Pod lupą nowej wiedzy

Rozwój archeologii, a przede wszystkim wykopaliska zalanych w I w. n.e. lawą wulkaniczną starożytnych miast, Herkulanum i Pompejów, przyczyniły się do renesansu antyku, badań nad sztuką Grecji i Rzymu oraz zainteresowania pięknem sztuki tamtych czasów. W całej Europie nie tylko inspirowano się architekturą antyku, ale nawet ją wiernie kopiowano. Dlatego też klasycyzm nie wniósł do konstrukcji nowych rozwiązań, bazował na dawnych elementach kompozycji budowli, operował klasycznymi detalami architektonicznymi.

R1D5FP5H7MV7J

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia widok z góry na Herkulanum. Zaprezentowany został widok od strony Wezuwiusza. Zdjęcie prezentuje ruiny starożytnego miasta z widoczną w tle współczesną zabudową oraz krajobrazem naturalnym.

R19HBHL2PHLTG

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia rzymską Świątynię Jowisza z widokiem na Wezuwiusza w tle. Zdjęcie prezentuje ruiny starożytnej świątyni, usytuowanej na porośniętej trawą ziemi. W tle zarysowuje się kształt Wezuwiusza.

Architektura francuskiego klasycyzmu dzieli się na trzy okresy. Najwcześniejszym z nich jest styl Ludwika XVI, przypadający na lata 1774–1793. Ze względu na bezpośrednie nawiązania do sztuki greckiej określany jest jako à la grecque. Projektanci budowli odchodzą od barkowego i rokowego przepychu i zwracają się ku antycznej harmonii, symetrii, prostocie formy. We wczesnej fazie Jacgues Ange Gabriel (1698‑1782) zaprojektował niewielki pałacyk Petit Trianon, wybudowany w latach 1758‑1768 w parku wersalskim dla Madame de Pompadour. Budynek został zaplanowany jako pawilon na planie kwadratu i wzniesiony na cokole wewnątrz ogrodów Wersalu. Widoczny jest ze wszystkich stron, odznacza się klasycznymi proporcami oraz prostotą i umiarem w dekoracji. Cztery podobne do siebie fasady mają jednak subtelne różnice, uwarunkowane między innymi pochyłością terenu. Każda fasada prezentuje wariant tego samego tematu kompozycyjnego za pomocą pilastrów, kolumn lub półkolumn.

Pod koniec XVII wieku w Paryżu powstał kościół św. Genowefy, zaprojektowany przez Jacquesa‑Germaina Soufflota (1713‑1780), architekta, który dwukrotnie odwiedził Włochy, studiował zabytki i wykonywał ich pomiary, uczestniczył w pracach archeologicznych. Zapoznał się także z architekturą włoską: budowlami Bramantego, Palladia. Doświadczenia z podróży uwzględnił w projekcie powstałego w latach 1756‑1789 kościoła, który nazwano Panteonem. Budowla jest najlepszym przykładem syntezy form greckich i rzymskich.

Polecenie 1

Uzasadnij tezę, że Soufflot podczas projektowania kościoła św. Genowefy w Paryżu inspirował się bryłą Panteonu w Rzymie.

6,6

REL8512AEATPA

Ilustracja o kształcie pionowego prostokąta przedstawia kościół św. Genowefy Jacquesa - Germaina Soufflota. Ukazuje bryłę od strony zachodniej, gdzie znajduje się wejście. Przed bryłę wysunięty jest portyk zwieńczony trójkątnym tympanonem i wsparty na sześciu kolumnach. korynckich, ustawionych na niewysokim cokole. Wewnątrz tympanonu znajduje się relief Davida d’Angersa ze sceną Ojczyzny i wolności obdarowujących bohaterów. Budowlę wieńczy kopuła z latarnią na bębnie otoczonym kolumnadą o korynckich kapitelach.

R1677QKCU56ZU

Ilustracja przedstawia Panteon. Jest to świątynia na Polu Marsowym. Została ona ufundowana przez Cesarza Hadriana. Powstała w latach 118‑128. Możemy ją oglądać w Rzymie we Włoszech. Panteon jest jedną z najlepiej zachowanych budowli z czasów starożytnego Rzymu. Świątynia jest rotundą o średnicy i wysokości 42,2 m. Przed wejściem możemy dostrzec trzyrzędowy portyk szesnastu kolumn. Powyżej znajduje się tympanon, pod którym widnieje napis M AGRIPPA L F COS TERTIVM FECIT .

