(niem. architrav, z wł. architmue - belka główna od trave - belka, z j. łac. trabs; epistyl, nadsłupie, najniższa część belkowania spoczywająca na kolumnach (filarach, pilastrach), najniższy i najważniejszy człon belkowania; pierwotną funkcją architrawu było podtrzymywanie belek stropu ukrytych za fryzem. Architraw występuje we wszystkich porządkach architektonicznych.

w porządkach klasycznych i ich interpretacji w architekturze nowożytnej najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach (półkolumnach, pilastrach itp.) trójdzielny człon składający się z architrawuarchitrawarchitrawu, fryzu i gzymsu; ukształtowanie i proporcje mają charakterystyczne dla poszczególnych porządków architektonicznych.

[fr. cesarstwo] lub styl Cesarstwa – odmiana późnej fazy klasycyzmu francuskiego w architekturze, wnętrzach i meblarstwie (1804‑1830). Liczne budowy miały apoteozować Napoleona I: pomniki, łuki triumfalne na placach Carrousel lub Étoile czy Świątynię Zwycięstwa (obecnie kościół św. Magdaleny), apartamenty pałacowe, meble itp. Klasycyzm empire jest rygorystycznie wzorowany na obiektach starożytnych. Meble był reprezentacyjne, oficjalne: masywna, często na ciężkich cokołach. Najbardziej charakterystyczne to okrągłe stoły na podstawie uformowanej z pęku słupków (czasem grupy postaci lub zwierząt), leżanki, łoża, lustra. Duże płaszczyzny drewna – najczęściej mahoniu – zdobiono aplikacjami ze złoconego brązu. Stosowano różne emblematy wojenne, palmety, wieńce, gwiazdy, korony, monogram „N”, orła heraldycznego, liry, uskrzydlone konie, sfinksy, figury kobiece. Na ścianach wnętrz przeważała biel ze złoceniami, często występowała barwa cesarskiej purpury. Empire silnie oddziaływał na architekturę wnętrz w całej Europie.

(wł. faciata) elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją architektoniczną (zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja mai. itp.), zawierająca przeważnie główne wejście.

(fr.  frise, hiszp. friso , frisar - wyżłabiać) pozioma część belkowania w porządkach klasycznych zawarta między architrawem a gzymsem; w porządku doryckim składa się z tryglifów i metop, w innych porządkach jest gładka lub zdobiona motywami ornamentów albo figur.; 2) poziomy pas dekoracyjny, stosowany w architekturze (fryzy płaskorzeźbione, ceramiczne, malowane) i w innych dziedzinach sztuki (malarstwo, grafika, rzemiosło artystyczne).

wieniec zamknięty (korona) z liści lauru, dębu, kwiatów lub owoców.

architektoniczny element w formie poziomego (zwykle profilowanego) występującego przed lico muru pasa pojedynczego lub złożonego, o krawędziach przebiegających w płaszczyźnie równoległej do ściany; wykonywany z kamienia, cegły, terakoty, drewna, metalu, tynku na podłożu ceglanym, drewnianym lub żelaznym, wreszcie z betonu lub żelbetu. Gzyms może pełnić funkcje praktyczne (ochrona ściany przed ściekającą wodą opadową), jak i dekoracyjne. Gzymsy dzieli się na zewnętrzne i wewnętrzne.

[gr. połączenie], ład, zgodność, współgranie. Pojęcie utworzone przez Pitagorejczyków (VI w. p.n.e.) przy okazji formułowania zasad współbrzmienia w muzyce. Uogólniając orzekli, że wszelkie piękno jest rzeczą prawidłowości w układzie części, należących do wyodrębnionych całości. (…) rozróżnia się harmonię osiąganą albo przez podobieństwo użytych środków wyrazu, albo – przeciwnie – przez opozycję skontrastowanych jakości.

światopogląd i prąd umysłowy stawiający człowieka, jego godność, szczęście oraz swobodny rozwój w centrum zainteresowania. Opiera się na racjonalnym myśleniu, docenia potencjał intelektualny jednostki i jej sprawczość. Historycznie był to nurt renesansowy nawiązujący do antyku, przeciwstawiający się średniowiecznemu teocentryzmowi.

(gr. kymation, od kyma 'fala') ornament ciągły pasowy ze stylizowanych liści, rzeźbiony lub malowany, występujący w dekoracji architektonicznej, reliefach, malarstwie i rzemiośle artystycznym; odmiany kimationu: 1) dorycki (sztabkowy); 2) joński (wole oczy, jajownik); 3) lesbijski (kwiatowy). Kimation występował w architekturze greckiej i rzymskiej oraz w nowożytnej.

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekoracyjne; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

jeden lub kilka rzędów kolumn połączonych ze sobą belkowaniem lub lukami arkadowymi; może pełnić funkcję konstrukcyjną lub dekoracyjną: stanowi najczęściej wyodrębniony, silnie akcentowany element w obrębie budowli bądź budowlę wolnostojącą.

(łac. ąuadriga); w starożytności wyścigowy wóz dwukołowy (rydwan), zaprzężony w cztery konie w jednej linii; rzadziej pojazd rzymskiego triumfatora lub wóz używany pod czas uroczystości, np. pogrzebowych w starożytnej Grecji.

ornament pasowy z linii lub listwy załamującej się rytmicznie pod kątem prostym; na tym schemacie powstał szereg wariantów meandrów, np. z dwóch równoległych linii czasem zachodzących na siebie i przenikających się wzajemnie odcinków, załamanych pod kątem prostym; (od gr. Maiandros w Karii, Azja Mniejsza, słynnej z krętego biegu).

