Immanuel Kant i oświecenie

Nazwa oświecenie sugeruje, że wcześniej panowały ciemności. Sugeruje też, że ci, którzy w tych ciemnościach żyli, nie mogli 'zobaczyć' prawdziwego świata. Sugeruje wreszcie, że właśnie taki los był udziałem Europejczyków w baroku. Co więc oznacza oświecenie? Napisał o tym m.in. Immanuel KantImmanuel KantImmanuel Kant, jeden z największych filozofów oświeceniowych.

R1D2SQF9EA7Q8

Na ilustracji znajduje się karta zapisana czarnym pismem gotyckim w języku niemieckim. Tytuł znajduje się na górze strony. Jest oddzielony krótką kreską. Tekst jest podzielony na dwa akapity, między którymi wydzielony jest odstęp. Rozpoczyna się pogrubioną literą.

Czas i przestrzeń oświecenia

RPNVERTQO9S47

Obraz przedstawia murowany zamek z dwiema wieżami, z których unosi się szary dym. W budowli znajdują się małe okna. Część twierdzy jest zniszczona. Są widoczne fragmenty rozbitego muru po lewej stronie. Stoi przy niej brama, która ma formę arkady. Pilnują jej żołnierze w niebieskich mundurach i czarnych czapkach. Przed budynkiem, po lewej stronie znajdują się osoby, które strzelają z armaty. Nieco na lewo od centrum obrazu żołnierz i strażnik prowadzą pod ręce mężczyznę. W centralnym punkcie obrazu, tyłem do widza, stoją trzej uzbrojeni mężczyźni. W rękach mają uniesioną broń. Obok nich stoi żołnierz trzymający w rękach broń skierowaną w stronę czarnej chmury dymu unoszącego się z budynku po prawej stronie. U stóp żołnierza leży człowiek. Naprzeciwko gwardiana znajduje się drewniana beczka, przed którą stoją dwaj uzbrojeni żołnierze. Przed mężczyzną stoi armata z białą flagą. Przy armacie stoją dwaj żołnierze. Po prawej stronie znajduje się budynek, z którego okien unoszą się kłęby ciemnoszarego dymu.

Czas oświecenia

Uformowanie oświecenia poprzedziła swoista bezkrwawa rewolucja w Anglii w 1688 roku (wtedy to mieszczanie otrzymali przywileje, które pozwoliły im
na sprawowanie współwładzy ze szlachtą i królem).
Epokę zapowiedziało wydanie w 1689 roku przez angielskiego filozofa, Johna Locke’aJohn LockeJohna Locke’a Listów o tolerancji. Tolerancja to jedna z najważniejszych wartości oświecenia. Locke twierdził, że zmuszanie do religii jest bezsensowne, gdyż nie można szczerze wierzyć na rozkaz.
Za symboliczny koniec epoki można uznać rewolucję francuską (1789‑1799), która, paradoksalnie, miała swe źródła w oświeceniowych hasłach demokratycznych (wolność, równość, braterstwo). 

Przestrzeń oświecenia

Oświecenie to formacja kulturowa przede wszystkim na zachodzie Europy. Od bitwy pod Wiedniem (1683) ekspansja turecka została zahamowana – świat chrześcijański powoli odzyskiwał ziemie zajmowane przez imperium otomańskie. Ważniejsze jednak, że po raz pierwszy tak wyraźnie częścią Europy stała się Rosja, rządzona przez cara Piotra I, a w 1776 roku została uchwalona Deklaracja Niepodległości Stanów Zjednoczonych Ameryki. Można w niej dostrzec wyraźne odniesienia do idei ważnych dla tego okresu.

RQJ1EX7XA3LJX

Obraz przedstawia portret kobiety o blond włosach. Są one upięte i ozdobione kwiatami. Jej twarz jest pomalowana różem. Na szyi ma różową kokardę z kwiatami. Jest ubrana w zieloną, falbaniastą suknię obszytą kwiatami na dole, w zakończeniach falban dolnej warstwy i brzegach jej wierzchniej warstwy. Suknia ma dopasowany stanik, połączony klinem ze spódnicą. Ozdobiony jest gęsto ułożonymi, różowymi kokardami. Rękawy sukni mają kilkuwarstwowe falbany zakończone białą koronką, przy której są różowe kokardy. Na obu rękach kobieta ma perłowe bransoletki. Palcami prawej dłoni trzyma książkę, która leży na sukni. Na stopach ma różowe pantofle na obcasach. Kobieta siedzi na szezlongu. Lewą dłoń opiera na poduszce w paski z motywem kwiatowym. Obok stoi stolik z otwartą szufladą ze złotymi okuciami, w której znajduje się klucz. Z szuflady wystaje białe ptasie pióro, włożone w kałamarz. Na stoliku stoi zgaszona świeca w świeczniku, przed którym leży biała koperta. Na niej znajduje się nożyk do otwierania kopert. Po prawej stronie leży pierścionek. Pod stolikiem na półce znajdują się książki, na których są ułożone róże. Leży zagięta okładka i strona książki. Na podłodze, pod stolikiem znajduje się księga w czerwonej oprawie. U stóp kobiety leżą dwie różowe róże, na których leżą dwa wieczne pióra. Obok siedzi czarny pies. Spogląda w prawą stronę. Za kobietą znajduje się złota kotara. Wisi lustro, w którym odbija się jej głowa. W rogu, po lewej stronie, stoi przeszklona szafka z książkami. Jest ozdobiona złotymi ornamentami. Na górze szafki znajduje się złoty aniołek. Obok niego stoi złoty zegar ozdobiony ornamentami roślinnymi.