RO2LAGHVMP886

Wykonaj zadanie zgodnie z poleceniem.

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na portyk fasady i kopułę. Porównaj układ kolumn, formę tympanonu, proporcje bryły oraz technikę konstrukcji kopuły z Panteonem w Rzymie i innymi słynnymi kopułami antyku.

Pokaż odpowiedź

Fasada portykowa: Najbardziej bezpośrednim nawiązaniem jest monumentalny portyk wejściowy, który jest niemal cytatem z rzymskiego Panteonu. Składa się on z rzędu kolumn w porządku korynckim zwieńczonych trójkątnym tympanonem, nad którym również znajduje się napis. Soufflot stworzył monumentalną kopułę, która dominowałaby nad okolicą, wzorując się na rzymskim Panteonie. Konstrukcja paryskiej kopuły jest technicznie bardziej zaawansowana, przypominająca bardziej dokonania archutektów włoskich, co wyróżnia ją w porównaniu z kopuła Panteonu.

Styl dyrektoriatu – druga faza francuskiego klasycyzmu – przypadł na lata 1795–1799 i łączył cechy stylu Ludwika XVI z elementami, które później w pełni rozwinęły się w stylu empire. W architekturze i dekoracji nadal korzystano z motywów znanych z okresu przedrewolucyjnego, ale uproszczono je i nadano im bardziej surowy, geometryczny charakter. Styl ten uważa się za przejściowy między elegancją późnego klasycyzmu a monumentalnym, propagandowym językiem cesarstwa.

Bryły budowli cechowały monumentalizm, symetria i klarowność układu, a dekoracje fasad często nawiązywały do sztuki starożytnej Grecji i Rzymu. Przykładem reprezentacyjnym dla tego nurtu jest kościół św. Magdaleny w Paryżu, którego odbudowę po zniszczeniach rewolucyjnych ukończył Pierre‑Alexandre Vignon (1763–1828). Architekt zaprojektował świątynię na planie peripterosu, otoczoną pojedynczym rzędem kolumn korynckich, z monumentalnym portykiem w tym samym porządku. Tympanon zdobi płaskorzeźba przedstawiająca zmartwychwstanie Jezusa, a fryz obiegający budowlę dekorowany jest girlandami i puttami, co łączy klasyczną formę z charakterystyczną dla epoki symboliką religijną i państwową.

R18L7ZNV3PSFV

Ilustracja przedstawia plan kościoła św. Magdaleny zaprojektowany przez Pierre’a‑Alexandre’a Vignona. Kościół jest założony na podłużnym planie prostokąta. Zamknięty jest od strony wschodniej apsydą. Budowlę wieńczą trzy kopuły. Dokoła otacza ją kolumnada.

R1G2Z6UAXMZ72

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia widok na fasadę kościoła św. Magdaleny zaprojektowanego przez Pierre’a‑Alexandre Vignona. Ukazuje budowlę od strony frontalnej. Poprzedza ja monumentalny portyk z kolumnami. Przed nimi widoczna jest kolumnada otaczająca całą budowlę. Front wieńczy trójkątny tympanon wypełniony dekoracją rzeźbiarską. Dookoła świątynię otacza rzeźbiony fryz.

W pierwszej połowie XIX wieku klasycyzm przekształcił się w neoklasycyzm, charakteryzujący się monumentalizmem, surowością form oraz silnym nawiązaniem do architektury starożytnego Rzymu. Styl ten był szczególnie widoczny w architekturze epoki napoleońskiej, która wykorzystywała motywy antyczne jako narzędzie propagandy państwowej i budowania prestiżu Francji.

