cała pierwsza strofa kolędy składa się z paradoksów (zdań wewnętrznie sprzecznych), by podkreślić wyjątkowy charakter narodzin Jezusa
I mieszkało między nami
prolog Ewangelii św. Jana 1,14: A słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas
ziemiany
dziś popr. forma B. lm: Ziemian; mieszkańców Ziemi; sens całej linijki: Niebo, kogo traktujesz lepiej niż mieszkańców Ziemi
znoje
ciężka praca
króle
dziś poprawna forma M. lm: królowie
prostotą
(daw.) ludzie prości, niskiego stanu
dani
(daw.) danina, dar, podarunek
Mirrą
dziś poprawna forma Biernika. lp mirrę; mirra – wonna żywica używana w charakterze kadzidła lub pachnidła
krainę
w wersji dzisiejszej śpiewa się „ojczyznę”
Twoje
dziś śpiewa się „wszystkie”
Franciszek KarpińskiPieśń o Narodzeniu Pańskim
Bóg się rodzi, moc truchlejetruchlejetruchleje; Pan niebiosów obnażony; Ogień krzepnie, blask ciemnieje; Ma granice – nieskończonyMa granice nieskończonyMa granice – nieskończony, Wzgardzony – okryty chwałą, Śmiertelny – Król nad wiekami!... A Słowo Ciałem się stało I mieszkało między nami.
Cóż, Niebo, masz nad ziemianyziemianyziemiany? Bóg porzucił szczęście twoje, Wszedł między lud ukochany, Dzieląc z nim trudy i znojeznojeznoje, Niemało cierpiał, niemało, Żeśmy byli winni sami. A Słowo Ciałem się stało I mieszkało między namiI mieszkało między namiI mieszkało między nami.
W nędznej szopie urodzony, Żłób Mu za kolebkę dano! Cóż jest, czym był otoczony? Bydło, pasterze i siano. Ubodzy, was to spotkało Witać Go przed bogaczami! A Słowo Ciałem się stało I mieszkało między nami.
Potem i królekrólekróle widziani Cisną się między prostotąprostotąprostotą, Niosąc dary Panu w danidanidani: MirrąMirrąMirrą, kadzidło i złoto. Bóstwo to razem zmieszało Z wieśniaczymi ofiarami!... A Słowo Ciałem się stało I mieszkało między nami.
Podnieś rękę, Boże Dziecię! Błogosław krainękrainękrainę miłą, W dobrych radach, w dobrym bycie, Wspieraj jej siłę – swą siłą, Dom nasz i majętność całą, I TwojeTwojeTwoje wioski z miastami. A Słowo Ciałem się stało i mieszkało między nami.
C1 Źródło: Franciszek Karpiński, Pieśń o Narodzeniu Pańskim, [w:] tegoż, Poezje wybrane, oprac. T. Chachulski, Wrocław 1997, s. 138–140.
1
Ćwiczenie 1
Uzasadnij, że pieśń Franciszka Karpińskiego jest przykładem liryki podmiotu zbiorowego.
RK42A7OEJJ933
(Uzupełnij)
(Uzupełnij).
Przypomnij sobie, jakie są kryteria podziału liryki i czym wyróżnia się liryka podmiotu zbiorowego.
Pieśń o Narodzeniu Pańskim jest przykładem liryki podmiotu zbiorowego, ponieważ:
Podmiot liryczny wypowiada się w 1 osobie lm. (żeśmy byli winni sami), pojawia się zaimek osobowy w liczbie mnogiej (I mieszkało między nami);
Zbiorowy podmiot liryczny prosi Dzieciątko o błogosławieństwo dla ojczyzny rozumianej jako wspólnota ludzi mieszkających na tym samym terytorium i połączonych m.in. wspólną wiarą, tradycjami i wartościami.
1
Ćwiczenie 2
Wyjaśnij budowę gramatyczną frazy żeśmy byli winni sami. W tym celu przeanalizuj schemat.
RPZEMECXCE5NF
Schemat. Na grafice widnieją trzy frazy: 1 żeśmy byli winni sami, 2. żeśmy byli winni sami - przy czym przy cząstce -śmy widnieje strzałka wskazująca na przeniesienie tej cząstki za słowo "byli", 3. że byliśmy winni sami.
