Klasycyzm w architekturze – antyczna harmonia i umiar
Pod lupą nowej wiedzy
Powrót antyku w architekturze
ok. 1709 – odkrycie Herkulanum
ok. 1738 – odkrycie Pompejów
1795‑1799 – styl dyrektoriatu we Francji
ok. 1800‑1830 – styl empire we Francji
koniec XVIII wieku – lata 30. XIX wieku – klasycyzm w Niemczech
Rozwój archeologii, a przede wszystkim wykopaliska zalanych w I w. n.e. lawą wulkaniczną starożytnych miast, Herkulanum i Pompejów, przyczyniły się do renesansu antyku, badań nad sztuką Grecji i Rzymu oraz zainteresowania pięknem sztuki tamtych czasów. W całej Europie nie tylko inspirowano się architekturą antyku, ale nawet ją wiernie kopiowano. Dlatego też klasycyzm nie wniósł do konstrukcji nowych rozwiązań, bazował na dawnych elementach kompozycji budowli, operował klasycznymi detalami architektonicznymi.
Obraz architektury klasycystycznej określa grecka lub rzymska fasadafasada świątyni z trójkątnym przyczółkiemprzyczółkiem i kolumnowym portykiemportykiem; jedynie pilastrypilastry i gzymsygzymsy dzielą blokową bryłę budynku. PorządkiPorządki architektoniczne architektoniczne nie są uwarunkowane względami dekoracyjnymi, ale konstrukcyjnymi, dlatego też nie tylko zdobią ścianę, ale przede wszystkim dźwigają belkowaniebelkowanie. Oszczędną dekorację stanowią - obok girlandgirland, urn i rozetrozet - klasyczne palmetypalmety i meandrymeandry, perełkowaniaperełkowania i kimationykimationy.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: W. Koch, Style w architekturze, Świat Książki, Warszawa 2005, s. 266.
Trzy fazy rozwoju architektury we Francji
Architektura francuskiego klasycyzmu dzieli się na trzy okresy. Najwcześniejszym z nich jest styl Ludwika XVI, przypadający na lata 1774–1793. Ze względu na bezpośrednie nawiązania do sztuki greckiej określany jest jako à la grecque. Projektanci budowli odchodzą od barkowego i rokowego przepychu i zwracają się ku antycznej harmonii, symetrii, prostocie formy. We wczesnej fazie Jacgues Ange Gabriel (1698‑1782) zaprojektował niewielki pałacyk Petit Trianon, wybudowany w latach 1758‑1768 w parku wersalskim dla Madame de Pompadour. Budynek został zaplanowany jako pawilon na planie kwadratu i wzniesiony na cokole wewnątrz ogrodów Wersalu. Widoczny jest ze wszystkich stron, odznacza się klasycznymi proporcami oraz prostotą i umiarem w dekoracji. Cztery podobne do siebie fasadyfasady mają jednak subtelne różnice, uwarunkowane między innymi pochyłością terenu. Każda fasadafasada prezentuje wariant tego samego tematu kompozycyjnego za pomocą pilastrówpilastrów, kolumnkolumn lub półkolumnpółkolumn.
Pod koniec XVII wieku w Paryżu powstał kościół św. Genowefy, zaprojektowany przez Jacquesa‑Germaina Soufflota (1713‑1780), architekta, który dwukrotnie odwiedził Włochy, studiował zabytki i wykonywał ich pomiary, uczestniczył w pracach archeologicznych. Zapoznał się także z architekturą włoską: budowlami Bramantego, Palladia. Doświadczenia z podróży uwzględnił w projekcie powstałego w latach 1756‑1789 kościoła, który nazwano Panteonem. Budowla jest najlepszym przykładem syntezy form greckich i rzymskich.
Projektując ową świątynię Soufflot obrał wprawdzie za wzór kościoły Św. Piotra w Rzymie oraz Inwalidów w Paryżu, lecz nadał fasadziefasadzie Panteonu inny charakter. W przeciwieństwie do kościoła Św. Piotra, którego kolosalna i pełna napięcia kopuła zdaje się wyrastać z masywu całej budowli, w Panteonie stwierdzamy, iż bryła staje się coraz lżejsza: od portykuportyku do kolumnadykolumnady i od niej z kolei ku samej kopule; wskutek tego całość sprawia wrażenie wielkiego spokoju. (…) Brakuje mu siły i witalności katedr XVI i XVII wieku. Panteon był zbudowany jako kościół pod wezwaniem Św. Genowefy, jednak już od samego początku nie wykazywał zasadniczo podobieństwa do ogólnie przyjętego typu budowli sakralnej. Patrzymy na niego jak na pomnik oświecenia i przenikliwości rozumu — nie przypomina świątyni, lecz raczej gmach publiczny, ucieleśniający ideały trzeciego stanu. Nie darmo tez na wzór Panteonu zbudowano później gmach parlamentu w Waszyngtonie.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: M. W. Ałpatow, Historia sztuki. Renesans i barok, t. 3, Arkady Warszawa 1964, s. 40‑41.
Uzasadnij tezę, że Soufflot podczas projektowania kościoła św. Genowefy w Paryżu inspirował się bryłą Panteonu w Rzymie.