Wybitnym przykładem neoklasycystycznej fascynacji antykiem jest Łuk Triumfalny na placu Charles'a‑de‑Gaulle'a w Paryżu. Zbudowano go, by uczcić zwycięstwa armii Napoleona Bonaparte. Monumentalna, ponad pięćdziesięciometrowa budowla, wzorowana na tradycji starożytnego Rzymu, została zaprojektowana przez Jean‑Françoisa Chalgrina. Prace rozpoczęto w 1806 roku, lecz ukończono dopiero trzy dekady później, już po upadku Napoleona. Łuk stanął w miejscu, gdzie promieniście zbiegają się główne paryskie aleje. Jego dekoracja rzeźbiarska jest bogata i symboliczna: cztery monumentalne reliefy przedstawiają sceny związane z epoką napoleońską, m.in. Marsyliankę François Rude’a, Triumf 1810 roku Jeana‑Pierre’a Cortota oraz Opór 1814 roku i Pokój 1815 roku autorstwa Antoine’a Étexa. Choć Marsylianka Rude’a nosi wyraźne cechy romantyzmu — widoczne w ekspresji, dynamice i emocjonalnym napięciu kompozycji — sama budowla pozostaje przykładem monumentalnego neoklasycyzmu epoki napoleońskiej. Na powierzchni łuku umieszczono także nazwy bitew i nazwiska generałów, co miało upamiętnić sukcesy francuskiej armii.

Do tego samego nurtu neoklasycyzmu należy również Łuk Karuzelowy (Arc de Triomphe du Carrousel), wzniesiony w latach 1806–1808 przy Place du Carrousel, w bezpośrednim sąsiedztwie Luwru. Zaprojektowany przez Charles’a Perciera i Pierre’a Fontaine’a, stanowi mniejszą, bardziej dekoracyjną wersję rzymskich łuków triumfalnych. Jego forma, oparta na trzech przejazdach i bogatej dekoracji rzeźbiarskiej, nawiązuje do łuku Konstantyna w Rzymie. Na szczycie umieszczono kwadrygę, symbolizującą triumf Napoleona. Łuk Karuzelowy, podobnie jak Łuk Triumfalny na placu Charles'a‑de‑Gaulle'a, pełnił funkcję propagandową, upamiętniając zwycięstwa francuskiej armii i podkreślając potęgę cesarstwa.

R1KV68DHTT1PX

Fotografia przedstawia budowlę w kształcie łuku z trzema przegubami - jednym dużym (w centrum budowli) oraz dwoma mniejszymi po obu jego bokach. Łuk został wykonany z jasnego kamienia i stoi na betonowym placu. Łuk jest bogato zdobiony, na jego ścianach znajdują się reliefy, figury oraz inskrypcja w języku francuskim. Na szczycie budowli widnieje duża rzeźba przedstawiająca trzy kobiety stojące w towarzystwie czterech koni. Wokół łuku zebrała się duża grupa ludzi.

Wybitnym przykładem klasycystycznej fascynacji antykiem jest Łuk Triumfalny w Paryżu. Zbudowano go, by uczcić zwycięstwa armii Napoleona Bonaparte. Monumentalna, ponad pięćdziesięciometrowa budowla, wzorowana na tradycji starożytnego Rzymu, została zaprojektowana przez Jeana‑Françoisa Chalgrina. Prace rozpoczęto w 1806 roku, lecz ukończono je dopiero trzy dekady później, już po upadku Napoleona.

Łuk stanął na dzisiejszym placu Charle'a‑de‑Gaulle'a, w miejscu, gdzie zbiegają się promieniście główne paryskie aleje. Jego dekoracja rzeźbiarska jest niezwykle bogata i symboliczna. Na czterech monumentalnych reliefach przedstawiono sceny związane z epoką napoleońską: Marsyliankę François Rude’a, ukazującą alegoryczną postać Wolności wzywającą do walki; Triumf 1810 roku Jeana‑Pierre’a Cortota, gdzie Napoleon występuje jako zwycięzca koronowany przez boginię Zwycięstwa; oraz dwa reliefy Antoine’a Étexa — Opór 1814 roku i Pokój 1815 roku. Na powierzchni łuku umieszczono także nazwy bitew i nazwiska generałów, które miały upamiętnić sukcesy francuskiej armii.

Wybitnym przykładem klasycystycznej fascynacji antykiem jest Łuk Triumfalny w Paryżu. Zbudowano go, by uczcić zwycięstwa armii Napoleona Bonaparte. Monumentalna, ponad pięćdziesięciometrowa budowla, wzorowana była na tradycji starożytnego Rzymu.