Dwa centra europejskiego oświecenia

Centrami oświecenia były dwa kraje europejskie: Francja i Anglia.

Francja dała kontynentowi wzorce kulturowe. Język francuski stał się językiem elit europejskich: już nie łacina, ale mowa Moliera, Denisa Diderota [czyt.: denis didero] i Woltera rozbrzmiewała w salonach angielskich, niemieckich czy polskich. Bywalcy tych salonów ubierali się tak jak Francuzi, przejęli od nich maniery, otaczali się meblami w stylu Ludwika XIV, przechadzali się po ogrodach zwanych francuskimi itd.

Anglia natomiast dominowała w dziedzinie gospodarki. Historycy obliczyli, że niemal 80% wynalazków powstało właśnie w kraju rządzonym przez królów angielskich (z pewnością nie najważniejszymi były wózek dziecięcy, puzzle i woda sodowa).

Z Francji wywodziła się moda, która opanowała niemal cały kontynent oraz model władzy – absolutyzm oświecony.

Absolutyzm oświeceniowy dominował w większości krajów Europy. Nie stał się modelem władzy właściwie tylko w Polsce, Holandii i Anglii. W Anglii funkcjonowała forma XVIII‑wiecznej demokracji, coraz większą rolę odgrywało tam mieszczaństwo.

W co wierzono w oświeceniu?

Filozofowie epoki oświecenia potępiali Kościół katolicki za prześladowania wyznawców innych religii i nawoływali do tolerancji – uznania wszystkich wierzeń i systemów religijnych za równouprawnione. Podważali także sens sprawowania kultu religijnego. Część z nich uważała bowiem, że Bóg stworzył ziemię, ale nie ingeruje w życie na ziemi (deiścideizmdeiści), a niektórzy całkowicie zaprzeczali istnieniu Boga (ateiściateizmateiści). W miejsce różnych religii proponowali wprowadzenie gwarancji praw naturalnychprawa naturalnepraw naturalnych do wolności, szczęścia i posiadania dóbr (własności) wszystkim ludziom, niezależnie od ich pochodzenia czy światopoglądu. Wraz z powrotem do natury ważne stało się pojęcie równościrównośćrówności. Francuski filozof Jan Jakub Rousseau głosił, że tylko człowiek żyjący zgodnie z prawami naturalnymi, z dala od „skorumpowanej” cywilizacji, może cieszyć się wolnością i jest równy innym. Sprzeciwiał się w ten sposób ówczesnym podziałom społecznym, wynikającym z funkcjonowania systemu stanowego. Okazało się, że w oświeceniu tradycyjne tłumaczenie świata za pomocą Biblii przestało wystarczać. W oświeceniu pojawiły się trzy różne postawy wobec kwestii istnienia Boga:

• teizmteizmteizm;

• deizmdeizmdeizm;

• ateizmateizmateizm.

R1APUD1NSN2O8

Obraz przedstawia Denisa Diderota, który siedzi przy stoliku na żółtym krześle. Ma on siwe krótkie włosy i zarumienione policzki. Patrzy w lewą stronę. Jest ubrany w białą koszulę z rękawami zakończonymi falbanką, szarą, zapiętą na guziki kamizelkę i marynarkę w tym samym kolorze. W prawej dłoni trzyma ptasie pióro, którym coś zapisuje na kartce. Przy jego ręce stoi kałamarz. Lewą rękę unosi. Przed nim na stole leży sterta białych złożonych kartek, o które opiera zapisane notatki. Postać jest przedstawiona do pasa. Została umieszczona na ciemnym tle.

R1P92KGORUPU7

Obraz przedstawia salę, w której przy zastawionym stole siedzą rozmawiający ze sobą ludzie. Nad stołem wisi złoty żyrandol w kształcie świecznika. Po lewej stronie przy stoliku siedzi Wolter. Ma białą perukę z lokami na głowie. Jest ubrany w koszulę i czarny frak. Patrzy w stronę widza. Jego twarz wyraża powagę. Obok niego siedzi arystokrata w peruce na głowie i ciemnym fraku; jest odwrócony tyłem do widza. Przy jego nogach stoi pies. Pośrodku stołu siedzi Fryderyk II. Ma białą perukę na głowie. Szyję ma otuloną czarną chustką. Jest ubrany w białą koszulę, kamizelkę zapinaną na guziki w złotym kolorze i granatowy frak. Spogląda w lewą stronę. Po prawej stronie stolika siedzą arystokraci. Mają białe peruki na głowach. Są ubrani w białe koszule i różnokolorowe fraki. Tylko arystokrata siedzący na końcu po prawej stronie ma czarną perukę z długimi, lokowanymi włosami. Jest ubrany w białą koszulę, bordowy frak, spodnie sięgające kolan i białe pończochy. Na stopach ma czarne trzewiki. W rękach trzyma białą chusteczkę. Przy stoliku stoją dwaj arystokraci. Jeden arystokrata stoi przy otwartych drzwiach do sali naprzeciwko stolika. Pomiędzy dwoma kolumnami znajdują się drzwi. Nad kolumnami znajduje się półkoliste zwieńczenie. Po prawej stronie są widoczne otwarte oszklone drzwi na zewnątrz. Po lewej stronie jest widoczny fragment rzeźby.

