Paweł Tarasiewicz Bohater a naród

[…] Osobowość bohatera kształtują sytuacje graniczne, w których zwykły człowiek nie potrafi zachować się nietypowo, paradoksalnie lub nie jest zdolny ryzykować. […] Cechy wyróżniające bohatera tylko pozornie są czymś zwyczajnym. Krótko ujmuje to stare powiedzenie o jego zdolnościach, na które pracuje się latami. Są to wiedza (mądrość), odwaga, wola i milczenie (samodyscyplina). Paul Johnson w książce pt. Bohaterowie […] dostrzega cztery główne wyróżniki współczesnego bohatera. ,,Pierwszym - jego zdaniem - jest absolutna niezależność umysłu, wynikająca ze zdolności do samodzielnych przemyśleń i ze sceptycyzmu w stosunku do wszelkich utartych poglądów. Po drugie - w ślad za niezależnym myśleniem powinno iść zdecydowanie i konsekwentne działanie. Po trzecie - odrzucanie wszystkiego, co narzucają nam media, jeśli człowiek ma przekonanie, że postępuje słusznie. I wreszcie na koniec, osobista odwaga okazywana zawsze i we wszystkim, bez względu na możliwe konsekwencje”.

[…] istota bohaterstwa jest bardzo złożona. Wydaje się jednak, że poszczególne cechy bohatera ogniskują się wokół trzech zasadniczych ośrodków, którymi są: osobowe kwalifikacje bohaterskiego podmiotu, specyfika dokonanych przez niego czynów, oraz uznanie w oczach opinii publicznej. […] Tradycja, według której o heroizmie decydują osobowe walory bohatera, sięga korzeniami starożytnej Grecji. Antyczny heros nie tylko posiada nadludzkie zdolności, moc i odwagę, lecz nadto jest szczególnie miłowany przez bogów, którzy często obdarowują go nieśmiertelnością. Z tych też racji jest powszechnie uważany za kogoś pośredniego między bogami i ludźmi. Na osobowych zaletach koncentruje się również etymologia polskiej nazwy bohater, która odsyła do perskiego źródłosłowu bahadur, oznaczającego dzielnego szermierza lub zapaśnika. Podobny kierunek myślenia znajduje swój wyraz w potocznym rozumieniu bohatera jako człowieka odznaczającego się szczególnym męstwem, odwagą i gotowością poświęcenia własnego szczęścia dla szczęścia innych.

TP Źródło: Paweł Tarasiewicz, Bohater a naród, „Cywilizacja” 2010, nr 35, s. 49.

Zygmunt Kubiak Mitologia Greków i Rzymian

W EpidaurosEpidaurosEpidauros zabił syna HefajstosaHefajstosHefajstosa i AntikleiAntiklejaAntiklei, zbója PerifetesaPerifetesPerifetesa, przezywanego Korynetesem („Pałkarzem”), bo tłukł podróżnych maczugą. Tezeusz wyrwał mu ją z rąk, jemu samemu roztrzaskał głowę i odtąd zawsze miał przy sobie ową maczugę. Na Przesmyku Korynckim położył trupem potwornego olbrzyma Sinisa, zwanego PityokamptesemPityokamptesPityokamptesem („Naginaczem Sosen”), który zmuszał wędrowców, by mu pomogli przygiąć sosnę, a on niespodzianie ją puszczał i biedacy wyrzucani byli w górę jak z katapulty; albo przywiązywał nieszczęsnych do dwóch drzew, które potem rozsuwał, by ginęli rozdarci. Tezeusz w taki sam sposób, jak on to innym czynił, uśmiercił okrutnika.

W miejscowości KrommyonKrommyonKrommyon na zachód od Przesmyku jednym ciosem miecza zgładził olbrzymią dziką świnię, która zdążyła zabić mnóstwo ludzi. […] Doszedłszy do skał w pobliżu MegaryMegaraMegary, poskromił łotra Skejrona (od jego imienia owe skały będą zwane Skirońskimi), który zmuszał wędrowców, żeby myli jego nogi, a gdy to czynili, kopnięciem strącał ich z urwiska, w dole zaś rozszarpywał ich olbrzymi żółw. Tezeusz sprawił, że Skejron mył jego nogi i został tak zrzucony, jak to się innym działo. W EleusisEleusisEleusis zgniótł groźnego siłacza KerkyonaKerkyonKerkyona, który zmuszał wędrowców do zapasów. Wreszcie, niedaleko od Eleusis, rozprawił się ze złoczyńcą zwanym Damastesem („Ujarzmicielem”) albo Prokrustesem („Rozciągaczem”). Miał on przy drodze dom z dwoma łóżkami, jednym dużym, drugim małym. Zapraszał wędrowców na nocleg, kładąc dużych ludzi na małym łóżku, a małych na dużym. Aby wszystko pasowało, przycinał wystające członki dużych i rozciągał ciała małych. Tezeusz zmusił Prokrustesa, by się dopasował do jednego ze swoich łóżek.