RF9OJ7O5GV3TP
(Uzupełnij).
Przypomnij sobie, jak współcześnie w czasie przeszłym odmienia się czasownik być.
We frazie żeśmy byli winni sami występuje tzw. ruchoma końcówka fleksyjna, która podlega wymianie podczas koniugacji czasownika być.
1
Ćwiczenie 3
Wypisz z Pieśni o Narodzeniu Pańskim Franciszka Karpińskiego antytezy.
ROPGXR7DC11VG
(Uzupełnij).
Antyteza polega na zestawienie elementów przeciwstawnych w całość treściową, dzięki czemu możliwe jest uzyskanie większej ekspresji.
Na zasadzie antytezy zbudowana jest pierwsza zwrotka: Ogień krzepnie, blask ciemnieje, Ma granice – nieskończony, Wzgardzony – okryty chwałą, Śmiertelny – Król nad wiekami.
1
Ćwiczenie 4
Znajdź w Pieśni o Narodzeniu Pańskim Franciszka Karpińskiego szyk przestawny i wyjaśnij, czemu on służy w tym tekście.
ROPGXR7DC11VG
(Uzupełnij).
Szyk przestawny to inaczej inwersja, czyli zastosowanie szyku wyrazów innego niż w mowie potocznej.
W zdaniu Wspieraj jej siłę – swą siłą mamy do czynienia z inwersją, która buduje rym i rytm wiersza. W warstwie semantycznej (znaczeniowej) podkreśla ona wartość (uwznioślenie) „ojczyzny miłej”.
1
Ćwiczenie 5
Podaj przykłady środków stylistycznych zastosowanych w pieśni Franciszka Karpińskiego oraz określ, jakie pełnią funkcje.
R1FZSECRLMT9H
środek stylistyczny – przykład – funkcja:
1. Antyteza. Przykład (uzupełnij). Funkcja (Uzupełnij).
2. Oksymoron. Przykład (uzupełnij). Funkcja (Uzupełnij).
3. Wykrzyknienie (eksklamacja). Przykład (uzupełnij). Funkcja (Uzupełnij).
4. Pytanie retoryczne. Przykład (uzupełnij). Funkcja (Uzupełnij).
środek stylistyczny – przykład – funkcja:
1. Antyteza. Przykład (uzupełnij). Funkcja (Uzupełnij).
2. Oksymoron. Przykład (uzupełnij). Funkcja (Uzupełnij).
3. Wykrzyknienie (eksklamacja). Przykład (uzupełnij). Funkcja (Uzupełnij).
4. Pytanie retoryczne. Przykład (uzupełnij). Funkcja (Uzupełnij).
Pamiętaj, że określając funkcję środków stylistycznych, należy uwzględnić efekt artystyczny, jaki poeta uzyskał dzięki ich zastosowaniu w wierszu. Zwróć szczególną uwagę na różnice między antytezą a oksymoronem.
Sprawdź, czy podczas analizy zastosowanych środków stylistycznych udało ci się podać przykłady z wiersza oraz określić ich funkcje, np.: antyteza – podkreślenie paradoksów i tajemnicy związanej z narodzinami Jezusa; oksymoron – ukazanie dwoistej natury narodzonego Jezusa – Boga i jednocześnie człowieka; wykrzyknienie (eksklamacja) – podkreślenie bliskiej relacji między nowo narodzonym Jezusem a człowiekiem; podkreślenie modlitewnego charakteru kolędy; pytanie retoryczne – podkreślenie znaczenia zaskakującego wyboru, którego dokonał Bóg, wcielając się w Syna Bożego i zstępując na ziemię do zwykłych ludzi.
1
Ćwiczenie 6
Wyjaśnij, dlaczego Franciszek Karpiński wprowadził do pieśni wątek patriotyczny. Sformułuj dwa argumenty, zwracając uwagę na schemat argumentowania.
R1ZD8FX1OMELZ
Schemat z hasłem argument. Pod tym hasłem widnieje równanie matematyczne o treści: teza plus przykład daje wniosek.
R5G6OJ8AP4O7S
Argument 1 (Uzupełnij)
Argument 2 (Uzupełnij).