RBOX5BOOQV4L6

Obraz przedstawia portret Woltera. Ma siwe kręcone włosy, opadające na ramiona. Patrzy w stronę widza. Ma na sobie białą koszulę z żabotem, czerwoną kamizelkę zapinaną na perłowe guziki i czarny frak ozdobiony z lewej strony dużymi, okrągłymi guzikami. Postać znajduje się na ciemnym tle. Jest przedstawiona do wysokości barków.

Libertynizm

Termin „libertynizm” powstał we Francji i oznaczał wolnomyślicielstwo. Znany jest od XVI w., jednak pojęcie libertynizmu kojarzy się głównie z epoką oświecenia. Libertyni oświeceniowi to ludzie wierzący w rozum, niechętni religii, zwolennicy tolerancji.

Kiedy mówimy o libertynizmie, musimy rozgraniczyć dwa jego rodzaje:
libertynizm intelektualny;
libertynizm obyczajowy.

Libertynizm intelektualny

Libertynizm jako pogląd filozoficzny, postawa intelektualna był sprzeciwem wobec chrześcijaństwa - autorytatywności religii. Zdarzało się, że nieokazanie szacunku obrzędom kościelnym przynosiło tragiczne skutki. Przykładem może być przytaczany przez historyków przypadek dwóch francuskich oficerów, którzy nie uklękli i nie zdjęli kapeluszy przed przechodzącą procesją. Zostali za to skazani na obcięcie języka, odrąbanie prawej ręki i spalenie na stosie. Jednemu z tych biedaków udało się uciec z Francji. Drugi, mimo protestów Woltera, został stracony. Dodatkowy wymiar nadaje tej sprawie fakt, że wśród księży, zakonników i sędziów było wówczas wielu libertynów, którzy mieli na sumieniu znacznie większe przestępstwa przeciw wierze i obyczajom.

Podstawowym wyznacznikiem był więc dla libertynów nie Bóg, lecz rozum, odrzucali wszystko, czego istnienia nie można empirycznie potwierdzić. Odwoływali się do kierunków filozoficznych szerzących materialistyczną wizję świata: agnostycyzmu, zaprzeczającego możliwości pełnego poznania, ateizmu, negującego istnienie Boga, deizmu, głoszącego, że Bóg wprawdzie istnieje jako stwórca, pierwsza przyczyna, ale nie wpływa na losy świata, czy wreszcie panteizmu, odrzucającego ideę Boga osobowego, utożsamiającego Go z naturą. Tak rozumiany libertynizm postulował rozwój nauk, zwłaszcza przyrodniczych, ale także kładł duży nacisk na swobodę myśli, niezależność nauki od autorytetów.

Libertynizm obyczajowy

XVIII‑wieczni libertyni uważali, że człowiek ma prawo do szczęścia, pojmowanego jako doświadczanie wszelkiej przyjemności. Utrzymywali, że społeczeństwo i kultura tłumią naturalne skłonności człowieka i odbierają mu wolność. Sądzili też, że każdy ma prawo do indywidualnego osądu, jakie postępowanie jest dopuszczalne – nawet krzywda wyrządzona drugiemu człowiekowi nie stoi na drodze do osiągnięcia szczęścia. Libertyni sprzeciwiali się ustalonym od wieków przekonaniom, że ludzie mają obowiązki wobec Boga, bliźnich i własnej duszy. Zamiast tego uznawali prawo natury, która każe człowiekowi postępować zgodnie z jego upodobaniami i spełniać pragnienia. Moralność była według libertynów przesądem, który należy zwalczać. W praktyce wiązało się to głównie z ostentacyjnym łamaniem chrześcijańskich zasad moralnych w życiu erotycznym. W ten sposób libertyni, świadomie i cynicznie, potwierdzali panujące w społeczeństwie przekonanie, że jeśli ktoś odwróci się od religii chrześcijańskiej, to jest skazany na rozwiązłe życie. Libertynizm obyczajowy najczęściej nie wiązał się z przemyśleniami filozoficznymi - jego zwolennicy po prostu dążyli do zaspokojenia wyrafinowanych potrzeb seksualnych. Początkowo swoboda erotyczna dotyczyła nudzących się bogaczy, stopniowo jednak objęła także niższe warstwy społeczne i nastąpiło ogólne złagodzenie rygorów moralnych.

Słownik