(łac. monumentalis – pomnikowy) dzieła przeważnie dużych rozmiarów mające cechy dostojności, trwałości, powagi.

(franc. palmette) motyw dekoracyjny w formie rozłożonego wachlarzowo, symetrycznego, stylizowanego liścia palmy; od starożytności stosowany powszechnie w architekturze, malarstwie i rzemiośle artystycznym. Występuje pojedynczo bądź w rytmicznym szeregu tworząc ornament.

perełki; ornament o tradycji antycznej, ciągły, złożony z szeregu kulek; występujący w architekturze, rzeźbie i rzemiośle artystycznym.

[gr.], w architekturze starożytnej Grecji typ dużej świątyni (niekiedy zwany perystylem) otoczonej kolumnadą ze wszystkich stron (np. Partenon w Atenach).

(franc. pilastre, z wł. pilastro) płaski filar przyścienny, pełniący funkcje podpory i dekoracyjnego rozczłonkowania ścian; występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonu, bazy i często również cokołu; występuje w połączeniu z belkowaniem, rzadziej z łukami (arkady pilastrowe). Czasem stosuje się tzw. wiązkę pilastra - zestawienie całych, pół- i ćwierćpilastrów, wywołujących wrażenie nałożenia na siebie kilku pilastrów o węższych trzonach.

(łac. porticus) zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub rzędem filarów, sięgających jednej lub dwu kondygnacji, osłaniająca najczęściej główne wejście, często (w architekturze nawiązującej do antyku) zwieńczona trójkątnym frontonem; wysunięta ku przodowi lub wgłębiona (portyk wgłębny). Forma portyku wykształciła się w starożytności; od czasów renesansu stosowana powszechnie w architekturze świeckiej, a także sakralnej. Portyk pozorny — kryptoportyk.

system konstrukcyjno‑kompozycyjny, których elementy są powiązane określonymi proporcjami - obliczanymi wg jednostki zw. modułem - i odznaczają się jednolitą formą. Naj bardziej charakterystycznym elementem każdego porządku architektonicznego jest kolumna, a zwłaszcza głowica. Podstawowe rodzaje porządków architektonicznych wykształciły się w starożytności, w kręgu kultury klasycznej. W końcu VII w. p.n.e. ustaliły się w Grecji zasady porządku doryckiego i jońskiego, będących odpowiednikami stylów tej samej nazwy.

porządek w architekturze greckiej o smukłych, lekkich proporcjach. Kolumna w porządku jońskim spoczywa na bazie. Charakterystyczną częścią kapitelu jest woluta (ślimacznica). Fryz joński ma formę ciągłą.

odmiana klasycznego porządku architektonicznego, której cechą charakterystyczną jest dekoracja głowicy mającej kształt kosza, okolonego dwoma rzędami liści akantu, na których opierają się cztery woluty dźwigające abakus. W architekturze rzymskiej porządek koryncki funkcjonował obok porządku jońskiego, wariantu korynckiego oraz porządku toskańskiego i kompozytowego. W wielokondygnacyjnych budowlach rzymskich zajmował zwykle najwyższą kondygnację w systemie spiętrzenia porządków, stosowanym w kolejności: dorycki lub toskański, joński i koryncki.

kolumny ustawione bezpośrednio na tle ściany, przyścienne, wtopione w lico ściany, zależnie od ich zagłębienia – nazywamy półkolumnami (trzy czwarte kolumnami lub ćwierćkolumnami - na narożach).

(wł. frontone, od fronte – przód, front, łac. frontis – czoło) – trójkątny szczyt fasady świątyni klasycznej (lub budowli w stylu klasycznym) nad portykiem kolumnowym, pomiędzy krawędziami dwuspadowego dachu i gzymsem; jego gładkie lub wypełnione dekoracją rzeźbiarską wewnętrzne pole nazywane jest tympanonem.

(wł. chłopczyk), motyw dekoracyjny, przedstawiający małego nagiego chłopca, częsty w malarstwie i rzeźbie od okresu renesansu, nawiązujący do antycznych przedstawień Erosa jako uskrzydlone go dziecka (tzw. amorki); terminem putto określa się często także postacie aniołków popularne w kościelnej sztuce renesansowej, barokowej, i rokokowej.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt, bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba, haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

różyca; w średniowiecznej architekturze kościelnej duży kolisty otwór okienny w szczytach lub nad portalami, wypełniony bogatą dekoracją w układzie koncentrycznym (maswerk, witraż); charakterystyczny zwłaszcza dla głównej fasady świątyni; 2) w ornamentyce motyw stylizowanego, rozchylonego kwiatu (pierwotnie róży), z dośrodkowym układem płatków.

(wł. fronton) szczyt w architekturze klasycznej (Grecja, Rzym, renesans, klasycyzm) lub posługującej się formami klasycznymi; jego pole wewnętrzne, gładkie lub wypełnione rzeźbą, obramione gzymsem. Tympanon wykształcił się w architekturze greckiej jako górna część fasady świątyni antycznej, ograniczona krawędziami bocznymi dachu dwuspadowego i belkowaniem; tympanon wypełniony był zazwyczaj dekoracją rzeźbiarską.