Przypomnij sobie, w jakiej sytuacji społeczno‑politycznej znajdowali się Polacy w czasie, kiedy powstała Pieśń o Narodzeniu Pańskim.
Zwróć uwagę, czy twoja odpowiedź odwołuje się do potrzeby budowania wspólnoty narodowej i odpowiedzialności za losy kraju.
Polecenie 1
Na podstawie Pieśni o Narodzeniu Pańskim napisz scenariusz dziesięciominutowej dramy, którą będzie można przedstawić w klasie. Wykorzystaj poniższy szablon do pisania scenariuszy filmowych.
RJ9ZPZ6J6F4BP1
Program umożliwiający samodzielne stworzenie scenariusza filmowego.
Program umożliwiający samodzielne stworzenie scenariusza filmowego.
Program do pisania scenariuszy filmowych
Źródło: Learnetic SA, licencja: CC BY 4.0.
RQMRMBNP5Z6Z5
(Uzupełnij).
Ćwiczenie 7
Zapoznaj się z fragmentem tekstu Onufrego Kopczyńskiego, a następnie zaznacz argumenty, które uzasadniają wyrażoną w nim myśl.
Onufry KopczyńskiUkład gramatyki dla szkół narodowych z dzieła już skończonego wyciągnięty
Gramatyka jest kluczem nauk wszystkich. Niepoznanym dobrze językiem nie można narodowi dawać nauk, ani naród cały [nie] może inaczej przyjmować nauki, [jak] tylko w oczywistym języku pisane. Rzecz dziwna, ale prawdziwa: że naród polski od trzech wieków miał uczonych ludzi, a nie miał nauk: bo wszystkie prawie nauki pisane były albo samą łaciną, albo mową mieszaną: nauki zaś dla narodu narodowym językiem pisane być mają.
R1MTEUS99EG3V
Możliwe odpowiedzi: 1. Stosowanie języka obcego (łaciny) w pismach naukowych utrudnia i ogranicza zdobywanie wiedzy., 2. Zaawansowany poziom nauki jest warunkiem rozwoju języka., 3. W Polsce nie rozwija się nauka, gdyż rozprawy naukowe nie są pisane w języku polskim., 4. Rozprawy naukowe pisane w językach obcych przedstawiają fałsze informacje., 5. Dopiero w okresie oświecenia rozwijają się w Polsce różne dziedziny naukowe.
CART3 Źródło: Onufry Kopczyński, Układ gramatyki dla szkół narodowych z dzieła już skończonego wyciągnięty, Warszawa 1785, s. 21.
1
Ćwiczenie 8
Nazwij środek stylistyczny, o którym pisze Kopczyński w cytowanym fragmencie, i sformułuj własnymi słowami zarzuty, jakie wysuwa pod adresem tego środka.
Onufry KopczyńskiGramatyka języka polskiego. Dzieło pozgonne
Nieznaczną by przysługę uczyniła językowi gramatyka, gdyby mając rzecz o znaczeniu wyrazów [zajmując się znaczeniem wyrazów], nie ostrzegła, jak to znaczenie brać potrzeba. Myśl ludzka nie zawsze jest szczera, nie zawsze postępuje prostym gościńcem, nie zawsze bywa na otwartym świetle: kręci się często po manowcach, okrywa się obłoczkiem przenośni: żeby skryciej oszukała lub zdradziła. Piszący o przenośni nigdy na tę obyczajową myśl nie wpadli, że ta jejmość daje płaszczyk nieszczerości i nieprawdzie. Cel więc tej nauki być powinien: poznać z gruntu przenośnią, żeby jej broni przeciwko niej samej użyć. Gdyby wszyscy ludzie wzięli sobie za hasło wyrok najwyższego Prawodawcy: niech będzie mowa wasza „Jest – jest”, „Nie – nie”; bynajmniej by nie potrzebowali nauki o przenośni.
CART4 Źródło: Onufry Kopczyński, Gramatyka języka polskiego. Dzieło pozgonne, Warszawa 1817, s. 147.
R2UL4VSOVCSJH
nazwa środka stylistycznego (Uzupełnij)
zarzuty Kopczyńskiego (Uzupełnij).
Zwróć uwagę, z jakim postępowaniem Kopczyński łączy używanie metafor/przenośni.