CART1 Źródło: Zygmunt Kubiak, Mitologia Greków i Rzymian, Kraków 2013, s. 352.

Jan Parandowski Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian

Nieznany nikomu wszedł Tezeusz do Aten. Wypadło mu iść koło budującej się właśnie świątyni Apollina. A był on jeszcze bardzo młodziutki, miał delikatną cerę, białe ręce i długie włosy. Matka dała mu płaszczyk szkarłatnej barwy. Na jego widok mularzemularzmularze, pracujący przy świątyni, zaczęli się śmiać, a jeden z nich powiada: „Hej, bracia, słuchajcie no, od kiedy to nastał zwyczaj, żeby panienki same włóczyły się po ulicach?”. Tezeusz nie rzekł nic, tylko odprzągł od stojącego obok wozu parę wołów, wziął je mocno w obie garście i cisnął w powietrze wyżej, niźli sięgał dach świątyni. Zaraz rozeszła się po mieście wiadomość, że zjawił się jakiś młodzieniec nadludzkiej siły. W Atenach wówczas niedobrze się działo. AjgeusAjgejusAjgeus był już stary i zniedołężniały. Ze wszystkich stron szarpali go nieprzyjaciele. Wielka więc była radość, gdy po mieczu i sandałach poznał w Tezeuszu własnego syna.

Chcąc pozyskać miłość ludu, młody bohater wyprawił się na olbrzymiego byka, który grasował w okolicach Maratonu. Ujarzmił go żywcem i oprowadziwszy po całym mieście, złożył na ofiarę Apollinowi.

CART2 Źródło: Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Poznań 1987, s. 186.

Jan Parandowski Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian

RNGODP99XRHQ81

Zdjęcie przedstawia linie wyryte w kamieniu. Tworzą kształt kolistego labiryntu. Z prawej strony widoczne są zatarte napisy w obcym języku.

Ale nikt się z tego nie cieszył, bo w Atenach panowała powszechna żałoba. Oto przyjechali z Krety od króla Minosa posłowie z żądaniem dorocznego haraczuharaczharaczu. Straszny to był haracz. Siedem dziewcząt i siedmiu chłopców wybierano losem z rodzin obywatelskich, aby ich zawieźć na żer dla kreteńskiego potwora o byczej głowie, Minotaura. Tezeusz oświadczył, że pojedzie zabić owo krwi chciwe monstrum. Ajgeus dał mu czerwony żagiel, prosząc, aby go rozpiął w razie szczęśliwego powrotu. Jeżeli zaś wszyscy zginą, niech majtkowie pozostawią czarny żagiel, który już z daleka zwiastować będzie nieszczęście.

Kiedy Tezeusz przybył na Kretę i zjawił się na dworze Minosa, oczy wszystkich patrzyły nań złowrogo i podejrzliwie. Tylko córka królewska, Ariadna, patrzyła nań inaczej:

„Tam skoro go królewska dziewka oglądała,
Która na wonnym łożu przy matce siedziała…
Nie drzewiejnie drzewiejNie drzewiej oka z niego chciwego spuściła,
Aż ognia nieobacznymniebacznynieobacznym sercem zachwyciłazachwyciłazachwyciła, Który w niej wszystkich członków zmacał aż do kości
i rozpalił niebogęnieboganiebogę w okrutnej miłości”.

[…] Minotaur żył we wspaniałym gmachu, zwanym labiryntem. Było tam tyle pokoi, przejść, sieni, schodów i krużganków, że ktokolwiek wszedł, już drogi powrotnej znaleźć nie mógł. Lecz Ariadna dała pięknemu Ateńczykowi kłębek nici i pouczyła, co ma robić. Tezeusz przywiązał nić u wejścia do labiryntu i w miarę, jak się zapuszczał w zawrotną głąb gmachu, rozsnuwał kłębek. Wreszcie spotkał Minotaura, zabił go i wyszedł tą samą drogą, nawijając nici na kłębek. Po czym wsiadł na okręt i odpłynął. A z nim Ariadna.