Klasycyzm w Niemczech miał swój początek pod koniec XVIII wieku. Największy jednak rozwój w dziedzinie architektury nastąpił w latach 30. XIX wieku. Architekci wzorowali się na budowlach greckich, projektując monumentalne, choć często surowe i ociężałe bryły. Wpływ na kształtowanie się tego stylu miały zarówno odkrycia archeologiczne w  basenie Morza Śródziemnego, jak i działalność niemieckich uczonych oraz artystów, którzy w antyku widzieli wzór idealnych proporcji i harmonii. Ważną rolę odegrał także tzw. klasycyzm berliński, rozwijany pod patronatem pruskich władców, szczególnie Fryderyka Wilhelma III, który traktował architekturę jako narzędzie budowania prestiżu państwa.

Wczesny klasycyzm reprezentuje Brama Brandenburska (1788–1791), zaprojektowana przez Karla Gottharda Langhansa na wzór Propylejów ateńskiego Akropolu. Jej forma, oparta na kolumnach doryckich, miała symbolizować powagę i stabilność państwa pruskiego. W kolejnych dekadach klasycyzm rozwijali tacy architekci jak Karl Friedrich Schinkel, który wprowadził do niemieckiej architektury bardziej wyrafinowane, „oczyszczone” formy inspirowane sztuką grecką. Jego budowle, m.in. Altes Museum w Berlinie, stały się wzorcami dla architektury publicznej w całej Europie.

Typową budowlą o inspiracjach greckiego antyku jest Stare Muzeum (Altes Museum) w Berlinie, zaprojektowane przez Karla Friedricha Schinkla, najbardziej cenionego architekta niemieckiego klasycyzmu. Schinkel, zafascynowany sztuką starożytnej Grecji, stworzył gmach, który miał nie tylko pełnić funkcję muzeum, lecz także stać się symbolem nowoczesnego, oświeconego państwa pruskiego. Budowla oddaje charakter epoki, łącząc monumentalność z klarowną, harmonijną kompozycją.

Fasada muzeum została ukształtowana jako ogromny portyk kolumnowy w porządku jońskim, inspirowany greckimi świątyniami. Otwarta kolumnada nadaje budowli lekkości, a jednocześnie podkreśla jej reprezentacyjny charakter. Centralnie umieszczona rotunda, wzorowana na rzymskim Panteonie, pełni funkcję monumentalnego wnętrza wejściowego i stanowi oś całej kompozycji. Schinkel świadomie zastosował surowość form i prostotę detalu, aby podkreślić znaczenie sztuki antycznej jako fundamentu kultury europejskiej.

Altes Museum stało się jednym z najważniejszych przykładów klasycyzmu w Niemczech i wzorem dla późniejszych budowli publicznych. Jego architektura wyrażała przekonanie, że sztuka i edukacja są podstawą nowoczesnego społeczeństwa, a odwołanie do antyku miało symbolizować trwałość wartości i ciągłość tradycji.

R1JHVSP8BEO98

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia widok Starego Muzeum Karla Friedricha Schinkela. Horyzontalna bryła budowli dekorowana jest kolumnadą składająca się z 18 kolumn jońskich. Przed obiektem znajduje się ogród z fontanna w centrum, dookoła której wydzielony jest chodnik dla pieszych.

Podsumowanie

Klasycyzm w architekturze był świadomym powrotem do form i idei antyku, inspirowanym odkryciami archeologicznymi w Herkulanum i Pompeje. Odwołując się do architektury Grecji i Rzymu, twórcy dążyli do harmonii, symetrii, klarowności kompozycji i umiaru dekoracyjnego, wykorzystując klasyczne porządki, trójkątne tympanony, kolumnowe portyki i zwartą, geometryczną bryłę. We Francji nurt ten przeszedł od eleganckiego stylu Ludwika XVI przez surowszy dyrektoriat do monumentalnego empire. W Niemczech natomiast przybrał formę monumentalną i państwową. Architektura ta, choć formalnie naśladowcza wobec antyku, stała się nośnikiem idei oświecenia, rozumu, ładu społecznego i prestiżu nowoczesnego państwa.