W twojej odpowiedzi powinna się znaleźć ocena mechanizmu działania metafory. Wykorzystaj rzeczowniki i czasowniki użyte przez Kopczyńskiego: oszukać, zdradzić, nieszczerość, nieprawda.
1
Ćwiczenie 9
Zapoznaj się z opinią sędziego ziemskiego Andrzeja Koźmiana na temat podręcznika Kopczyńskiego. Na jej podstawie sformułuj trzy zarzuty, które wysuwano pod adresem autora Grammatyki dla szkół narodowych. Następnie uzasadnij przyczynę prezentowanych poglądów.
List Andrzeja Alojzego Koźmiana do Ignacego Potockiego z 12 grudnia 1779 r.
Nowa gramatyka, z wytwornymi słowy więcej polskim językiem zapisana, głowy zawraca, łacinę w zapomnienie wrzuca. Profesorowie i dyrektorowie razem z dziećmi uczyć się jej muszą, a żaden umysł nie może innemu udzielać nauki i sposobu, którego sam nigdy się nie uczył. […]. Za cóż [W imię czego] rzeczy już doświadczone zarzucać, o których każdy pewien, a zaprzątać czas drogi młodzieży nie lepszym, ale tylko że nowym sposobem [...] Skutek tej książki następuje wywożenie dzieci w zagraniczne akademie i za nimi [coraz mniejszy] udział szlacheckich z kraju majątków [...]. Łaciński język najwięcej jest pilny i potrzebny, z którym inne mają niejakie podobieństwa.
CART5 Źródło: List Andrzeja Alojzego Koźmiana do Ignacego Potockiego z 12 grudnia 1779 r., „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1985, nr 28, s. 76.
Zwróć uwagę, jak Koźmian interpretuje wpływ podręcznika Kopczyńskiego na rangę łaciny, autorytet nauczycieli oraz na intensywność wyjazdów zagranicznych szlachty i majątkowe konsekwencje tych wyjazdów. Formułując wniosek, weź pod uwagę realia polityczne II połowy XVIII wieku oraz interesy polityczne ówczesnej szlachty.
Twoja odpowiedź powinna zawierać zarzuty dotyczące obniżania rangi łaciny i autorytetu nauczycieli oraz zachęcania rodziców do wysyłania dzieci do szkół za granicą. Uzasadnienie powinno wskazywać na konserwatyzm światopoglądu krytyków w XVIII wieku.
1
Ćwiczenie 10
Zapoznaj się z komentarzem Onufrego Kopczyńskiego na temat XVIII‑wiecznej polszczyzny i oceń, czy zachowuje on aktualność w odniesieniu do współczesnego języka. Sformułuj swoje stanowisko w formie tezy i poprzyj ją dwoma argumentami.
Onufry KopczyńskiUkład gramatyki dla szkół narodowych z dzieła już skończonego wyciągnięty
Język nasz, jeden z najpiękniejszych, zdaje nam się być gruby: przeto częściej cudzoziemskimi mówimy. Język nasz jeden z najobfitszych, mamy za ubogi w wyrazy: przeto, nie znając ojczystych słów, robimy śmieszną mieszaninę cudzoziemszczyzny z polszczyzną, albo zupełnie po cudzoziemsku piszemy. […] Cóż stąd idzie? Oto zamieszanie, nieporządek i zguba języka. Cóż dalej? Oto niemożność uładowania [uporządkowania], zbogacenia i wydoskonalenia języka […].
CART6 Źródło: Onufry Kopczyński, Układ gramatyki dla szkół narodowych z dzieła już skończonego wyciągnięty, Warszawa 1785, s. 21–22.
R81V58UHZDUH7
Teza (Uzupełnij)
(Uzupełnij)
(Uzupełnij).
Rozważ, z jakich powodów współcześni użytkownicy języka polskiego coraz częściej używają zwrotów i wyrażeń obcojęzycznych.
Twoja argumentacja jest trafna, jeśli poruszasz kwestię zapożyczania z języków obcych jako typowej cechy rozwoju języka. W twojej odpowiedzi powinna znaleźć się również ocena tego zjawiska w nawiązaniu do argumentów Kopczyńskiego.