Styl dyrektoriatu – druga faza francuskiego klasycyzmu – przypadł na lata 1795–1799 i łączył cechy stylu Ludwika XVI z elementami, które później w pełni rozwinęły się w stylu empireempire. W architekturze i dekoracji nadal korzystano z motywów znanych z okresu przedrewolucyjnego, ale uproszczono je i nadano im bardziej surowy, geometryczny charakter. Styl ten uważa się za przejściowy między elegancją późnego klasycyzmu a monumentalnym,monumentalnym, propagandowym językiem cesarstwa.
Bryły budowli cechowały monumentalizmmonumentalizm, symetria i klarowność układu, a dekoracje fasad często nawiązywały do sztuki starożytnej Grecji i Rzymu. Przykładem reprezentacyjnym dla tego nurtu jest kościół św. Magdaleny w Paryżu, którego odbudowę po zniszczeniach rewolucyjnych ukończył Pierre‑Alexandre Vignon (1763–1828). Architekt zaprojektował świątynię na planie peripterosuperipterosu, otoczoną pojedynczym rzędem kolumn korynckichkolumn korynckich, z monumentalnymmonumentalnym portykiemportykiem w tym samym porządkuporządku. TympanonTympanon zdobi płaskorzeźba przedstawiająca zmartwychwstanie Jezusa, a fryzfryz obiegający budowlę dekorowany jest girlandamigirlandami i puttamiputtami, co łączy klasyczną formę z charakterystyczną dla epoki symboliką religijną i państwową.
Neoklasycyzm napoleoński – monumentalna odmiana klasycyzmu w XIX wieku
W pierwszej połowie XIX wieku klasycyzm przekształcił się w neoklasycyzm, charakteryzujący się monumentalizmemmonumentalizmem, surowością form oraz silnym nawiązaniem do architektury starożytnego Rzymu. Styl ten był szczególnie widoczny w architekturze epoki napoleońskiej, która wykorzystywała motywy antyczne jako narzędzie propagandy państwowej i budowania prestiżu Francji.
Wybitnym przykładem neoklasycystycznej fascynacji antykiem jest Łuk Triumfalny na placu Charles'a‑de‑Gaulle'a w Paryżu. Zbudowano go, by uczcić zwycięstwa armii Napoleona Bonaparte. Monumentalna,Monumentalna, ponad pięćdziesięciometrowa budowla, wzorowana na tradycji starożytnego Rzymu, została zaprojektowana przez Jean‑Françoisa Chalgrina. Prace rozpoczęto w 1806 roku, lecz ukończono dopiero trzy dekady później, już po upadku Napoleona. Łuk stanął w miejscu, gdzie promieniście zbiegają się główne paryskie aleje. Jego dekoracja rzeźbiarska jest bogata i symboliczna: cztery monumentalnemonumentalne reliefyreliefy przedstawiają sceny związane z epoką napoleońską, m.in. Marsyliankę François Rude’a, Triumf 1810 roku Jeana‑Pierre’a Cortota oraz Opór 1814 roku i Pokój 1815 roku autorstwa Antoine’a Étexa. Choć Marsylianka Rude’a nosi wyraźne cechy romantyzmu — widoczne w ekspresji, dynamice i emocjonalnym napięciu kompozycji — sama budowla pozostaje przykładem monumentalnegomonumentalnego neoklasycyzmu epoki napoleońskiej. Na powierzchni łuku umieszczono także nazwy bitew i nazwiska generałów, co miało upamiętnić sukcesy francuskiej armii.
Do tego samego nurtu neoklasycyzmu należy również Łuk Karuzelowy (Arc de Triomphe du Carrousel), wzniesiony w latach 1806–1808 przy Place du Carrousel, w bezpośrednim sąsiedztwie Luwru. Zaprojektowany przez Charles’a Perciera i Pierre’a Fontaine’a, stanowi mniejszą, bardziej dekoracyjną wersję rzymskich łuków triumfalnych. Jego forma, oparta na trzech przejazdach i bogatej dekoracji rzeźbiarskiej, nawiązuje do łuku Konstantyna w Rzymie. Na szczycie umieszczono kwadrygę, symbolizującą triumf Napoleona. Łuk Karuzelowy, podobnie jak Łuk Triumfalny na placu Charles'a‑de‑Gaulle'a, pełnił funkcję propagandową, upamiętniając zwycięstwa francuskiej armii i podkreślając potęgę cesarstwa.
Wybitnym przykładem klasycystycznej fascynacji antykiem jest Łuk Triumfalny w Paryżu. Zbudowano go, by uczcić zwycięstwa armii Napoleona Bonaparte. MonumentalnaMonumentalna, ponad pięćdziesięciometrowa budowla, wzorowana na tradycji starożytnego Rzymu, została zaprojektowana przez Jeana‑Françoisa Chalgrina. Prace rozpoczęto w 1806 roku, lecz ukończono je dopiero trzy dekady później, już po upadku Napoleona.
