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Nikolaus Pevsner, Historia architektury europejskiej, Wyda. Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1976, s. 272‑275.
Zwinger – spacer po późnobarokowym zespole architektonicznym
Wielkim przedsięwzięciem rokokowym jest Pałac Sanssouci, wzniesiony w latach 1745‑1747 jako letnia rezydencja dla króla Prus, Fryderyka II Wielkiego, przez Georga Wenzeslausa von Knobelsdorffa, na podstawie szkiców fundatora. Nazwa pałacu wywodzi się z języka francuskiego: sans souci oznacza „beztroski”. Miejscem zabudowy były wcześniejsze ogrody tarasowe na stokach wzniesienia, gdzie zasadzono m.in. winorośl oraz figowce. Na szczyt prowadziło 120 centralnie zlokalizowanych schodów (obecnie 132). U stóp tarasów założono barokowy ogród z wielką fontanną, otoczoną przez marmurowe rzeźby rzymskich bogów oraz alegoryczne przedstawienia powietrza, ognia, wody i ziemi. Na szczycie wzniesienia, w pewnym oddaleniu od krawędzi zbocza, stanął niski, parterowy pałac. Fryderyk II odrzucił sugestię architekta, by pałac podwyższyć i usytuować go w miejscu bardziej eksponowanym, gdyż królowi nie zależało na reprezentacji, a wręcz przeciwnie – chciał mieć siedzibę intymną, na swój prywatny użytek, letnią rezydencję, gdzie mógłby spędzać czas, poświęcając się swoim pasjom – sztuce i filozofii, z dala od sztywnych reguł dworskich, w gronie wybranych gości (bywał tam m.in. Voltaire oraz Ignacy Krasicki).
Powstała więc skromna, jednokondygnacyjna budowla, w typie maison de plaisance, złożona z korpusu głównego, ujętego przez cofnięte względem niego dwa skrzydła boczne. Po stronie północnej kolumnady na wypukłym łuku tworzą cour d'honneur (dziedziniec honorowy). Korpus główny pałacu posiada dziesięć pokoi w układzie amfiladowym, rozdzielonych przez dwie większe, reprezentacyjne sale na osi. W bryle budowli oś zaakcentowana została łukowym ryzalitem, zwieńczonym kopułą.
Wystrój bardziej dekoracyjnej fasady ogrodowej nawiązuje do symboliki wina – tworzą ją pary bachantów i bachantek (towarzyszy Bachusa), pełniących tu role atlantów i kariatyd, podtrzymujących gzyms.
Wnętrza, poza dwiema reprezentacyjnymi salami na osi, są kameralne i ukształtowane z dbałością o komfort mieszkańców. Cechuje je dekoracyjność i finezja form, asymetria i płynność linii. W artykulacji ścian miejsce porządków architektonicznych zajęły panneau i ornament (obecny także na sufitach), złożony przede wszystkim z motywów roślinnych, rocaille oraz egzotycznych (np. Sala Koncertowa).
W Austrii rokoko rozwijało się przede wszystkim w zespołach klasztornych i rezydencjach, gdzie dekoracja wnętrz łagodziła monumentalność barokowych struktur. Choć architektura austriacka zachowała bardziej klasyczne formy, to wnętrza wypełniały się lekką, jasną dekoracją, która nadawała im elegancji i finezji. Rokoko w Austrii było więc bardziej powściągliwe niż w Bawarii, lecz równie wyrafinowane pod względem sztukatorskim i malarskim.
Najważniejszym przykładem rokoka w Austrii jest Kaplica Łaski w Mariazell (Gnadenkapelle), przebudowana w latach 1756–1767. Wnętrze otrzymało bogatą dekorację sztukatorską o jasnej, pastelowej kolorystyce, z miękkimi, roślinnymi motywami i iluzjonistycznym malarstwem sklepiennym. Lekka ornamentyka, złocenia oraz płynne formy sztukaterii nadają kaplicy charakter typowy dla południowoniemieckiego kręgu rokoka, przy jednoczesnym zachowaniu austriackiej powściągliwości.
Podsumowanie
Architektura rokoka pozostaje stylem ściśle związanym z późnym barokiem. W wielu realizacjach barokowa struktura budowli stanowiła fundament dla nowej, lżejszej dekoracji. Rokoko nie funkcjonowało jako samodzielny system konstrukcyjny — korzystało z barokowych układów przestrzennych, proporcji i rozwiązań technicznych, nakładając na nie odmienny język ornamentyki.
Zrozumienie tej relacji pozwala właściwie klasyfikować architektów i dzieła XVIII wieku. Wielu twórców działało na styku obu stylów, a ich realizacje łączą monumentalną podstawę barokową z rokokową lekkością i dekoracyjnością. Rokoko stanowiło więc etap ewolucji stylowej, a nie całkowite zerwanie z wcześniejszą tradycją — było jej rozwinięciem w kierunku większej swobody formalnej i bardziej intymnego charakteru wnętrz.