CART2 Źródło: Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Poznań 1987, s. 186.

Jan Parandowski Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian

Kochali się bardzo, coś jednak musiało się po drodze odmienić, gdyż Tezeusz kazał wynieść śpiącą Ariadnę i zostawić ją na wyspie Naksos.

Chłód ranny budzi ją ze snu. Ariadna rozgląda się dokoła i widzi jakieś obce i puste wybrzeże, nad którym świeci pobladły księżyc. Woła Tezeusza i słyszy, jak skały powtarzają za nią to imię. Wbiega na górę i zdaje się jej, że w oddali widać żagiel okrętu. Zaczyna krzyczeć. Krzyczy z całych sił, lecz głos łamie się pod szumem fal. Zdejmuje z ramion szkarłatny szal i powiewa nim długo, aż ręce opadają omdlałe. Płacze. Idzie wybrzeżem i nie spotyka śladu ludzi. Płacze z żalu za ojczyzną, za domem i ze strachu, że w tym pustkowiu rzuci się na nią zwierz dziki. Tezeuszu! Tezeuszu! Ramiona wyciąga ku morzu, jakby go chciała prosić, żeby z drogi jeszcze zawrócił – i pada bez zmysłów na ziemię.

W tej chwili góry napełniają się zgiełkiem i ku dziewczynie zbiega tłum satyrówsatyrsatyrów, menadmenadymenad i bachantekbachantkibachantek. Gdy Ariadna otwiera oczy, zbliża się do niej DionizosDionizosDionizos, piękny jak dzień, bierze ją za rękę i mówi: „Piękna pani! Kocham cię i pragnę, żebyś była moją żoną”. Ariadna przymyka powieki, bo zdaje się jej, że śni. Ale już bachantki wzięły ją na ramiona i zaniosły na rydwan zaprzężony w tygrysy. Porzucona kochanka Tezeusza została małżonką boga wina i ślub odbył się na tej samej wyspie Naksos, która swym kształtem przypomina liść winnej latorośli.

CART2 Źródło: Jan Parandowski, Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian, Poznań 1987, s. 186.

Zbigniew Herbert Historia Minotaura

W nieodczytanym jeszcze piśmie linearnym A 
opowiedziano prawdziwą historię księcia Minotaura. Był on – wbrew późniejszym plotkom – autentycznym synem króla Minosa i Parsifae. Chłopak urodził się zdrowy, lecz z nienormalnie dużą głową – co wróżbiarze poczytywali jako znak przyszłej mądrości. W istocie Minotaur rósł w lata swoje jako silny, nieco melancholijny – matołek. Król postanowił oddać go do stanu kapłańskiego. Ale kapłani tłumaczyli, że nie mogą przyjąć nienormalnego księcia, bo to mogłoby obniżyć już i tak nadszarpnięty przez odkrycie koła – autorytet religii. Sprowadził tedy Minos modnego w Grecji inżyniera Dedala – twórcę głośnego kierunku architektury pedagogicznej. Tak powstał labirynt. Przez system korytarzy, od najprostszego do coraz bardziej skomplikowanych, różnicą poziomów i schody abstrakcji miał wdrażać księcia Minotaura w zasady poprawnego myślenia. Snuł się tedy nieszczęsny książę popychany przez preceptorów korytarzami indukcji i dedukcji, nieprzytomnym okiem patrzył na poglądowe freski. Nic z tego nie rozumiał. Wyczerpawszy wszystkie środki, król Minos postanowił pozbyć się zakały rodu. Sprowadził (także z Grecji, która słynęła ze zdolnych ludzi) zręcznego Tezeusza. I Tezeusz zabił Minotaura. W tym punkcie mit i historia są ze sobą zgodne. Przez labirynt – niepotrzebny już elementarz – wraca Tezeusz, niosąc wielką, krwawą głowę Minotaura o wytrzeszczonych oczach, w których po raz pierwszy kiełkować zaczęła mądrość – jaką zwykło zsyłać doświadczenie.

CART3 Źródło: Historia Minotaura, [w:] Zbigniew Herbert, Król mrówek. Prywatna mitologia, Kraków 2001, s. 90.