Łuk stanął na dzisiejszym placu Charle'a‑de‑Gaulle'a, w miejscu, gdzie zbiegają się promieniście główne paryskie aleje. Jego dekoracja rzeźbiarska jest niezwykle bogata i symboliczna. Na czterech monumentalnychmonumentalnych reliefachreliefach przedstawiono sceny związane z epoką napoleońską: Marsyliankę François Rude’a, ukazującą alegoryczną postać Wolności wzywającą do walki; Triumf 1810 roku Jeana‑Pierre’a Cortota, gdzie Napoleon występuje jako zwycięzca koronowany przez boginię Zwycięstwa; oraz dwa reliefyreliefyAntoine’a Étexa — Opór 1814 roku i Pokój 1815 roku. Na powierzchni łuku umieszczono także nazwy bitew i nazwiska generałów, które miały upamiętnić sukcesy francuskiej armii.
Wybitnym przykładem klasycystycznej fascynacji antykiem jest Łuk Triumfalny w Paryżu. Zbudowano go, by uczcić zwycięstwa armii Napoleona Bonaparte. MonumentalnaMonumentalna, ponad pięćdziesięciometrowa budowla, wzorowana była na tradycji starożytnego Rzymu.
Monumentalizm w architekturze niemieckiego klasycyzmu
Klasycyzm w Niemczech miał swój początek pod koniec XVIII wieku. Największy jednak rozwój w dziedzinie architektury nastąpił w latach 30. XIX wieku. Architekci wzorowali się na budowlach greckich, projektując monumentalnemonumentalne, choć często surowe i ociężałe bryły. Wpływ na kształtowanie się tego stylu miały zarówno odkrycia archeologiczne w basenie Morza Śródziemnego, jak i działalność niemieckich uczonych oraz artystów, którzy w antyku widzieli wzór idealnych proporcji i harmoniiharmonii. Ważną rolę odegrał także tzw. klasycyzm berliński, rozwijany pod patronatem pruskich władców, szczególnie Fryderyka Wilhelma III, który traktował architekturę jako narzędzie budowania prestiżu państwa.
Wczesny klasycyzm reprezentuje Brama Brandenburska (1788–1791), zaprojektowana przez Karla Gottharda Langhansa na wzór Propylejów ateńskiego Akropolu. Jej forma, oparta na kolumnach doryckich, miała symbolizować powagę i stabilność państwa pruskiego. W kolejnych dekadach klasycyzm rozwijali tacy architekci jak Karl Friedrich Schinkel, który wprowadził do niemieckiej architektury bardziej wyrafinowane, „oczyszczone” formy inspirowane sztuką grecką. Jego budowle, m.in. Altes Museum w Berlinie, stały się wzorcami dla architektury publicznej w całej Europie.
Typową budowlą o inspiracjach greckiego antyku jest Stare Muzeum (Altes Museum) w Berlinie, zaprojektowane przez Karla Friedricha Schinkla, najbardziej cenionego architekta niemieckiego klasycyzmu. Schinkel, zafascynowany sztuką starożytnej Grecji, stworzył gmach, który miał nie tylko pełnić funkcję muzeum, lecz także stać się symbolem nowoczesnego, oświeconego państwa pruskiego. Budowla oddaje charakter epoki, łącząc monumentalnośćmonumentalność z klarowną, harmonijnąharmonijną kompozycją.
FasadaFasada muzeum została ukształtowana jako ogromny portykportyk kolumnowy w porządku jońskimporządku jońskim, inspirowany greckimi świątyniami. Otwarta kolumnadakolumnada nadaje budowli lekkości, a jednocześnie podkreśla jej reprezentacyjny charakter. Centralnie umieszczona rotunda, wzorowana na rzymskim Panteonie, pełni funkcję monumentalnegomonumentalnego wnętrza wejściowego i stanowi oś całej kompozycji. Schinkel świadomie zastosował surowość form i prostotę detalu, aby podkreślić znaczenie sztuki antycznej jako fundamentu kultury europejskiej.
Altes Museum stało się jednym z najważniejszych przykładów klasycyzmu w Niemczech i wzorem dla późniejszych budowli publicznych. Jego architektura wyrażała przekonanie, że sztuka i edukacja są podstawą nowoczesnego społeczeństwa, a odwołanie do antyku miało symbolizować trwałość wartości i ciągłość tradycji.
Podsumowanie
Klasycyzm w architekturze był świadomym powrotem do form i idei antyku, inspirowanym odkryciami archeologicznymi w Herkulanum i Pompeje. Odwołując się do architektury Grecji i Rzymu, twórcy dążyli do harmoniiharmonii, symetrii, klarowności kompozycji i umiaru dekoracyjnego, wykorzystując klasyczne porządkiporządki, trójkątne tympanonytympanony, kolumnowe portykiportyki i zwartą, geometryczną bryłę. We Francji nurt ten przeszedł od eleganckiego stylu Ludwika XVI przez surowszy dyrektoriat do monumentalnegomonumentalnego empireempire. W Niemczech natomiast przybrał formę monumentalnąmonumentalną i państwową. Architektura ta, choć formalnie naśladowcza wobec antyku, stała się nośnikiem idei oświecenia, rozumu, ładu społecznego i prestiżu nowoczesnego państwa.